Czarownica z sąsiedztwa: Jak Edith Nesbit odczarowała domową nudę?

 

Twórczość Edith Nesbit (1858-1924) stanowi kluczowy punkt zwrotny w historii literatury dziecięcej, tworząc pomost pomiędzy wiktoriańskim piśmiennictwem o charakterze dydaktyczno-moralizatorskim a nowoczesną, wywrotową fantastyką XX wieku. Jej proza odzwierciedla głęboką przemianę w postrzeganiu dzieciństwa – przejściu od modelu podporządkowanego społecznej dyscyplinie do wizji wyobrażeniowej i życiowej niezależności młodych bohaterów. Choć Nesbit pamiętana jest głównie jako autorka książek dla młodszych czytelników, jej dorobek obejmuje także poezję, prozę dla dorosłych oraz zaangażowanie polityczne. Doświadczenia te ujawniają pisarkę wnikliwie analizującą pęknięcia w strukturze społeczno-gospodarczej przełomu epoki wiktoriańskiej i edwardiańskiej. W swoich utworach Nesbit nie ogranicza się do ukazywania sfery domowej; konsekwentnie podważa autorytet dorosłych, zastępując tradycyjne hierarchie dziecięcego pokoju relacjami opartymi na współpracy i samodzielnym podejmowaniu decyzji. W jej najważniejszych osiągnięciach, takich jak cykle o rodzinie Bastable’ów czy seria o dzieciach i pisakowym duszku, ujawnia się projekt literacki redefiniujący stosunek między przestrzenią domową, sytuacją materialną rodziny a sugestywną siłą magii.

Edith Nesbit
fot. Thomas White z Lewisham (1892)

 
Życie autorki w dziewiętnastowiecznym Londynie i jej udział w założeniu Towarzystwa Fabiańskiego (ang. Fabian Society) wraz z postacią takimi jak George Bernard Shaw czy Sidney i Beatrice Webbowie wywarły przemożny wpływ na jej twórczość. Ideologia fabiańska, łącząca ewolucyjny socjalizm z wiarą w stopniową reformę społeczną, odnajduje w jej powieściach specyficzne odbicie. Podczas gdy myśliciele fabiańscy dążyli do reformowania instytucji państwowych, postaci stworzone przez Nesbit próbują ratować budżet domowy poprzez pomysłowe działania. Pisarka przesunęła punkt ciężkości z zamożnego, bezpiecznego mieszczaństwa – znanego choćby z dzieł Lewisa Carrolla czy Charlesa Kingsleya – na rzecz uboższej klasy średniej. Umieszczenie bohaterów w realiach nieustannych problemów finansowych nadaje jej prozie wymiar polityczny. Przykładowo w powieści Poszukiwacze skarbu (1899) dążenie do zdobycia funduszy nie stanowi baśniowej przygody, lecz pragmatyczną próbę uchronienia rodziny przed bankructwem. Nadając dzieciom rolę świadomych uczestników ekonomicznego życia, Nesbit odrzuciła wiktoriański mit całkowicie „niewinnego” dziecka, ukazując bohaterów krytycznych i doskonale zorientowanych w realiach materialnych.
 
Status magii u Nesbit różni się zasadniczo od rozwiązań stosowanych później przez C. S. Lewisa czy wcześniej przez George’a MacDonalda. Fantastyka u tej autorki jest ściśle powiązana z prozą dnia codziennego. Stworzenia i artefakty, takie jak piaskowy duszek z Pięciorga dzieci i czegoś (ang. Five Children and It; 1902) czy tytułowy przedmiot z Historii amuletu (ang. The Story of the Amulet, 1906), nie przenoszą bohaterów do odległych krain, lecz wprowadzają niesamowite wydarzenia w przestrzeń przydomowego ogrodu, miejskiego mieszkania czy Muzeum Brytyjskiego. Ta domestykacja niesamowitości sprawia, że magia staje się wyzwaniem, z którym młodociani bohaterowie muszą radzić sobie sami, bez pomocy dorosłych. Jednocześnie zderzenie dawnych mocy z nowożytną codziennością stanowi metaforę gwałtownych przemian cywilizacyjnych początku XX wieku. W dobie postępującej urbanizacji i rozwoju technologii narracje Nesbit dawały czytelnikom narzędzie pozwalające oswoić napływ nowoczesności i skutki imperialnej ekspansji.

Okładka pierwszego wydania powieści
Pięcioro dzieci i coś (1902)
autor: H. R. Millar

 
Kreacja postaci w prozie autorki wykracza poza prosty schemat ukazywania dzieci jako wyłącznie sympatycznych czy pomysłowych. W jej dziełach widoczny jest ciemniejszy ton – świadomość dziecięcego okrucieństwa oraz poczucie osamotnienia, które może pojawić się nawet w licznej rodzinie. W Przygodzie przyjeżdżającej pociągiem (ang. The Railway Children; 1906) obok obrazów domowego ciepła pojawia się motyw ojca utraconego w wyniku intryg politycznych. Działania dzieci na rzecz jego odzyskania stają się nie tylko próbą odbudowy rodziny, lecz także konfrontacją z aparatem państwowym. Kolej, będąca symbolem rewolucji przemysłowej, staje się tłem dla ich dojrzewania i łączy prywatny kryzys z przestrzenią publiczną. Według Nesbit moralność młodego człowieka nie kształtuje się pod wpływem odgórnych pouczeń, lecz poprzez własne doświadczenia, próbę lojalności i poczucie sprawiedliwości, co stanowi istotny wkład w ewolucję powieści rozwojowej. Unikalny sposób prowadzenia narracji, oparty na bezpośrednim i często ironicznym zwrocie do odbiorcy, pozwolił Nesbit ukształtować nowy typ relacji z czytelnikiem. Przykładowo w Poszukiwaczach skarbu pierwszoosobowy narrator – Oswald Bastable – filtruje wydarzenia przez własną perspektywę, co tworzy dystans metafikcyjny i pozwala dostrzec słabości czy naiwność bohaterów. Autorka nie traktuje młodych odbiorców z góry; wymaga od nich spostrzegawczości oraz intelektualnej dojrzałości. Taka postawa wynikała z jej doświadczeń dziennikarskich i publicystycznych, w których tekst traktowany był jako przestrzeń do dyskusji. Odrzucając paternalizm wiktoriańskiej literatury przeznaczonej dla najmłodszych, Nesbit stworzyła fundamenty pod nowoczesną prozę młodzieżową.
 
Ważnym elementem analizy jej dorobku pozostaje także ujęcie ról płciowych. Nesbit często przełamuje tradycyjne schematy domowe. Choć jej bohaterki bywają obarczane odpowiedzialnością za emocjonalny dobrostan rodziny, to jednocześnie wykazują się ogromnym pragmatyzmem i determinacją w działaniu. Relacje między rodzeństwem pokazują podważanie utrwalonych wzorców: dziewczęta z równym zapałem jak chłopcy podejmują ryzyko i uczestniczą w wyprawach. Mimo to autorka nie odrzuca całkowicie dawnych wyobrażeń o płci, pozostając zakorzeniona w realiach swojej epoki. W jej tekstach nowoczesne dążnie do emancypacji przeplata się z konwencjonalnymi oczekiwaniami społecznymi okresu edwardiańskiego, a powstające na tym tle napięcia nadają jej prozie wyjątkową dynamikę i autentyczność. Pełne zrozumienie odbioru dzieł Edith Nesbit wymaga przyjrzenia się temu, jak jej spuścizna została z czasem zaanektowana przez mit powrotu do „złotego wieku” dzieciństwa. Choć pisarze tacy jak C. S. Lewis czy J. K. Rowling wprost przyznają się do czerpania z jej dorobku, mają tendencję do wycinania z niego wątków magicznych przy jednoczesnym odzieraniu ich z osadzonego w ideach fabiańskich, społeczno-gospodarczego realizmu. Gdy Lewis nawiązuje do specyfiki bohaterów Nesbit wkraczających do Narnii, skupia się na więziach rodzeństwa i duchu przygody, świadomie pomijając obecne u niej motywy ubóstwa, politycznych kontrowersji oraz sceptycznego stosunku do instytucji tworzonych przez dorosłych. Zacieranie tych bardziej surowych i krytycznych wymiarów jej prozy grozi zatraceniem tego, co decydowało o jej faktycznej nowatorskości. Autorka nie pisała przecież o ucieczce od rzeczywistości, lecz o zmaganiach z funkcjonowaniem w świecie, który bywa niesprawiedliwy, wrogi lub obojętny.

Ilustracja przedstawiająca troje dzieci, które są
głównymi bohaterami powieści zatytułowanej 
Przygoda przyjeżdża pociągiem. Najmłodsze dziecko
podaje herbatę starszemu mężczyźnie czekającemu
w poczekalni na pociąg.
autor: C. E. Break (1906)

 
Ta walka znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w samej strukturze językowej jej tekstów. Styl Nesbit jest oszczędny, wyrazisty i przepełniony ciętym dowcipem, wymierzonym często w absurdalność dorosłych autorytetów. Pisarka rozumiała, że dziecięca wrażliwość na magię to w gruncie rzeczy umiejętność dostrzegania umowności zasad rządzących światem dorosłych. Kiedy bohaterowie wchodzą w relację z piaskowym duszkiem, poddają analizie ludzkie pragnienia oraz ich dalsze następstwa. Niezmiennie obracające się przeciw dzieciom życzenia stanowią metaforę zagrożeń wynikających z niekontrolowanego egoizmu – krytyki, którą autorka często kierowała w stronę zdominowanych przez mężczyzn środowisk politycznych własnego otoczenia. Jej wizja socjalizmu nie sprowadzała się do suchej doktryny, lecz wynikała z bezpośredniego doświadczenia życiowego, co widać w tym, jak jej postaci uczą się godzić odpowiedzialność za wspólnotę rodzinną z własnymi, indywidualnymi dążeniami. Oceniając dziedzictwo Nesbit, należy postrzegać ją nie tyle jako autorkę „literatury dziecięcej” traktowanej jako osobny czy gorszy gatunek, ile jako jedną z głównych architektek nowoczesnej mitologii literackiej. Umiejętność łączenia realizmu z surrealizmem oraz sfery prywatnej z polityczną pozwoliła jej oddać kruchość dwudziestowiecznego domu. Tworząc na przełomie epok, dostrzegła upadek wiktoriańskiej stabilizacji oraz narodziny współczesnego niepokoju, ukazując te zjawiska z perspektywy dziecka. Sprowadzanie jej stylu do określeń takich jak „nostalgiczny” czy „uroczy” jest błędem, gdyż sposób, w jaki ukazuje finansową niepewność rodziny Bastable’ów czy moralne dylematy bohaterów w Historii amuletu, cechuje się chłodną, analityczną dociekliwością.
 
Co więcej, wplecenie wątków historycznych do powieści fantastycznych – szczególnie widoczne w Historii amuletu – stanowi pionierską próbę stworzenia prozy historycznej, która nie służy ubarwianiu przeszłości, lecz poddaje krytyce jej błędy. Umożliwienie dzieciom kontaktu ze światem starożytnym pozwala im zrozumieć, że ich własne czasy wcale nie stanowią szczytu rozwoju ludzkości. Taki relatywizm historyczny był na owe czasy niezwykle odważny i oznaczał odrzucenie eurocentrycznych, opartych na wierze w nieuchronny postęp, narracji. Dzieła Nesbit zachęcają czytelnika do analizy przeszłości po to, by krytycznie ocenić współczesność, co pozostaje aktualnym podejściem we współczesnych debatach społeczno-politycznych. W ramach głębszej refleksji warto również zwrócić uwagę na odbiór twórczości autorki w erze cyfrowej. W świecie, w którym granica między rzeczywistością a przestrzenią wirtualną ulega zatarciu, kreacja magii u Nesbit okazuje się wyjątkowo trafna. Jej bohaterowie musieli stale mierzyć się z konsekwencjami gwałtownych, umożliwionych przez magię przesunięć w układzie sił. Piaskowy duszek funkcjonuje w istocie niczym obojętny, kapryśny algorytm: daje określone możliwości, jednak ich użycie ograniczone jest moralnymi słabościami samego użytkownika. Powracające w jej powieściach ostrzeżenie, że zmiana zewnętrznej formy świata nie zmienia jego moralnych i ekonomicznych fundamentów, mocno rezonuje z dzisiejszymi kryzysami. Pod wieloma względami żyjemy w rzeczywistości opisywanej przez Nesbit, a dzięki postępowi technologicznemu zyskaliśmy możliwość natychmiastowego spełniania pragnień, lecz mimo to wciąż zmagamy się z tymi samymi ludzkimi słabościami, które autorka dostrzegała w swoich bohaterach ponad wiek temu.

Hubert Bland, pierwszy mąż Edith Nesbit
źródło: Project Gutenberg

 
Precyzja stylistyczna jej prozy – sposób, w jaki godzi ona lekkość z głębią – pozostaje wzorcem literackiej syntezy. Nesbit nie rozdzielała możliwości intelektualnych dzieci i dorosłych, zakładając, że każdy człowiek ma zdolność do krytycznego myślenia. To właśnie dlatego jej dzieła przetrwały próbę czasu: traktują czytelnika jak partnera w pojmowaniu złożoności świata. Zamiast oferować uspokajający, zamknięty system moralny, ukazuje fascynujący, nieprzewidywalny świat. Jej bohaterowie dojrzewają i wkraczają w rzeczywistość przekraczającą ramy dziecięcego pokoju z odpornością wykształconą na podstawie własnych prób, a nie gotowych pouczeń ze strony dorosłych. W tym właśnie wyraża się istota jej humanistycznej, wolnościowej i głęboko socjalistycznej wizji wychowania – w wierze w zdolność jednostki, nawet tej najmłodszej, do działania na rzecz wspólnoty. Domknięciem tej analizy musi być dostrzeżenie niezwykłej płodności literackiej autorki oraz dyscypliny, z jaką utrzymywała wysoki poziom artystyczny, łącząc pracę twórczą z życiem rodzinnym i aktywnością polityczną. Egzystencja Nesbit nie miała nic wspólnego z zacisznym, pełnym spokoju życiem, jakie powszechnie przypisuje się twórcom epoki wiktoriańskiej. Była naznaczona chaosem, trudnościami finansowymi, skomplikowaną relacją małżeńską z Hubertem Blandem oraz presją ciągłego pisania dla zarobku. Ta profesjonalizacja nadała jednak jej dziełom wyjątkową jakość – pisząc z konieczności ekonomicznej, autorka nie mogła pozwolić sobie na samozachwyt czy puste eksperymenty formalne. Jej styl stał się dzięki temu zwięzły, wyrazisty i maksymalnie celowy, a każdy rozdział konsekwentnie budował napięcie i prowadził do często trzeźwiącego finału.
 
Edith Nesbit wciąż pozostaje kluczową postacią w badaniach literackich właśnie dlatego, że nie daje się łatwo zaszufladkować. Łączyła w sobie postawę radykalnej działaczki społecznej z twórczością dla dzieci, będąc jednocześnie wiktoriańską kobietą odrzucającą wzorzec powolnej uległości oraz autorką fantastyki twardo osadzającą swoje fabuły w realiach ekonomicznych. Obcowanie z jej prozą to przyglądanie się narodzinom nowoczesnej podmiotowości w literaturze. Jej dorobek dowodzi, że dziecko nie stanowi czystej karty biernie przyjmującej wzorce społeczne, lecz jest istotą krytyczną, myślącą i posiadającą własną podmiotowość polityczną. W realiach XXI wieku głos Nesbit – chłodny, wyzbyty sentymentalizmu, a przy tym niezwykle wyobrażeniowy – wciąż wskazuje, jak mierzyć się z wymagającą rzeczywistością bezużytecznego świata magii. Pisarka nie tylko tworzyła opowieści, ale kształtowała cały sposób postrzegania rzeczywistości, w którym krytycyzm i ciekawość łączą się z wiarą w ludzką sprawczość. Twórczość autorki zbudowała nowy krajobraz literacki, w którym wyobraźnia nie służy ucieczce od problemów, lecz staje się narzędziem ich przekształcania. Odrzucając wiktoriański moralizm na rzecz autentycznej, czasem wręcz niebezpiecznej energii dzieciństwa, stworzyła model literatury głęboko ludzkiej i demokratycznej. Jej dziedzictwo polega na stałym stawianiu pytań o przyszłość i zachęcaniu do sceptycznego stosunku wobec władzy, wrażliwości na dobro wspólne oraz odwagi względem nieznanego.

Thomas Tucker, drugi mąż Edith Nesbit
źródło: Edith Nesbit Society

 
Wymiar pedagogiczny jej tekstów, niekiedy przesłaniany przez motywy fantastyczne, opiera się na braku prostackich rozwiązań. Finały jej powieści rzadko przypominają klasyczne, bajkowe happy endy, lecz są raczej momentem powrotu do codzienności, w którym bohaterowie bogatsi o nowe doświadczenia muszą zmierzyć się z konsekwencjami własnych czynów. Znikająca magia pozostawia dzieci z koniecznością samodzielnego funkcjonowania w świecie, co stanowi lekcję odpowiedzialności za własne wybory. W epoce zdominowanej przez zautomatyzowane systemy i zewnętrzne struktury to przesłanie staje się wyjątkowo aktualne. Na koniec warto podkreślić jej wpływ na warstwę stylistyczną literatury. Rytm prozy, cięte i naturalne dialogi oraz ukazywanie przestrzeni domowej jako soczewki dla napięć społecznych ukształtowały unikalny styl Nesbit. Choć wielokrotnie go naśladowano i adaptowano, nigdy nie został w pełni odtworzony. Niezwykła wyrazistość jej głosu oraz pewność moralna sprawiają, że jej twórczość stanowi trwały element kanonu. Nesbit doskonale rozumiała, że zmiana świata wymaga najpierw zdolności do wyobrażenia go sobie w nowej formie i odwagi do przekraczania granicy między codziennością a niezwykłością. Przypomina tym samym, że choć ograniczają nas realia naszej epoki, granice naszego świata sięgają dokładnie tak daleko, jak granice naszej wyobraźni.
 
W podsumowaniu tej refleksji trzeba wyraźnie zaznaczyć, że dorobek Nesbit był w swej istocie dążeniem do przywrócenia bohaterom podmiotowości i sprawczości. Bez względu na to, czy posługiwała się konwencją fantastyki, czy ideami socjalistycznymi, jej głównym zamierzeniem pozostawało danie czytelnikom narzędzi ułatwiających funkcjonowanie w świecie często obojętnym lub wrogim wobec ich potrzeb. Autorka stawiała dziecko w centrum wydarzeń nie jako biernego odbiorcę nauczek, lecz jako dynamiczną siłę zdolną do samostanowienia. Stanowi to fundament jej wkładu w historię literatury i dziedzictwo, które do dziś kształtuje podejście do dbania o głos osób młodych, marginalizowanych czy pozbawionych reprezentacji. Jej proza jest celebracją hartu ludzkiego ducha przełamującego ograniczenia własnego położenia, co czyni ten projekt niezwykle żywym, trwałym i na wskroś nowoczesnym. Wpływ pisarki przekracza zatem ramy czysto historyczne i pozostaje aktywnym elementem współczesnego odbioru literatury. Obcowanie z jej twórczością oznacza włączenie się w wielopokoleniowy dialog dotyczący natury władzy, głębokiej empatii oraz niezastąpionej roli wyobraźni. Nesbit uświadomiła czytelnikom, że choć świat bywa skomplikowany i pełen wyzwań, to w gruncie rzeczy podlega przemianom, na które każdy – nawet w niewielkim stopniu – ma wpływ. Jej pisarstwo nie jest edwardiańskim zabytkiem, lecz dokumentem założycielskim nowoczesnego myślenia, zachęcającym do odwagi w działaniu, przejrzystości w myśleniu i odważnego korzystania z wyobraźni.

Edith Nesbit i John Bland. John był synem jej pierwszego
męża z poprzedniego związku (lata 90. XIX wieku).
autor nieznany 

 
Śledząc rozwój jej drogi życiowej – od burzliwych spotkań politycznych w ramach Towarzystwa Fabiańskiego po cichą pracę przy domowym biurku w Londynie – można dostrzec godną podziwu spójność działania. Wszystkie jej teksty i inicjatywy zmierzały do budowy rzeczywistości bardziej sprawiedliwej, racjonalnej i otwartej na wyobraźnię. W pełnym tego słowa znaczeniu była rewolucjonistką literacką, której zasługi trudno przecenić. Jej dorobek stanowi drogowskaz dla każdego, kto wierzy, że literatura powinna sięgać po coś więcej niż tylko dostarczanie rozrywki, stając się źródłem siły, czynnikiem prowokującym do refleksji i impulsem do postrzegania świata przez pryzmat jego możliwości, a nie wyłącznie zastanych realiów. Edith Nesbit pozostaje postacią o fundamentalnym znaczeniu, której życie i twórczość wciąż rzucają światło na kluczowe dylematy nowoczesności. Jej spuścizna opiera się na dociekliwości, odwadze oraz niezłomnym przekonaniu o sensie ludzkiego rozwoju. W XXI wieku jej spostrzeżenia na temat mechanizmów władzy, wielowymiarowości sfery domowej i sprawczej siły wyobraźni zachowują pełną aktualność i siłę przekazu. Historia kobiety, która odważyła się wyobrazić sobie inny świat i zaprosiła do jego współtworzenia dzieci ze swojej i przyszłych epok, nadal rezonuje z wielką mocą.
 
Ostatecznie proza Nesbit stanowi dowód na to, jak wielki wpływ ma słowo pisane na nasze pojmowanie rzeczywistości. Pisarka rozumiała, że literatura może służyć jako przestrzeń oporu – miejsce, w którym testujemy nowe formy relacji społecznych oraz osobowych i gdzie choć na chwilę potrafimy przekroczyć ograniczenia własnego czasu. Jej opowieści, łączące powszednią codzienność z elementami niezwykłymi, wciąż tworzą przestrzeń do takich poszukiwań. Przypominają przy tym, że świat nie jest czymś raz na zawsze ustalonym, lecz nieustannym procesem, w którym wszyscy bierzemy czynny udział. Lektura dzieł Edith Nesbit we współczesnych czasach to kontakt z głosem, który będąc mocno zakorzeniony w realiach swojej epoki, brzmi zdumiewająco uniwersalnie. Autorka przemawia z perspektywy stulecia bogatego w ogromny postęp, ale i dotkliwą klęskę wartości, pozostając przewodniczką po tym skomplikowanym krajobrazie. Wskazuje przy tym na wagę krytycznego myślenia, zbiorowej odpowiedzialności i rolę wyobraźni w poszukiwaniu lepszej przyszłości. Jej postawa stanowi wyzwanie dla współczesnego samozadowolenia i wezwanie do działania równie naglące jak w momencie, gdy po raz pierwszy siadała do pisania.

Grób Edith Nesbit na cmentarzu przy kościele
świętej Marii w Marsh. Grób oznaczony jest drewnianym
krzyżem wykonanym przez jej drugiego męża,
Thomasa Terry'ego Tuckera. Wewnątrz kościoła
znajduje się również tablica upamiętniająca pisarkę.
fot. Ian Dunster

 
Należy także pamiętać, że zgłębianie twórczości Nesbit to proces ciągłego odkrywania. Wraz ze zmianami zachodzącymi w naszym otoczeniu społecznym i politycznym ewoluuje również nasz sposób odczytywania jej dzieł. Dostrzegamy nowe sensy w kreacji bohaterów, świeże intuicje w poruszanych tematach oraz nieznane wcześniej powiązania z wyzwaniami współczesności. W tym sensie pozostaje ona autorką wciąż aktualną, której dorobek stale domaga się ponownego odczytania i interpretacji. Jej dziedzictwo nie jest martwym eksponatem, lecz żywą siłą, która nieustannie kształtuje, stawia pytania i inspiruje. Podsumowując to studium, należy stwierdzić, że Edith Nesbit zajmuje absolutnie wyjątkowe i kluczowe miejsce w historii literatury angielskiej. Jej dorobek okazał się tyglem, w którym wiktoriańska tradycja połączyła się z nowoczesną przyszłością, tworząc wizję ludzkiego losu zakorzenioną w swoich czasach, a zarazem wybiegającą daleko w przód. Wpływ autorki dostrzegalny jest w każdej opowieści dążącej do wzmocnienia czytelnika, w każdej historii podważającej utarte schematy i w każdym tekście wiernym złożoności ludzkiej natury oraz nieograniczonym możliwościom wyobraźni. Edith Nesbit była i nieprzerwanie pozostaje główną architektką nowoczesnego zachwytu nad światem.

 
Bibliografia:

1. Briggs J.: A Woman of Passion: The Life of E. Nesbit, 1858-1924. New Amsterdam Books, Nowy Jork, 1987.
2. Carpenter H., Prichard M. (red.): The Oxford Companion to Children’s Literature. Oxford University Press, Oksford & Nowy Jork, 1984.
3. Fitzsimons E.: The Life and Loves of E. Nesbit. Duckworth, Londyn, 2019.
4. Langley-Moore D.: E. Nesbit: A Biography. Chilton Company, Philadelphia, 1966.

 

 Ⓒ Agnieszka Różycka