Jan Knox i szkocka reformacja: Jak jeden człowiek zmienił grę o władzę?

 



Postać szkockiego duchownego Jana Knoxa, żyjącego w latach 1514-1572, pozostaje jedną z najbardziej wyrazistych i skrajnie ocenianych postaci XVI wieku. Sprowadzanie go wyłącznie do roli religijnego reformatora byłoby jednak uproszczeniem, gdyż jego działalność doprowadziła do głębokiej przemiany nie tylko w strukturze szkockiego Kościoła, ale i w całej zachodniej myśli politycznej. Działając na przełomie odchodzącego średniowiecza i rozwijającego się renesansu, stał się łącznikiem między żarliwą, apokaliptyczną teologią a rosnącą potrzebą budowania państwa na nowych, ustawowych zasadach. Jego życiorys, przypadający na rządy Jakuba V, Marii Stuart oraz regencję Jakuba VI, ukazuje nieustanne napięcie między nakazem posłuszeństwa wobec władzy a wymogami sumienia. Knox nie ograniczał się do reformy samych nabożeństw; stworzył spójną i surową wizję społeczeństwa połączonego społecznym przymierzem, która w kolejnych wiekach wywarła ogromny wpływ na tradycję polityczną świata anglosaskiego.

Jan Knox (1580)
autor: Theodore Beza 

 
Aby dobrze zrozumieć jego dążenia, trzeba przyjrzeć się realiom ówczesnej Szkocji. Knox urodził się w Haddington około 1514 roku i dorastał w kraju podejmującym trudne decyzje polityczne, zawieszonym między wpływami kultury kontynentalnej a presją sąsiedniej Anglii. Szczytowy okres jego młodości przypadł na trudne lata 40. XVI wieku, naznaczone śmiercią króla Jakuba V oraz tak zwanymi „szorstkimi zalotami” Henryka VIII, który siłą próbował wyegzekwować małżeństwo małej Marii Stuart z własnym synem, późniejszym Edwardem VI. W tym politycznym chaosie Knox odnalazł własną drogę. Po upadku zamku St. Andrews w 1547 roku, gdzie wspierał swojego duchowego mistrza Jerzego Wisharta, został pojmany i spędził dziewiętnaście miesięcy jako galernik we francuskiej niewoli. To brutalne doświadczenie ukształtowało go duchowo, a późniejsze lata spędzone na wygnaniu w Anglii, Frankfurcie oraz w Genewie – pod okiem Jana Kalwina – pozwoliły mu przekuć pierwotny radykalizm w uporządkowaną doktrynę dopuszczającą czynny opór wobec władzy. Najważniejszy wkład Knoxa w myśl politycznej epoki sprowadzał się do zupełnie nowego zdefiniowania roli państwa i władcy. W swoim słynnym i kontrowersyjnym dziele zatytułowanym The First Blast of the Trumpet Against the Monstrous Regiment of Women (pol. Pierwszy odgłos trąby przeciwko potwornym rządom kobiet) z 1558 roku nie poprzestał na ataku na same monarchinie, lecz podważył absolutny charakter władzy królewskiej jako takiej. Twierdził, że monarcha, który łamie prawa Boskie, traci legitymizację do sprawowania rządów, a poddani przestają być zobowiązani do posłuszeństwa. Była to koncepcja niezwykle nowatorska i rewolucyjna: odsuwała autorytet od samej osoby władcy, przenosząc go na zobowiązanie łączące lud i Boga. W ten sposób zwykły poddany stawał się podmiotem moralnym, mającym prawo, a wręcz obowiązek, do stawiania granic samowoli monarchów.
 
Świetnym przykładem tej postawy były bezpośrednie starcia Knoxa z królową Marią Stuart w latach 1561-1564. Ich dyskusje, toczone w komnatach pałacu Holyrood lub komentowane z ambony kościoła świętego Idziego w Edynburgu, były czymś więcej niż sporem teologicznym – stanowiły próbę sił między tradycyjnym pojmowaniem monarchii absolutnej a nową wizją wspólnoty. Maria, uosabiająca francuską tradycję dworską i katolickie prawo do korony, zderzyła się z konsekwentnym oporem kaznodziei. Knox uważał, że nawet monarcha jest tylko członkiem wspólnoty i podlega tym samym zasadom moralnym co każdy inny człowiek. Oddzielając autorytet religijny od aparatu państwowego, stworzył niezależną przestrzeń do dyskusji i oceny władzy, wprowadzając w życie mechanizmy kontroli na długo przed powstaniem nowożytnego liberalizmu. Szkocka reformacja różniła się od angielskiej tym, że nie została wprowadzona odgórnie przez monarchę, lecz stanowiła ruch oddolny. Opracowane przy udziale Knoxa dokumenty, takie jak Szkockie Wyznanie Wiary (ang. The Scots Confession) z 1560 roku czy Pierwsza Księga Dyscypliny (ang. The First Book of Discipline), stawiały na gruntowną przebudowę społeczeństwa poprzez edukację, opiekę nad ubogimi oraz dbałość o moralność publiczną. Postulat powszechnego kapłaństwa wiernych uzyskał w Szkocji wymiar praktyczny i wręcz demokratyczny. Knox dążył do stworzenia ogólnokrajowego systemu szkolnictwa, aby każdy obywatel potrafił samodzielnie czytać Pismo Święte i świadomie kierować własnym sumieniem. Ten nacisk na edukację i odpowiedzialność jednostki zaowocował w kolejnym stuleciu ruchem Narodowe Przymierze (ang. National Covenant), a w dalszej perspektywie wpłynął na filozofię polityczną tworzącą się w Ameryce Północnej.

Strona tytułowa traktatu Pierwszy odgłos trąby...
autorstwa Jana Knoxa (1558), w przedrukowanym
wydaniu z 1766 roku przygotowanym przez
Andrew Steuarta. 

 
Próby przedstawiania Knoxa wyłącznie jako ślepego ikonoklastę albo, z drugiej strony, jako wczesnego demokratę, są sporym uproszczeniem. Był on przede wszystkim człowiekiem głęboko wierzącym, postrzegającym historię jako nieustanną walkę między prawdą a fałszem. Ten czarno-biały obraz świata tłumaczy jego bezkompromisową walkę z tradycyjną liturgią, którą uważał za bezpośrednie zagrożenie dla życia duchowego narodu. Polityka była dla niego zawsze podporządkowana misji kaznodziejskiej. Choć bywał marginalizowany i nie zawsze potrafił powstrzymać polityczne samowole szlachty, jego największym osiągnięciem pozostało przełamanie dawnej hierarchii. Miał odwagę przypominać władcom, że w wymiarze duchowym są równi swoim poddanym, co do dziś pozostaje najbardziej poruszającym elementem jego dziedzictwa. Traktat Pierwszy odgłos trąby… pozostaje po dziś dzień przedmiotem ostrej krytyki, jednak równocześnie stanowi dokument kluczowy dla zrozumienia, jak dogmaty teologiczne splatały się z kryzysami politycznymi XVI wieku. Jan Knox pisał go w realiach, gdy stery władzy spoczywały w rękach kobiet: Marii I Tudor w Anglii, Marii de Guise w Szkocji oraz Katarzyny Medycejskiej we Francji. Jego ostry alarm w tej kwestii wynikał ze szczerej obawy o to, że katolicki obóz wykorzysta monarsze prerogatywy monarchiń do zdławienia osiągnięć reformacji. Choć z perspektywy współczesnych wrażliwości jego język jest pełen jawnych uprzedzeń, to postawione przez niego pytanie o odpowiedzialność władcy wobec wyższych praw moralnych stało się fundamentem nowożytnego konstytucjonalizmu. Rozwój pojęcia „prawa do oporu” był nierozerwalnie związany z tą teologiczną konstrukcją; myśl, że istnieje autorytet stojący ponad państwem, któremu obywatel winien jest pierwszorzędne posłuszeństwo, utworzyła podwaliny pod późniejszą koncepcję praw naturalnych. Relacje kaznodziei ze szkockim możnowładztwem opierały się jednak na znacznie większym pragmatyzmie, niż sugerowałyby to jego pisma. Był on sprawnym graczem politycznym, doskonale rozumiejącym, że reformacja nie utrzyma się bez militarnego i finansowego wsparcia protestanckich lordów. Potrafił poruszać się wśród dworskich frakcji z dużą, choć chłodną świadomością konieczności budowania sojuszy. Ta podwójna natura – bezkompromisowego proroka na ambonie i trzeźwo myślącego stratega w korytarzach władzy – ujawnia postać o dużej złożoności psychologicznej. Knox nie był odciętym od świata ascetą, lecz człowiekiem czynu, wierzącym, że otaczającą go rzeczywistość należy przekształcić według Boskiego wzorca. Gdy zmarł w 1572 roku, a reformacja na dobre wpisała się w szachownicę szkockiej tożsamości, dobiegła końca epoka pionierskiego zapału. Stworzone przy jego udziale instytucje – Zgromadzenie Ogólne, lokalne struktury parafialne oraz nacisk na zrozumienie wiary przez powszechną edukację – sprawiły, że Szkoci stali się społeczeństwem wykształconym, głęboko przesiąkniętym teologią i naturalnie nieufnym wobec centralizacji władzy.

Jerzy Wishart (inny szkocki reformator) głoszący
kazanie przeciwko oddawaniu boskiego kultu Maryi,
matce Jezusa. Jan Knox stoi za jego plecami. 
autor: William Fettes Douglas (1871)

 
Intelektualny dorobek szkockiego reformatora odgrywa istotną rolę w analizach nad narodzinami społeczeństwa obywatelskiego. Jego działalność jest przykładem tego, jak zinstytucjonalizowany dyskurs religijny potrafi stać się impulsem do rozwoju politycznej samorządności. Tworząc Kościół jako podmiot niezależny od Korony, a momentami wręcz nadrzędny wobec niej, Knox stworzył prototyp przestrzeni publicznej wolnej od bezpośredniej kontroli ze strony władzy wykonawczej. Choć nie była to struktura świecka, wypracowała wzorzec, z którego w przyszłości mogły czerpać ruchy obywatelskie walczące o własne prawa. Analizując późniejszy fenomen szkockiego Oświecenia, z jego naciskiem na cnoty obywatelskie i porządek społeczny, wyraźnie widać fundamenty położone wcześniej przez reformę edukacyjną i instytucjonalną Knoxa. Co więcej, wpływ ten rozprzestrzenił się na cały świat anglosaski za sprawą protestanckich uchodźców uciekających przed prześladowaniami Marii I Tudor, którzy po powrocie do domów krzewili jego idee. Anglikański purytanizm oraz jego późniejszy eksport do amerykańskich kolonii zawdzięczały Knoxowi ideę wspólnoty połączonej przymierzem. Przekonanie, że ludzie mają prawo organizować się w społeczeństwo oparte na wspólnych zasadach moralnych, stało się teologicznym podglebiem pod przyszły amerykański system konstytucyjny. Nawet gdy bezpośredni zapał religijny opadł, w strukturach myślenia pozostała nieufność wobec bezwzględnej władzy oraz wiara w prymat prawa. Badanie myśli Knoxa to w istocie analiza źródeł zachodniej rezerwy wobec nadmiernej koncentracji władzy, niezależnie od tego, czy wynika ona z praw Boskich, czy ze współczesnej biurokracji.
 
Oceniając Knoxa, nie sposób jednak pominąć problemu jego głębokiej nietolerancji. Był ukształtowany przez brutalne czasy, w których za przekonania ginęło się na stosie – widział śmierć swoich towarzyszy i postrzegał świat jako pole nieustannego starcia dobra ze złem. Jego wezwania do niszczenia dziedzictwa uznawanego przezeń za bałwochwalcze doprowadziły do bezpowrotnej utraty wielu dzieł sztuki i wywołały bolesne podziały społeczne. Ocenianie go wyłącznie przez pryzmat dzisiejszych standardów pluralizmu prowadzi jednak do anachronizmu i uniemożliwia zrozumienie realiów tamtej epoki. Przełomowe ruchy społeczne rzadko rodzą się na drodze pełnego konsensusu; częściej wyrastają z głębokiego przekonania, że istniejący ład jest niemożliwy do zaakceptowania. Zdolność Knoxa polegała nie na promowaniu tolerancji, lecz na bezkompromisowym egzekwowaniu odpowiedzialności od rządzących. Zmuszał on monarchów do uznania, że przed obliczem prawa i moralności nie są samowładnymi suwerenami, lecz zwykłymi ludźmi odpowiedzialnymi za swoje czyny.

Strony szkockiej gaelickiej wersji Liturgii Jana Knoxa z 1567 roku
źródło: Zbiory Dziedzictwa Uniwersytetu w Edynburgu

W szerszej perspektywie europejskiej Jan Knox jawi się jako prekursor myśli narodowej. Odegrał kluczową rolę w budowaniu szkockiej tożsamości, która odcinała się zarówno od katolickich wpływów francuskich, jak i od anglikańskich wzorców z południa. Wprowadzając język ojczysty do liturgii oraz stawiając na rozwój rodzimej tradycji intelektualnej, sprawił, że Szkocja zachowała odrębną podmiotowość na Wyspach Brytyjskich. Jego działalność doprowadziła do trwałego połączenia świadomości narodowej z misją religijną. Choć późniejsza unia polityczna z 1707 roku zmieniła układy sił, kulturowy i intelektualny ślad reformacji Knoxa przetrwał w strukturach szkockiego państwa, wpływając na sądownictwo oraz model edukacji. Istota jego dorobku politycznego sprowadza się do koncepcji warunkowej władzy. Knox twierdził, że monarcha sprawuje rząd tylko jako powiernik Boga i ludu, a to oznacza, że jego prawo do korony zależy od wywiązywania się z powierzonych zadań. Był to w istocie wczesny zarys umowy społecznej, ubrany w teologiczny język XVI wieku. Życie reformatora pokazuje potęgę słowa, które potrafi obalić stare porządki i stworzyć trwalsze struktury. Jego gwałtowne pisma odzwierciedlały przełom w myśleniu Europejczyków: odchodzenie od postrzegania monarchy jako półboskiego władcy na rzecz nowożytnego ujęcia rządzącego jako urzędnika odpowiedzialnego przed społeczeństwem.
 
Gdy Knox zmarł w Edynburgu w 1572 roku, pozostawił po sobie społeczeństwo głęboko odmienione w porównaniu z tym, do którego wracał z wygnania w 1559 roku. Był człowiekiem swoich czasów, a zarazem wyprzedzał epokę przekonaniem, że państwo czerpie legitymizację z wywiązywania się z obowiązków wobec obywateli. Jego prawdziwym dziedzictwem nie są pomniki, lecz krytyczny, demokratyczny i dociekliwy duch, który ukształtował szkocką oraz anglojęzyczną tradycję polityczną. Stworzył nowy sposób pojmowania relacji między władzą a społeczeństwem, wpływając na późniejsze debaty o suwerenności, roli religii i prawie obywateli do rozliczania rządzących. W tym kontekście jego słynny traktat przeciwko rządom kobiet przestaje być jedynie archaicznym pismem, a staje się ważnym punktem w walce o rządy prawa. Przypomina, że droga do nowoczesnej wolności nie była czystym wywodem filozoficznym, lecz procesem pełnym sporów religijnych. Życie Knoxa dowodzi, że do przełomu potrzebna jest odwaga cywilna. Odważnie przeszedł przez upadek starego świata i narodziny nowego, wierząc, że najwyższy autorytet nie należy do Korony, lecz do prawdy poszukiwanej we wspólnocie.

Kazanie Jana Knoxa przed Lordami Kongregacji
w kościele parafialnym świętego Andrzeja (10 czerwca 1559)
autor: David Wilkie (1831)

 
Spoglądając na jego postać z perspektywy stuleci, można w nim dostrzec dążenie do pogodzenia ładu społecznego ze sprawiedliwością. Nigdy nie godził się na zastaną rzeczywistość, ukazując sprawczość jednostki napędzanej silnymi przekonaniami. Rzucił wyzwanie królowej, sprzeciwił się aparatowi państwowemu i na nowo zdefiniował pojęcie poddanego. Jego wpływ wykroczył daleko poza granice szesnastowiecznej Szkocji, tworząc fundamenty pod nowożytne pojęcie ludzkiej podmiotowości, która stawia obowiązki moralne ponad wygodę władzy. Synergia jego działań pokazuje, że Knox nie był odosobnionym przypadkiem, lecz objawem głębokich przemian w europejskiej nauce. Reformacja okazała się przełomem intelektualnym, a szkocki kaznodzieja stał się jednym z jej najbardziej stanowczych głosów. Pokazał, że każdą władzę można podważyć, a o wartości państwa nie decyduje jego obszar czy splendor dworu, lecz sprawiedliwość praw i wykształcenie obywateli. Zakorzenienie tych zasad w surowej doktrynie religijnej pozwoliło im przetrwać próbę czasu.
 
Ocena Knoxa zawsze niesie ze sobą pewne pęknięcie. Z jednej strony uosabia on dążenie do prawdy i wolności sumienia, z drugiej – religijny dogmatyzm. Ta złożoność czyni go jednak postacią niezwykle ważną. Pokazuje, jak wczesnonowożytne wolności rodziły się w trudnych realiach teologicznych obowiązków. Droga do nowoczesności nie była prosta, lecz wymagała wysiłku ludzi gotowych zaryzykować wszystko dla idei – w przypadku Knoxa była to koncepcja odpowiedzialnego i świadomego człowieka. Jego losy – od młodości w St. Andrews po ostatnie dni w Edynburgu – układają się w historię człowieka niezłomnego. Zamiast uproszczonego obrazu fanatyka wyłania się z nich postać pragmatycznego polityka, którego wpływ na dzieje był głęboki i wielowarstwowy. Jego dziedzictwo zmusza do zastanowienia się, w jakim stopniu współczesne pojmowanie suwerenności i praw obywatelskich wciąż czerpie z wywołanego przezeń przełomu. W centrum szkockiej reformacji pozostaje człowiek, który nie dał się uciszyć i swoją postawą zmuszał otoczenie do konfrontacji z własnymi przekonaniami. Niezależnie od przyjętej perspektywy Knox pozostaje kluczową postacią, która skierowała historię na nowe tory, stawiając moralną sprawczość jednostki ponad interes państwa.

Szkic do obrazu Jan Knox udzielający sakramentu
w Caldar House autorstwa Davida Wilkiego. Dzieło miało
stanowić uzupełnienie do wcześniejszego obrazu Wilkiego
przedstawiającego kazanie Jana Knoxa przed Lordami Kongregacji.
Artysta planował, aby oba obrazy tworzyły spójną całość ukazującą
kluczowe epizody szkockiej reformacji (1839). 

 
Życie i działalność Jana Knoxa stanowiły kluczowy pomost łączący dawny świat z nowożytnością. Jako człowiek mocno zakorzeniony w tradycji średniowiecznych proroków, jednocześnie utorował drogę pod nowoczesne, demokratyczne aspiracje. Jego dorobek do dziś pozostaje miejscem starcia między bezkompromisowym dążeniem do religijnej czystości a złożoną i pełną kompromisów rzeczywistością sprawowania władzy. Ta dynamika nadaje jego myśli niezwykłą żywotność, sprawiając, że powracamy do jego postaci za każdym razem, gdy dyskutujemy o granicach władzy państwowej i prawie do wolności sumienia. Knox okazał się człowiekiem, który głęboko przekształcił otaczający go świat, stawiając pytania wciąż aktualne na korytarzach władzy oraz w decyzjach podejmowanych w prywatnym życiu. Szesnaste stulecie, naznaczone konfliktami mocarstw i narodzinami nowych nurtów myślowych, stanowiło idealne tło dla kogoś o tak wielkiej determinacji. Knox stał się najważniejszym architektem przemian w Szkocji, a stworzone przez niego fundamenty kształtowały przez kolejne wieki system edukacyjny, religijny i polityczny tego kraju. Poprzez szkocką diasporę jego idee przeniknęły również do całej tradycji anglosaskiej. Jego nazwisko na stałe zrosło się z duchem szkockiej reformacji, stanowiąc dowód na to, jak wielki wpływ na bieg historii może wywrzeć niezłomna jednostka.
 
Gdy przyglądamy się ewolucji cywilizacji zachodniej, staje się jasne, że dorobek szkockiego kaznodziei nie był jedynie epizodem w historii teologii, lecz trwałym filarem nowożytnej myśli politycznej. Wartości, które z pasją propagował – powszechny dostęp do wiedzy, odpowiedzialność rządzących przed społeczeństwem oraz wspólnotowe poczucie obowiązku – tworzą zarys dobrze funkcjonującego państwa. Choć z biegiem czasu czysto teologiczne argumenty straciły na znaczeniu, struktura jego koncepcji wciąż zasila współczesny dyskurs o demokracji. Ignorowanie jego postaci uniemożliwia pełne zrozumienie źródeł nowożytnej tożsamości politycznej, ponieważ to właśnie Knox, stając naprzeciw monarszej samowoli, miał odwagę postawić na pierwszym miejscu niezależność ludzkiego sumienia. Pozostaje on zatem postacią absolutnie przełomową – człowiekiem zakorzenionym w problemach swojej epoki, który rzucił jednak długi cień na przyszłość całego Zachodu. Jego życiorys przypomina o złożoności sił kształtujących dzieje, a jego dziedzictwo stale wzywa do krytycznego spoglądania na każdą władzę, niezależnie od tego, czy sprawuje ją monarcha, instytucja czy nowoczesny aparat państwowy. Był głosicielem dawnych idei, który poprzez swoją pracę stał się niespodziewanym architektem nowego ładu. Jego historia to opowieść o potędze idei, która po dziś dzień znajduje się w samym centrum zachodniego doświadczenia.

Posąg Jana Knoxa znajdujący się na dziedzińcu
New College w Edynburgu - ważnego ośrodka
teologicznego uniwersytetu w Edynburgu
autor: John Hutchison
fot. Kim Traynor

 
Całościowe spojrzenie na jego życiorys pokazuje, że nie był on odosobnionym ewenementem, lecz wyrazem głębokich, strukturalnych przemian intelektualnych w Europie. Reformacja okazała się w równym stopniu przewrotem religijnym, co przełomem w myśleniu, a Knox stał się jej najbardziej wyrazistym i skutecznym rzecznikiem. Pokazał światu, że władza nie ma charakteru absolutnego, a o wartości społeczeństwa nie decyduje potęga militarna czy bogactwo dworu, lecz sprawiedliwość praw oraz wykształcenie obywateli. Zakotwiczenie tych myśli w surowym systemie teologicznym pozwoliło im przetrwać nawet wtedy, gdy religijne struktury tamtych czasów uległy osłabieniu. Ocena jego postaci pozostaje jednak pełna napięć, łącząc w sobie zapowiedź wolnościowych przemian z dogmatyczną surowością. To pęknięcie doskonale oddaje jednak charakter całej epoki wczesnonowożytnej – czasów, w których fundamenty wolności wznoszono na gruncie surowo pojętego obowiązku teologicznego. Droga do nowoczesności nie była prostym marszem ku postępowi, lecz skomplikowanym procesem, napędzanym przez ludzi gotowych przeciwstawić się panującemu porządkowi, nawet jeśli nie potrafili w pełni przewidzieć owoców swoich działań. Życie Knoxa dowodzi, że historię tworzą ci, którzy potrafią zaryzykować wszystko dla własnych przekonań – w jego przypadku dla idei suwerennej godności odpowiedzialnego człowieka.
 
Wydarzenia z jego życia tworzą historię człowieka o niewzruszonej wierze w możliwość i konieczność naprawy świata. Z dystansu widzimy w nim nie tyle religijnego fanatyka, ile wyrafinowanego i nieustępliwego gracza politycznego, którego wpływ na dzieje okazał się niezwykle głęboki. Jego postać zmusza do refleksji nad tym, w jakim stopniu nasze dzisiejsze pojmowanie państwa i obywatelskiego obowiązku wywodzi się z jego pism i czy w poszukiwaniu sprawiedliwości nie zmagamy się z tymi samymi pytaniami, na które szukał odpowiedzi. W samym centrum dziedzictwa szkockiej reformacji stoi właśnie Knox – człowiek, który nie dał się uciszyć i swoją postawą zmuszał otoczenie do konfrontacji z własnymi poglądami i własną odwagą. Niezależnie od przyjętej perspektywy pozostaje postacią kluczową, choć niejednoznaczną. Jego losy przypominają, że historia to ciągły dialog z przeszłością, a postacie jego pokroju kierują tym procesem, często idąc pod prąd, w stronę przyszłości, którą same mogły dostrzec tylko we fragmentach. Stworzył nową Szkocję, ale wymyślił też na nowo rolę człowieka w społeczeństwie – rolę, która stawia moralną odpowiedzialność jednostki ponad wygodę i interes państwa.
 

Bibliografia:

1. Dickens A. G.: The English Reformation. Pennsylvania State University Press, University Park, 1991.
2. Dawson J. E. A.: John Knox. Yale University Press, New Haven, 2015.
3. Kyle R. G.: The Mind of John Knox. Corpus Books, Coronado (CA), 1965.
4. Laing D. (red.): The Works of John Knox. Wodrow Society, Edyndurg, 1846-1864.
5. MacCulloch D.: The Reformation: A History. Viking Penguin, Nowy Jork, 2004.

Ⓒ Agnieszka Różycka