Małgorzata Stewart, delfina Francji: narzędzie dyplomacji, promotorka literatury i postać uwikłana w polityczne napięcia na dworze Walezjuszy

 



Życie Małgorzaty Stewart, delfiny Francji żyjącej w latach 1424-1445, to przejmujący przykład tego, jak w późnym średniowieczu splot międzynarodowej dyplomacji, polityki dynastycznej oraz surowych, dworskich konwencji potrafił przypieczętować los młodej kobiety. Przychodząc na świat w Boże Narodzenie 1424 roku jako córka króla Szkocji Jakuba I oraz Joanny Beaufort, od najmłodszych lat stała się kluczowym elementem w europejskiej grze o wpływy. Została wyznaczona do roli żywego symbolu i gwaranta odnowienia tzw. Auld Alliance – tradycyjnego sojuszu szkocko-francuskiego, którego zadaniem było powstrzymywanie ekspansyjnych dążeń Anglii w trakcie wojny stuletniej. Sprowadzanie Małgorzaty wyłącznie do pozycji biernej figury na politycznej szachownicy byłoby jednak niesprawiedliwe. Po przybyciu na dwór Walezjuszy potrafiła ona zaznaczyć swoją obecność i zbudować własną przestrzeń działania poprzez kulturę i sztukę. Niestety, jej przedwczesna śmierć w wieku zaledwie dwudziestu lat była tragiczną konsekwencją bezwzględnych realiów dworskich i intryg, które stopniowo zacieśniały wokół niej pętlę. W jej historii kryje się głęboki paradoks: małżeństwo mające w założeniu skonsolidować front przeciwko Plantagenetom stało się zarazem źródłem gwałtownych tarć na samym francuskim dworze, a pasje intelektualne i poetyckie księżniczki, zamiast przysporzyć jej uznania, posłużyły jej wrogom jako pretekst do oskarżeń o chwiejność emocjonalną i upadek obyczajów. To wyrazisty dowód na to, jak niebezpieczna była sytuacja cudzoziemskich księżniczek wydawanych za mąż z rozsądku oraz jak brutalnie traktowano niezależność myślową kobiet, gdy ta wykraczała poza ramy wyznaczone przez monarchiczne oczekiwania.

Wyretuszowany portret Małgorzaty Stewart (Szkockiej)
namalowany na podstawie zaginionego obrazu,
wykonany sangwiną, czyli czerwonobrunatną kredką.
Tekst na portrecie błędnie identyfikuje kobietę jako
Karolinę Sabaudzką, drugą żonę króla Ludwika XI;
Małgorzata była jego pierwszą żoną
(ok. 1550)
autor: Jacques Le Boucq

 
Fundamenty pod przyszły los Małgorzaty położono jeszcze przed jej narodzinami. Trzecia dekada XV wieku była dla Francji okresem wyjątkowo trudnym – władza Karola VII była słaba, postanowienia traktatu z Troyes z 1420 roku podważały jego legitymację, a kraj znajdował się pod ogromnym naciskiem sił angielsko-burgundzkich. Przetrwanie dynastii zależało wówczas od wsparcia z zewnątrz, przede wszystkim od szkockiej pomocy wojskowej. Zmienne szczęście w walkach, naznaczone zarówno zwycięstwem pod Baugé w 1421 roku, jak i bolesną klęską pod Verneuil trzy lata później, uświadomiło francuskiej monarchii, jak bezcenny jest sojusz z Północą. Z kolei dla Jakuba I Stewarta, który niedawno opuścił angielską niewolę, zacieśnienie więzi z Francją było szansą na umocnienie własnych rządów i szachowanie Londynu. Efektem tych starań był podpisany 19 lipca 1428 roku traktat w Perth. Przypieczętował on zaręczyny trzyletniej wówczas Małgorzaty z pięcioletnim następcą francuskiego tronu, delfinem Ludwikiem. Dokument ten nie ograniczał się do kwestii matrymonialnych, lecz był to pełnoprawnym paktem obronnym, w ramach którego Szkocja zobowiązała się dostarczyć sześć tysięcy żołnierzy w zamian za francuskie posiadłości ziemskie, w tym księstwo Châtellerault. W ten sposób dzieciństwo Małgorzaty zostało nierozerwalnie splecione z dramatycznymi losami konfliktu francusko-angielskiego.
 
Na realizację ustaleń z Perth trzeba było jednak czekać aż osiem lat ze względu na niestabilną sytuację polityczną w obu królestwach. Dopiero w 1436 roku zapadła ostateczna decyzja o doprowadzeniu do ślubu. W marcu tegoż roku jedenastoletnia księżniczka wypłynęła z portu w Dumbarton na czele francuskiej flotylli pod dowództwem Pierre’a de Brézé. Rejs wymagał sporej ostrożności, gdyż angielskie okręty próbowały przechwycić transport. Bezpieczne przybicie do brzegów La Rochelle w kwietniu umożliwiło Małgorzacie uroczysty wjazd do Tours, gdzie 24 czerwca 1436 roku poślubiła trzynastoletniego Ludwika. Sama uroczystość, prowadzona przez arcybiskupa Reims, Renauda de Chartres, pozbawiona była dawnego przepychu, co odzwierciedlało skromne możliwości finansowe wyniszczonej wojną Francji. Młody delfin, wykazujący już wtedy cechy człowieka nieufnego, skrajnie pragmatycznego i chłodnego, od początku traktował to małżeństwo jako narzuconą przez ojca konieczność. Niechęć do świeżo poślubionej żony stała się u niego częścią znacznie szerszego, rosnącego z każdym rokiem konfliktu z Karolem VII.

Wyretuszowana grafika przedstawiająca 
Małgorzatę Stewart przybywającą do Tours
na swój ślub z księciem Ludwikiem, późniejszym
Ludwikiem XI. Grafika pochodzi z XV-wiecznych
Kronik Jeana Chartiera (ok 1474).

Obecność na dworze Walezjuszy wymagała od Małgorzaty umiejętności przetrwania w środowisku pełnym nieufności i podziałów. Młoda delfina szybko odczuła dotkliwą izolację. Aby zmusić ją do bezwzględnego podporządkowania się nowej ojczyźnie, sukcesywnie odsuwano i odsyłano jej szkockie otoczenie, pozbawiając ją wsparcia rodaków. Samo małżeństwo szybko stało się fikcją. Gdy po porozumieniu w Arras w 1435 roku położenie geopolityczne Francji uległo poprawie, a zagrożenie angielskie zelżało, Ludwik przestał widzieć w małżeństwie ze Szkotką jakąkolwiek wartość polityczną. Jego uwagę pochłaniała walka z autorytetem ojca, co doprowadziło do wybuchu otwartej rebelii w 1440 roku. W tym ostrym sporze Małgorzata znalazła się w położeniu niezwykle trudnym, lecz ostatecznie opowiedziała się po stronie króla, który stanowił dla niej jedyną realną ochronę. Krok ten sprawił jednak, że ściągnęła na siebie nienawiść ze strony stronników własnego męża oraz stała się obiektem stałej, wrogiej obserwacji na dworze.

 
Szukając ucieczki od chłodu emocjonalnego ze strony męża i pozbawiona realnego wpływu na politykę, Małgorzata odnalazła swoją przestrzeń w bogatym życiu kulturalnym ówczesnej Francji. To na tym polu objawiła się jej podmiotowość, gdyż przestała być jedynie bierną dyplomatyczną kartą przetargową, stając się ważną postacią w kręgach literackich. Jej pasją stała się poezja powiązana z tradycją miłości dworskiej. Wokół siebie zgromadziła grono poetów, intelektualistów oraz dam dworu, z którymi spędzała długie godziny, pisząc ballady, pieśni i utwory poetyckie. Jej działalność wpisywała ją bezpośrednio w nurt mecenatu tworzonego wcześniej przez postacie formatu Christine de Pizan oraz w głębszy nurt debat nad rolą i godnością kobiety. Fascynacja Małgorzaty słowem pisanym była tak wielka, że po jej śmierci zrodziła powszechnie znaną anegdotę. Według niej delfina miała pójść do śpiącego poety, Alaina Chartiera, i go pocałować, tłumacząc zszokowanym świadkom, że gest ten był wyrazem hołdu nie dla ciała człowieka, lecz dla ust, z których padło tyle zachwycających strof.

Obraz ten nosi tytuł Alain Chartier i przedstawia
romantyczną średniowieczną scenę: Alain Chartier
zasypia na krześle u podnóża kamiennych schodów,
podczas gdy Małgorzata Stewart w bogatej żółtej sukni
pochyla się nad nim, by go pocałować. Towarzyszą jej
damy dworu w barwnych strojach obserwujące całą tę
sytuację z zaciekawieniem, oraz młoda dziewczyna
z bukietem kwiatów. W tle widać mnicha pogrążonego
w lekturze, nieświadomego całego zajścia. Temat obrazu
opiera się na legendzie o pocałunku Małgorzaty
i Chartiera, która najprawdopodobniej nie ma
historycznych podstaw. Dzieło wpisuje się w typowy dla
jego autora, Edmunda Blaira Leightona, nurt romantyzowania
historii oraz w późną fazę wiktoriańskiego średniowiecznego
odrodzenia, podkreślając rycerskość, honor i bogactwo
kostiumów (1903). 

 
Niezależnie od tego, czy historia o pocałunku była faktem, czy jedynie dworską legendą, doskonale ukazuje ona napięcia, jakie narastały wokół postawy Małgorzaty. W głęboko patriarchalnym i zhierarchizowanym świecie XV-wiecznego dworu intelektualna niezależność kobiety budziła spore obawy. Zamiast widzieć w jej nocnych spotkaniach poetyckich przejaw kultury i wyrafinowania, przeciwnicy zaczęli wykorzystywać te praktyki przeciwko niej. Jej działalność przedstawiano jako złamanie obowiązujących norm oraz dowód na zaniedbywanie podstawowego obowiązku księżniczki, czyli wydania na świat męskiego potomka. Długie nocne czuwania, w trakcie których Małgorzata pisała w towarzystwie swoich zaufanych dam, między innymi Małgorzaty de Salignac i Jeanne Fregielle, wykorzystano jako argument o jej rzekomym wyczerpaniu fizycznym, braku równowagi psychicznej oraz ukrytych wadach moralnych, co w efekcie doprowadziło do jej całkowitego osaczenia na dworze.
 
Polityczna kruchość pozycji Małgorzaty ujawniła się z pełną mocą w połowie lat 40. XV wieku, kiedy to spór między Karolem VII a delfinem Ludwikiem osiągnął wyjątkowo ostry przebieg. Sympatia i zaufanie, jakimi król niezmiennie darzył swoją synową, sprawiły, że frakcja dworska sprzyjająca następcy tronu, a także ci, którzy dążyli do osłabienia pozycji monarchy, obrała młodą delfinę za cel zorganizowanej nagonki. Na czele tej akcji stanął Jamet de Tillay, wpływowy dworzanin, żołnierz oraz urzędnik królewski. Zaczął on bezwzględnie kolportować godzące w nią plotki, uderzające w jej reputację moralną, stan zdrowia oraz intymny charakter nocy spędzanych w gronie poetyckim. Tillay przekonywał, że zwyczaje Małgorzaty wykraczają daleko poza nieszkodliwą ekscentryczność i stanowią nieprzyzwoitość wyczerpującą jej organizm. Sugerował przy tym, że brak potomka w małżeństwie jest konsekwencją jej „szkodliwych nawyków”, a także oskarżał ją o celowe spożywanie dużych ilości kwaśnych, zielonych jabłek oraz octu w celu unikania ciąży lub manipulowania równowagą humoralną ciała, a samą pasję pisarską przedstawiał jako wygodną przykrywkę dla podejrzanych schadzek.

 

Mąż Małgorzaty Stewart, Ludwik XI Walezjusz,
w swoim łańcuchu Orderu świętego Michała
(ok. 1469)
autor: Jacob de Litemont

Atak ten uderzał bezpośrednio w same fundamenty społecznej legitymizacji kobiety z rodu królewskiego. W XV-wiecznej Europie wartość monarchini mierzono przede wszystkim jej nieposzlakowaną cnotą oraz zdolnością do wydania na świat męskiego potomka. Rozsiewając pomówienia podważające zarówno jej czystość obyczajową, jak i biologiczne predyspozycje do macierzyństwa, Jamet de Tillay prowadził przemyślaną kampanię dyskredytacji, która sprawnie żonglowała ówczesnymi przesądami medycznymi oraz moralnymi. Zgodnie z powszechną wtedy teorią humorów, nadmierny wysiłek umysłowy oraz stan melancholii miały zaburzać delikatną strukturę kobiecego organizmu, prowadząc do jego ochłodzenia i niepłodności. W ten sposób Tillay przekształcił artystyczne zainteresowania Małgorzaty w rzekome schorzenie, a niewinne spotkania poetyckie zaczął ukazywać jako dowód ucieczki w niewierność i fizyczny upadek. Psychiczny ciężar tych oszczerstw okazał się dla młodej delfiny nie do zniesienia. Żyjąc w poczuciu wyobcowania na obcym dworze, odrzucona przez męża i w pełni świadoma, jak katastrofalne dla jej reputacji są rozpowszechniane plotki, Małgorzata pogrążyła się w głębokiej rozpaczy i przewlekłym załamaniu psychicznym.

 
Tragiczny finał tego kryzysu nastąpił w sierpniu 1445 roku podczas pobytu dworu w Châlons-en-Champagne. Wycieńczona ciągłymi nagonkami Tillaya, Małgorzata wzięła udział w krótkiej pielgrzymce odbywającej się w dotkliwym, upalnym i dusznym klimacie. Wywołało to u niej gwałtowną infekcję dróg oddechowych – najpewniej zapalenie płuc lub opłucnej – która szybko przełamała opór jej osłabionego organizmu. Współcześni badacze historii medycyny są zdania, że do tak szybkiego zgonu przyczyniła się ogromna trauma emocjonalna oraz wycieńczenie psychiczne wynikające z publicznego poniżenia. Spędzając ostatnie chwile w swoich komnatach w Châlons, delfina cierpiała nie tylko z powodu fizycznego bólu, ale przedostawała się przez nią dojmująca potrzeba oczyszczenia swojego imienia. Na łożu śmierci, wobec lekarzy, otaczających ją dam dworu i spowiedników, z rozpaczą przysięgała swoją niewinność i odrzucała oszczerstwa Tillaya. W odruchu bezsilności wypowiedziała wówczas słowa, które trwale zapisały się w historii: „Precz z życiem! Nie mówcie mi o nim więcej”.

Dziewiętnastowieczny portret
Małgorzaty Stewart (1835)
autor: Charles Picart
źródło: Welsh Portrait Collection 

 
Małgorzata Stewart zmarła 16 sierpnia 1445 roku w wieku zaledwie dwudziestu lat, kończąc swój niespełna dziesięcioletni pobyt na francuskim dworze w roli delfiny. Z powodu bezdzietności jej małżeństwa z Ludwikiem nie pozostawiła po sobie potomka. Polityczny cień jej nagłego odejścia kładł się jednak na francuskiej monarchii przez długi czas. Karol VII, wstrząśnięty śmiercią synowej i zaniepokojony ewentualnym pogorszeniem relacji ze Szkocją, zarządził w 1446 roku oficjalne śledztwo mające zbadać postępowanie Jameta de Tillaya. Przesłuchania te dostarczyły wyjątkowo bogatego materiału dowodowego w postaci zeznań dwórek, arystokratów oraz osobistych medyków Małgorzaty. Wypowiedzi szlachcianek, w tym Małgorzaty de Salignac czy Jamette de Nesson, w całości obaliły zarzuty Tillaya. Zeznały one, że nocne spotkania miewały charakter czysto intelektualny i religijny – czytano na nich teksty pobożne, układano poezję oraz prowadzono bezgrzeszne konwersacje. Dochodzenie wykazało jednoznacznie, że oskarżenia Tillaya wynikały z osobistej złośliwości i zimnej kalkulacji politycznej, ukazując zarazem brutalność mechanizmów dworskich, na jakie wystawione były zagraniczne księżniczki.
 
Mimo że proces z 1446 roku przyniósł pośmiertną rehabilitację jej imienia, historia Małgorzaty pozostaje poruszającym przykładem tragedii wpisanej w mechanizmy późnośredniowiecznej polityki matrymonialnej. Przybyła do Francji jako żywa gwarancja sojuszu dwóch państw, ucieleśnienie Auld Alliance mające zasilić francuską koronę szkocką krwią i wojskowym wsparciem. Z chwilą jednak, gdy weszła w codzienne tryby francuskiej monarchii, jej dyplomatyczny status uległ całkowitemu zatarciu pod wpływem bezwzględnej rywalizacji frakcyjnej. Fiasko jej małżeństwa z przyszłym Ludwikiem XI nie wynikało z jej osobistych ułomności, lecz z faktu, że jako protegowana Karola VII stała się dogodnym celem ataków dla wszystkich, którzy pragnęli uderzyć w pozycję króla lub wygrać własne interesy na konflikcie między ojcem a synem.
 
Historiograficzne zrozumienie postaci Małgorzaty Stewart ujawnia ponadto, w jak ograniczony sposób oceniano niegdyś aktywność intelektualną kobiet w XV wieku. Przez stulecia ujęcie romantyczne sprowadzało ją do roli kruchej, nadwrażliwej księżniczki ze Szkocji, która miała „zepsuć się z żalu” lub zmarła z powodu „złamanego serca” na skutek dworskich plotek. Tego rodzaju narracja spłyca jej postawę i przesłania autentyczny wymiar jej życiowej walki. Wnikliwy wgląd w jej losy ukazuje, że Małgorzata nie była bezwolną ofiarą, lecz horyzontalnie myślącą, aktywną kobietą, która za pośrednictwem twórczości poetyckiej starała się wywalczyć autorską przestrzeń w ramach systemu nastawionego na pozbawienie jej podmiotowości. Jej salon literacki i własny dorobek stanowiły formę dyskretnego sprzeciwu wobec traktowania jej ciała wyłącznie jako narzędzia do przedłużenia dynastii Walezjuszy.

Grobowiec Małgorzaty Stewart w kościele
Saint-Laon w Thouars
Napis na płycie nagrobnej brzmi:
Małgorzata Szkocka
Córka Jakuba I Stewarta
1424-1445
Delfina Francji
Pierwsza żona Ludwika XI
fot. Selbymay

Istota tragedii Małgorzaty Stewart sprowadza się do tego, że atuty, które stanowiły o jej wyjątkowości – chłonność umysłu, fascynacja słowem oraz brak zgody na bierne podporządkowanie się roli milczącej dwórki – obrócono bezpośrednio przeciwko niej. W patriarchalnym, nieufnym i przesiąkniętym kontrolą środowisku późnośredniowiecznego dworu kobieca niezależność intelektualna bywała traktowana jako wykroczenie moralne. Oszczercza akcja Jameta de Tillay okazała się skuteczna właśnie dlatego, że uderzała w najczulsze struny ówczesnych lęków dotyczących autonomii kobiet, ich czystości oraz ciągłości sukcesyjnej. Sprowadzając jej poetyckie wieczory do rangi obyczajowej dewiacji, a objawy wyczerpania fizycznego tłumacząc „nienaturalnym trybem życia”, wrogowie zdołali przemienić jej kulturową sprawczość w śmiertelną broń skierowaną w jej stronę.
 
Ostatecznie losy oraz przedwczesny zgon Małgorzaty Stewart, delfiny Francji, stanowią przejmujący obraz tego, jak w praktyce funkcjonowały struktury późnośredniowiecznych monarchii. Jej dziedzictwo splata ze sobą wątki z zakresu dyplomacji, historii kobiet oraz kultury literackiej epoki. Historia Małgorzaty skupia w sobie niepewność i kruchość położenia obcych księżniczek, traktowanych jako narzędzie w politycznych aliansach. Kobiety te wysyłano w odległe strony, aby pieczętować układy państwowe, podczas gdy w codziennym życiu trafiały one w stan głębokiego osamotnienia, podlegając nieustannej obserwacji, rygorystycznej kontroli obyczajowej oraz brutalnym rozgrywkom na obcym dworze. Jej zaledwie dwudziestoletnia egzystencja ujawnia z jednej strony powabną zdolność kobiet do budowania własnej autonomii twórczej w warunkach systemowego ograniczenia, z drugiej zaś ukazuje niszczycielski potencjał dworskiej bezwzględności, gdy owa niezależność zaczyna być postrzegana jako wyzwanie dla dominującego ładu patriarchalnego. Małgorzata Stewart pozostała w ludzkiej pamięci jako tragiczna postać związana przez Auld Alliance – monarchini złożona w ofierze międzynarodowego bezpieczeństwa wojskowego, której potencjał intelektualny zabłysnął na krótko we francuskim otoczeniu, by ostatecznie ulec zniszczeniu pod wpływem intryg królestwa, które miała swoim przybyciem umocnić.

 
Bibliografia:

1. Champion P.: La dauphine mélancolique: Marguerite d’Écosse. Paryż: Marcelle Lesage, 1927.
2. Contamine G., Contamine Ph. (red.): Autour de Marguerite d’Écosse: reines, princesses et dames du XVe siècle. Paryż: Honoré Champion, 1999.
3. Kendall P. M.: Louis XI: The Universal Spider. Nowy Jork: W. W. Norton & Company, 1971.
4. Wingfield E.: Scotland’s Royal Women and European Literary Culture, 1424-1587. Turnhout: Brepols, 2023.

 

Ⓒ Agnieszka Różycka

Jan Knox i szkocka reformacja: Jak jeden człowiek zmienił grę o władzę?

 



Postać szkockiego duchownego Jana Knoxa, żyjącego w latach 1514-1572, pozostaje jedną z najbardziej wyrazistych i skrajnie ocenianych postaci XVI wieku. Sprowadzanie go wyłącznie do roli religijnego reformatora byłoby jednak uproszczeniem, gdyż jego działalność doprowadziła do głębokiej przemiany nie tylko w strukturze szkockiego Kościoła, ale i w całej zachodniej myśli politycznej. Działając na przełomie odchodzącego średniowiecza i rozwijającego się renesansu, stał się łącznikiem między żarliwą, apokaliptyczną teologią a rosnącą potrzebą budowania państwa na nowych, ustawowych zasadach. Jego życiorys, przypadający na rządy Jakuba V, Marii Stuart oraz regencję Jakuba VI, ukazuje nieustanne napięcie między nakazem posłuszeństwa wobec władzy a wymogami sumienia. Knox nie ograniczał się do reformy samych nabożeństw; stworzył spójną i surową wizję społeczeństwa połączonego społecznym przymierzem, która w kolejnych wiekach wywarła ogromny wpływ na tradycję polityczną świata anglosaskiego.

Jan Knox (1580)
autor: Theodore Beza 

 
Aby dobrze zrozumieć jego dążenia, trzeba przyjrzeć się realiom ówczesnej Szkocji. Knox urodził się w Haddington około 1514 roku i dorastał w kraju podejmującym trudne decyzje polityczne, zawieszonym między wpływami kultury kontynentalnej a presją sąsiedniej Anglii. Szczytowy okres jego młodości przypadł na trudne lata 40. XVI wieku, naznaczone śmiercią króla Jakuba V oraz tak zwanymi „szorstkimi zalotami” Henryka VIII, który siłą próbował wyegzekwować małżeństwo małej Marii Stuart z własnym synem, późniejszym Edwardem VI. W tym politycznym chaosie Knox odnalazł własną drogę. Po upadku zamku St. Andrews w 1547 roku, gdzie wspierał swojego duchowego mistrza Jerzego Wisharta, został pojmany i spędził dziewiętnaście miesięcy jako galernik we francuskiej niewoli. To brutalne doświadczenie ukształtowało go duchowo, a późniejsze lata spędzone na wygnaniu w Anglii, Frankfurcie oraz w Genewie – pod okiem Jana Kalwina – pozwoliły mu przekuć pierwotny radykalizm w uporządkowaną doktrynę dopuszczającą czynny opór wobec władzy. Najważniejszy wkład Knoxa w myśl politycznej epoki sprowadzał się do zupełnie nowego zdefiniowania roli państwa i władcy. W swoim słynnym i kontrowersyjnym dziele zatytułowanym The First Blast of the Trumpet Against the Monstrous Regiment of Women (pol. Pierwszy odgłos trąby przeciwko potwornym rządom kobiet) z 1558 roku nie poprzestał na ataku na same monarchinie, lecz podważył absolutny charakter władzy królewskiej jako takiej. Twierdził, że monarcha, który łamie prawa Boskie, traci legitymizację do sprawowania rządów, a poddani przestają być zobowiązani do posłuszeństwa. Była to koncepcja niezwykle nowatorska i rewolucyjna: odsuwała autorytet od samej osoby władcy, przenosząc go na zobowiązanie łączące lud i Boga. W ten sposób zwykły poddany stawał się podmiotem moralnym, mającym prawo, a wręcz obowiązek, do stawiania granic samowoli monarchów.
 
Świetnym przykładem tej postawy były bezpośrednie starcia Knoxa z królową Marią Stuart w latach 1561-1564. Ich dyskusje, toczone w komnatach pałacu Holyrood lub komentowane z ambony kościoła świętego Idziego w Edynburgu, były czymś więcej niż sporem teologicznym – stanowiły próbę sił między tradycyjnym pojmowaniem monarchii absolutnej a nową wizją wspólnoty. Maria, uosabiająca francuską tradycję dworską i katolickie prawo do korony, zderzyła się z konsekwentnym oporem kaznodziei. Knox uważał, że nawet monarcha jest tylko członkiem wspólnoty i podlega tym samym zasadom moralnym co każdy inny człowiek. Oddzielając autorytet religijny od aparatu państwowego, stworzył niezależną przestrzeń do dyskusji i oceny władzy, wprowadzając w życie mechanizmy kontroli na długo przed powstaniem nowożytnego liberalizmu. Szkocka reformacja różniła się od angielskiej tym, że nie została wprowadzona odgórnie przez monarchę, lecz stanowiła ruch oddolny. Opracowane przy udziale Knoxa dokumenty, takie jak Szkockie Wyznanie Wiary (ang. The Scots Confession) z 1560 roku czy Pierwsza Księga Dyscypliny (ang. The First Book of Discipline), stawiały na gruntowną przebudowę społeczeństwa poprzez edukację, opiekę nad ubogimi oraz dbałość o moralność publiczną. Postulat powszechnego kapłaństwa wiernych uzyskał w Szkocji wymiar praktyczny i wręcz demokratyczny. Knox dążył do stworzenia ogólnokrajowego systemu szkolnictwa, aby każdy obywatel potrafił samodzielnie czytać Pismo Święte i świadomie kierować własnym sumieniem. Ten nacisk na edukację i odpowiedzialność jednostki zaowocował w kolejnym stuleciu ruchem Narodowe Przymierze (ang. National Covenant), a w dalszej perspektywie wpłynął na filozofię polityczną tworzącą się w Ameryce Północnej.

Strona tytułowa traktatu Pierwszy odgłos trąby...
autorstwa Jana Knoxa (1558), w przedrukowanym
wydaniu z 1766 roku przygotowanym przez
Andrew Steuarta. 

 
Próby przedstawiania Knoxa wyłącznie jako ślepego ikonoklastę albo, z drugiej strony, jako wczesnego demokratę, są sporym uproszczeniem. Był on przede wszystkim człowiekiem głęboko wierzącym, postrzegającym historię jako nieustanną walkę między prawdą a fałszem. Ten czarno-biały obraz świata tłumaczy jego bezkompromisową walkę z tradycyjną liturgią, którą uważał za bezpośrednie zagrożenie dla życia duchowego narodu. Polityka była dla niego zawsze podporządkowana misji kaznodziejskiej. Choć bywał marginalizowany i nie zawsze potrafił powstrzymać polityczne samowole szlachty, jego największym osiągnięciem pozostało przełamanie dawnej hierarchii. Miał odwagę przypominać władcom, że w wymiarze duchowym są równi swoim poddanym, co do dziś pozostaje najbardziej poruszającym elementem jego dziedzictwa. Traktat Pierwszy odgłos trąby… pozostaje po dziś dzień przedmiotem ostrej krytyki, jednak równocześnie stanowi dokument kluczowy dla zrozumienia, jak dogmaty teologiczne splatały się z kryzysami politycznymi XVI wieku. Jan Knox pisał go w realiach, gdy stery władzy spoczywały w rękach kobiet: Marii I Tudor w Anglii, Marii de Guise w Szkocji oraz Katarzyny Medycejskiej we Francji. Jego ostry alarm w tej kwestii wynikał ze szczerej obawy o to, że katolicki obóz wykorzysta monarsze prerogatywy monarchiń do zdławienia osiągnięć reformacji. Choć z perspektywy współczesnych wrażliwości jego język jest pełen jawnych uprzedzeń, to postawione przez niego pytanie o odpowiedzialność władcy wobec wyższych praw moralnych stało się fundamentem nowożytnego konstytucjonalizmu. Rozwój pojęcia „prawa do oporu” był nierozerwalnie związany z tą teologiczną konstrukcją; myśl, że istnieje autorytet stojący ponad państwem, któremu obywatel winien jest pierwszorzędne posłuszeństwo, utworzyła podwaliny pod późniejszą koncepcję praw naturalnych. Relacje kaznodziei ze szkockim możnowładztwem opierały się jednak na znacznie większym pragmatyzmie, niż sugerowałyby to jego pisma. Był on sprawnym graczem politycznym, doskonale rozumiejącym, że reformacja nie utrzyma się bez militarnego i finansowego wsparcia protestanckich lordów. Potrafił poruszać się wśród dworskich frakcji z dużą, choć chłodną świadomością konieczności budowania sojuszy. Ta podwójna natura – bezkompromisowego proroka na ambonie i trzeźwo myślącego stratega w korytarzach władzy – ujawnia postać o dużej złożoności psychologicznej. Knox nie był odciętym od świata ascetą, lecz człowiekiem czynu, wierzącym, że otaczającą go rzeczywistość należy przekształcić według Boskiego wzorca. Gdy zmarł w 1572 roku, a reformacja na dobre wpisała się w szachownicę szkockiej tożsamości, dobiegła końca epoka pionierskiego zapału. Stworzone przy jego udziale instytucje – Zgromadzenie Ogólne, lokalne struktury parafialne oraz nacisk na zrozumienie wiary przez powszechną edukację – sprawiły, że Szkoci stali się społeczeństwem wykształconym, głęboko przesiąkniętym teologią i naturalnie nieufnym wobec centralizacji władzy.

Jerzy Wishart (inny szkocki reformator) głoszący
kazanie przeciwko oddawaniu boskiego kultu Maryi,
matce Jezusa. Jan Knox stoi za jego plecami. 
autor: William Fettes Douglas (1871)

 
Intelektualny dorobek szkockiego reformatora odgrywa istotną rolę w analizach nad narodzinami społeczeństwa obywatelskiego. Jego działalność jest przykładem tego, jak zinstytucjonalizowany dyskurs religijny potrafi stać się impulsem do rozwoju politycznej samorządności. Tworząc Kościół jako podmiot niezależny od Korony, a momentami wręcz nadrzędny wobec niej, Knox stworzył prototyp przestrzeni publicznej wolnej od bezpośredniej kontroli ze strony władzy wykonawczej. Choć nie była to struktura świecka, wypracowała wzorzec, z którego w przyszłości mogły czerpać ruchy obywatelskie walczące o własne prawa. Analizując późniejszy fenomen szkockiego Oświecenia, z jego naciskiem na cnoty obywatelskie i porządek społeczny, wyraźnie widać fundamenty położone wcześniej przez reformę edukacyjną i instytucjonalną Knoxa. Co więcej, wpływ ten rozprzestrzenił się na cały świat anglosaski za sprawą protestanckich uchodźców uciekających przed prześladowaniami Marii I Tudor, którzy po powrocie do domów krzewili jego idee. Anglikański purytanizm oraz jego późniejszy eksport do amerykańskich kolonii zawdzięczały Knoxowi ideę wspólnoty połączonej przymierzem. Przekonanie, że ludzie mają prawo organizować się w społeczeństwo oparte na wspólnych zasadach moralnych, stało się teologicznym podglebiem pod przyszły amerykański system konstytucyjny. Nawet gdy bezpośredni zapał religijny opadł, w strukturach myślenia pozostała nieufność wobec bezwzględnej władzy oraz wiara w prymat prawa. Badanie myśli Knoxa to w istocie analiza źródeł zachodniej rezerwy wobec nadmiernej koncentracji władzy, niezależnie od tego, czy wynika ona z praw Boskich, czy ze współczesnej biurokracji.
 
Oceniając Knoxa, nie sposób jednak pominąć problemu jego głębokiej nietolerancji. Był ukształtowany przez brutalne czasy, w których za przekonania ginęło się na stosie – widział śmierć swoich towarzyszy i postrzegał świat jako pole nieustannego starcia dobra ze złem. Jego wezwania do niszczenia dziedzictwa uznawanego przezeń za bałwochwalcze doprowadziły do bezpowrotnej utraty wielu dzieł sztuki i wywołały bolesne podziały społeczne. Ocenianie go wyłącznie przez pryzmat dzisiejszych standardów pluralizmu prowadzi jednak do anachronizmu i uniemożliwia zrozumienie realiów tamtej epoki. Przełomowe ruchy społeczne rzadko rodzą się na drodze pełnego konsensusu; częściej wyrastają z głębokiego przekonania, że istniejący ład jest niemożliwy do zaakceptowania. Zdolność Knoxa polegała nie na promowaniu tolerancji, lecz na bezkompromisowym egzekwowaniu odpowiedzialności od rządzących. Zmuszał on monarchów do uznania, że przed obliczem prawa i moralności nie są samowładnymi suwerenami, lecz zwykłymi ludźmi odpowiedzialnymi za swoje czyny.

Strony szkockiej gaelickiej wersji Liturgii Jana Knoxa z 1567 roku
źródło: Zbiory Dziedzictwa Uniwersytetu w Edynburgu

W szerszej perspektywie europejskiej Jan Knox jawi się jako prekursor myśli narodowej. Odegrał kluczową rolę w budowaniu szkockiej tożsamości, która odcinała się zarówno od katolickich wpływów francuskich, jak i od anglikańskich wzorców z południa. Wprowadzając język ojczysty do liturgii oraz stawiając na rozwój rodzimej tradycji intelektualnej, sprawił, że Szkocja zachowała odrębną podmiotowość na Wyspach Brytyjskich. Jego działalność doprowadziła do trwałego połączenia świadomości narodowej z misją religijną. Choć późniejsza unia polityczna z 1707 roku zmieniła układy sił, kulturowy i intelektualny ślad reformacji Knoxa przetrwał w strukturach szkockiego państwa, wpływając na sądownictwo oraz model edukacji. Istota jego dorobku politycznego sprowadza się do koncepcji warunkowej władzy. Knox twierdził, że monarcha sprawuje rząd tylko jako powiernik Boga i ludu, a to oznacza, że jego prawo do korony zależy od wywiązywania się z powierzonych zadań. Był to w istocie wczesny zarys umowy społecznej, ubrany w teologiczny język XVI wieku. Życie reformatora pokazuje potęgę słowa, które potrafi obalić stare porządki i stworzyć trwalsze struktury. Jego gwałtowne pisma odzwierciedlały przełom w myśleniu Europejczyków: odchodzenie od postrzegania monarchy jako półboskiego władcy na rzecz nowożytnego ujęcia rządzącego jako urzędnika odpowiedzialnego przed społeczeństwem.
 
Gdy Knox zmarł w Edynburgu w 1572 roku, pozostawił po sobie społeczeństwo głęboko odmienione w porównaniu z tym, do którego wracał z wygnania w 1559 roku. Był człowiekiem swoich czasów, a zarazem wyprzedzał epokę przekonaniem, że państwo czerpie legitymizację z wywiązywania się z obowiązków wobec obywateli. Jego prawdziwym dziedzictwem nie są pomniki, lecz krytyczny, demokratyczny i dociekliwy duch, który ukształtował szkocką oraz anglojęzyczną tradycję polityczną. Stworzył nowy sposób pojmowania relacji między władzą a społeczeństwem, wpływając na późniejsze debaty o suwerenności, roli religii i prawie obywateli do rozliczania rządzących. W tym kontekście jego słynny traktat przeciwko rządom kobiet przestaje być jedynie archaicznym pismem, a staje się ważnym punktem w walce o rządy prawa. Przypomina, że droga do nowoczesnej wolności nie była czystym wywodem filozoficznym, lecz procesem pełnym sporów religijnych. Życie Knoxa dowodzi, że do przełomu potrzebna jest odwaga cywilna. Odważnie przeszedł przez upadek starego świata i narodziny nowego, wierząc, że najwyższy autorytet nie należy do Korony, lecz do prawdy poszukiwanej we wspólnocie.

Kazanie Jana Knoxa przed Lordami Kongregacji
w kościele parafialnym świętego Andrzeja (10 czerwca 1559)
autor: David Wilkie (1831)

 
Spoglądając na jego postać z perspektywy stuleci, można w nim dostrzec dążenie do pogodzenia ładu społecznego ze sprawiedliwością. Nigdy nie godził się na zastaną rzeczywistość, ukazując sprawczość jednostki napędzanej silnymi przekonaniami. Rzucił wyzwanie królowej, sprzeciwił się aparatowi państwowemu i na nowo zdefiniował pojęcie poddanego. Jego wpływ wykroczył daleko poza granice szesnastowiecznej Szkocji, tworząc fundamenty pod nowożytne pojęcie ludzkiej podmiotowości, która stawia obowiązki moralne ponad wygodę władzy. Synergia jego działań pokazuje, że Knox nie był odosobnionym przypadkiem, lecz objawem głębokich przemian w europejskiej nauce. Reformacja okazała się przełomem intelektualnym, a szkocki kaznodzieja stał się jednym z jej najbardziej stanowczych głosów. Pokazał, że każdą władzę można podważyć, a o wartości państwa nie decyduje jego obszar czy splendor dworu, lecz sprawiedliwość praw i wykształcenie obywateli. Zakorzenienie tych zasad w surowej doktrynie religijnej pozwoliło im przetrwać próbę czasu.
 
Ocena Knoxa zawsze niesie ze sobą pewne pęknięcie. Z jednej strony uosabia on dążenie do prawdy i wolności sumienia, z drugiej – religijny dogmatyzm. Ta złożoność czyni go jednak postacią niezwykle ważną. Pokazuje, jak wczesnonowożytne wolności rodziły się w trudnych realiach teologicznych obowiązków. Droga do nowoczesności nie była prosta, lecz wymagała wysiłku ludzi gotowych zaryzykować wszystko dla idei – w przypadku Knoxa była to koncepcja odpowiedzialnego i świadomego człowieka. Jego losy – od młodości w St. Andrews po ostatnie dni w Edynburgu – układają się w historię człowieka niezłomnego. Zamiast uproszczonego obrazu fanatyka wyłania się z nich postać pragmatycznego polityka, którego wpływ na dzieje był głęboki i wielowarstwowy. Jego dziedzictwo zmusza do zastanowienia się, w jakim stopniu współczesne pojmowanie suwerenności i praw obywatelskich wciąż czerpie z wywołanego przezeń przełomu. W centrum szkockiej reformacji pozostaje człowiek, który nie dał się uciszyć i swoją postawą zmuszał otoczenie do konfrontacji z własnymi przekonaniami. Niezależnie od przyjętej perspektywy Knox pozostaje kluczową postacią, która skierowała historię na nowe tory, stawiając moralną sprawczość jednostki ponad interes państwa.

Szkic do obrazu Jan Knox udzielający sakramentu
w Caldar House autorstwa Davida Wilkiego. Dzieło miało
stanowić uzupełnienie do wcześniejszego obrazu Wilkiego
przedstawiającego kazanie Jana Knoxa przed Lordami Kongregacji.
Artysta planował, aby oba obrazy tworzyły spójną całość ukazującą
kluczowe epizody szkockiej reformacji (1839). 

 
Życie i działalność Jana Knoxa stanowiły kluczowy pomost łączący dawny świat z nowożytnością. Jako człowiek mocno zakorzeniony w tradycji średniowiecznych proroków, jednocześnie utorował drogę pod nowoczesne, demokratyczne aspiracje. Jego dorobek do dziś pozostaje miejscem starcia między bezkompromisowym dążeniem do religijnej czystości a złożoną i pełną kompromisów rzeczywistością sprawowania władzy. Ta dynamika nadaje jego myśli niezwykłą żywotność, sprawiając, że powracamy do jego postaci za każdym razem, gdy dyskutujemy o granicach władzy państwowej i prawie do wolności sumienia. Knox okazał się człowiekiem, który głęboko przekształcił otaczający go świat, stawiając pytania wciąż aktualne na korytarzach władzy oraz w decyzjach podejmowanych w prywatnym życiu. Szesnaste stulecie, naznaczone konfliktami mocarstw i narodzinami nowych nurtów myślowych, stanowiło idealne tło dla kogoś o tak wielkiej determinacji. Knox stał się najważniejszym architektem przemian w Szkocji, a stworzone przez niego fundamenty kształtowały przez kolejne wieki system edukacyjny, religijny i polityczny tego kraju. Poprzez szkocką diasporę jego idee przeniknęły również do całej tradycji anglosaskiej. Jego nazwisko na stałe zrosło się z duchem szkockiej reformacji, stanowiąc dowód na to, jak wielki wpływ na bieg historii może wywrzeć niezłomna jednostka.
 
Gdy przyglądamy się ewolucji cywilizacji zachodniej, staje się jasne, że dorobek szkockiego kaznodziei nie był jedynie epizodem w historii teologii, lecz trwałym filarem nowożytnej myśli politycznej. Wartości, które z pasją propagował – powszechny dostęp do wiedzy, odpowiedzialność rządzących przed społeczeństwem oraz wspólnotowe poczucie obowiązku – tworzą zarys dobrze funkcjonującego państwa. Choć z biegiem czasu czysto teologiczne argumenty straciły na znaczeniu, struktura jego koncepcji wciąż zasila współczesny dyskurs o demokracji. Ignorowanie jego postaci uniemożliwia pełne zrozumienie źródeł nowożytnej tożsamości politycznej, ponieważ to właśnie Knox, stając naprzeciw monarszej samowoli, miał odwagę postawić na pierwszym miejscu niezależność ludzkiego sumienia. Pozostaje on zatem postacią absolutnie przełomową – człowiekiem zakorzenionym w problemach swojej epoki, który rzucił jednak długi cień na przyszłość całego Zachodu. Jego życiorys przypomina o złożoności sił kształtujących dzieje, a jego dziedzictwo stale wzywa do krytycznego spoglądania na każdą władzę, niezależnie od tego, czy sprawuje ją monarcha, instytucja czy nowoczesny aparat państwowy. Był głosicielem dawnych idei, który poprzez swoją pracę stał się niespodziewanym architektem nowego ładu. Jego historia to opowieść o potędze idei, która po dziś dzień znajduje się w samym centrum zachodniego doświadczenia.

Posąg Jana Knoxa znajdujący się na dziedzińcu
New College w Edynburgu - ważnego ośrodka
teologicznego uniwersytetu w Edynburgu
autor: John Hutchison
fot. Kim Traynor

 
Całościowe spojrzenie na jego życiorys pokazuje, że nie był on odosobnionym ewenementem, lecz wyrazem głębokich, strukturalnych przemian intelektualnych w Europie. Reformacja okazała się w równym stopniu przewrotem religijnym, co przełomem w myśleniu, a Knox stał się jej najbardziej wyrazistym i skutecznym rzecznikiem. Pokazał światu, że władza nie ma charakteru absolutnego, a o wartości społeczeństwa nie decyduje potęga militarna czy bogactwo dworu, lecz sprawiedliwość praw oraz wykształcenie obywateli. Zakotwiczenie tych myśli w surowym systemie teologicznym pozwoliło im przetrwać nawet wtedy, gdy religijne struktury tamtych czasów uległy osłabieniu. Ocena jego postaci pozostaje jednak pełna napięć, łącząc w sobie zapowiedź wolnościowych przemian z dogmatyczną surowością. To pęknięcie doskonale oddaje jednak charakter całej epoki wczesnonowożytnej – czasów, w których fundamenty wolności wznoszono na gruncie surowo pojętego obowiązku teologicznego. Droga do nowoczesności nie była prostym marszem ku postępowi, lecz skomplikowanym procesem, napędzanym przez ludzi gotowych przeciwstawić się panującemu porządkowi, nawet jeśli nie potrafili w pełni przewidzieć owoców swoich działań. Życie Knoxa dowodzi, że historię tworzą ci, którzy potrafią zaryzykować wszystko dla własnych przekonań – w jego przypadku dla idei suwerennej godności odpowiedzialnego człowieka.
 
Wydarzenia z jego życia tworzą historię człowieka o niewzruszonej wierze w możliwość i konieczność naprawy świata. Z dystansu widzimy w nim nie tyle religijnego fanatyka, ile wyrafinowanego i nieustępliwego gracza politycznego, którego wpływ na dzieje okazał się niezwykle głęboki. Jego postać zmusza do refleksji nad tym, w jakim stopniu nasze dzisiejsze pojmowanie państwa i obywatelskiego obowiązku wywodzi się z jego pism i czy w poszukiwaniu sprawiedliwości nie zmagamy się z tymi samymi pytaniami, na które szukał odpowiedzi. W samym centrum dziedzictwa szkockiej reformacji stoi właśnie Knox – człowiek, który nie dał się uciszyć i swoją postawą zmuszał otoczenie do konfrontacji z własnymi poglądami i własną odwagą. Niezależnie od przyjętej perspektywy pozostaje postacią kluczową, choć niejednoznaczną. Jego losy przypominają, że historia to ciągły dialog z przeszłością, a postacie jego pokroju kierują tym procesem, często idąc pod prąd, w stronę przyszłości, którą same mogły dostrzec tylko we fragmentach. Stworzył nową Szkocję, ale wymyślił też na nowo rolę człowieka w społeczeństwie – rolę, która stawia moralną odpowiedzialność jednostki ponad wygodę i interes państwa.
 

Bibliografia:

1. Dickens A. G.: The English Reformation. Pennsylvania State University Press, University Park, 1991.
2. Dawson J. E. A.: John Knox. Yale University Press, New Haven, 2015.
3. Kyle R. G.: The Mind of John Knox. Corpus Books, Coronado (CA), 1965.
4. Laing D. (red.): The Works of John Knox. Wodrow Society, Edyndurg, 1846-1864.
5. MacCulloch D.: The Reformation: A History. Viking Penguin, Nowy Jork, 2004.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Sawney Bean i jego legenda: społeczno-polityczne spojrzenie na szkocki mit o rodzinie kanibali

 

Opowieść o Aleksandrze „Sawneyu” Beanie – domniemanym przywódcy kazirodczego, kanibalistycznego rodu, który miał żyć w XV lub XVI wieku w nadmorskich jaskiniach Galloway – zajmuje zaskakująco stałe miejsce w brytyjskiej kulturze. Choć opowieść ta na pierwszy rzut oka wygląda jak historia o potwornych zbrodniach i królewskiej karze, w rzeczywistości funkcjonuje jako złożony mit, wykorzystywany do kształtowania tożsamości, manipulowania historią oraz budowania obrazu etnicznego „innego”. Badanie tej legendy z perspektywy akademickiej wymaga odejścia od makabrycznych opisów znanych z Newgate Calendar (pol. Kalendarz więzienia Newgate) i potraktowania jej jako konstruktu semiotycznego – elementu folkloru, który w swojej dojrzałej formie ukształtował się w XVIII wieku, by służyć określonym celom ideologicznym. W niniejszym ujęciu historia Sawneya Beana nie jest zapisem realnych wydarzeń z późnośredniowiecznej Szkocji, lecz oświeceniową fikcją stworzoną po to, by marginalizować szkocką tożsamość, legitymizować rosnącą centralizację angielskiej władzy oraz ostrzegać przed kruchością porządku społecznego w konfrontacji z „atawistyczną” peryferią.

Sawney Bean i jego żona przed wejściem do swojej jaskini w Szkocji.
Jest to ilustracja wykonana przez Isaaca Basire'a na podstawie pracy
J. Nichollsa zamieszczona w książce Charlesa Johnsona. 

 
Największy problem w analizie tej narracji wynika z jej niezgodności chronologicznej. Choć legenda bywa umieszczana w czasach panowania Jakuba I Szkockiego (1406-1437) lub Jakuba VI (1567-1625), to jednak nie istnieją żadne źródła z tych epok, które potwierdzałyby masowe zaginięcia podróżnych czy działalność rzekomego klanu. Brakuje zapisów sądowych, kronik, dokumentów parafialnych i nie ma nic, co wskazywałoby na realne wydarzenia. Historia pojawia się dopiero w XVIII wieku, zwłaszcza w A General History of the Lives and Utterances of the Most Famous Highwaymen (pol. Powszechna historia życia i czynów najsłynniejszych zbójców grasujących po drogowych; 1734) Charlesa Johnsona, a później w licznych wydaniach Newgate Calendar. Rok 1734 jest tu kluczowy: to czas rozwoju Imperium Brytyjskiego i napięć po unii angielsko-szkockiej z 1707 roku. W tym kontekście Sawney Bean jawi się jako literacki cień rzucony przez londyńskich wydawców na „dziką” północ. Centralnym motywem legendy jest całkowite odwrócenie oświeceniowego ideału rodziny i państwa prawa. Bean i jego partnerka, „Czarna” Agnes Douglas, mieli porzucić życie na Nizinach i zaszyć się w jaskini Bennane Head, gdzie przez ćwierć wieku rzekomo stworzyli klan liczący niemal pięćdziesiąt osób, powstały wyłącznie dzięki kazirodztwu. Ta izolacja biologiczna jest znacząca: w XVIII wieku rodzinę postrzegano jako podstawową komórkę państwa. Przedstawiając ród Beana jako samowystarczalną, endogamiczną wspólnotę żyjącą z rabunku i morderstw, twórcy mitu kreowali wizję „anty-społeczeństwa” – hobbesowskiego[1] stanu natury, istniejącego nie w odległej kolonii, lecz na terenie Wysp Brytyjskich. Klan staje się figurą „wewnętrznego dzikusa”, używaną do wyznaczania granic brytyjskości poprzez pokazanie, czym brytyjski poddany nie jest.
 
Motyw kanibalizmu pełni tu rolę ostatecznego przekroczenia norm. W XVIII-wiecznej propagandzie kolonialnej antropofagię przypisywano ludom uznawanym za „prymitywne”, aby usprawiedliwić ich podporządkowanie. Przeniesienie tego motywu na szkocką rodzinę było więc formą symbolicznej kolonizacji szkockich Highlands i wybrzeża Galloway. Opisy jaskini pełnej zakonserwowanych szczątków tworzą gotycką scenografię, która ma wywołać odrazę i w konsekwencji polityczny osąd: szkocki „inny” zostaje przedstawiony jako istota nie tylko kulturowo odmienna, lecz wręcz nieludzka. Tego typu rasistowskie przedstawienia Szkotów były częste w londyńskich karykaturach po powstaniach jakobickich, gdzie „Highlander” pojawiał się jako półdziki barbarzyńca. Legenda podkreśla również konieczność interwencji absolutnej władzy. Kulminacja historii następuje dopiero wtedy, gdy sam król – w otoczeniu setek ludzi i psów gończych – wyrusza, by zlikwidować klan. Ten motyw jest wyrazem oświeceniowej teologii politycznej: monarcha jako żywe prawo, którego obecność przywraca porządek na peryferiach. Psy gończe symbolizują zwierzęcość przypisywaną klanowi, a brutalna egzekucja bez procesu – zawieszenie normalnych zasad prawnych w obliczu „egzystencjalnego zagrożenia”. Po 1745 roku takie narracje wzmacniały przekonanie, że „dzikie” regiony północy wymagają twardej ręki centralnej władzy.

Potwór ze Szkocji
autor: John Byfield (1825)

 
Istotny jest również wymiar przestrzenny mitu. Jaskinia – miejsce na granicy lądu i morza – staje się metaforą ukrytych lęków klasy rządzącej. Jej niedostępność sugeruje słabość lokalnych struktur państwa, a umieszczenie akcji w Galloway, regionie kojarzonym z buntem i surowością, wzmacnia związek między „dzikim” krajobrazem a moralną degeneracją. Jaskinia symbolizuje to, co ukryte pod powierzchnią zjednoczonego królestwa: starsze, mroczniejsze siły, które rzekomo wciąż działają na północy. Warto zwrócić uwagę na językowy aspekt legendy. „Sawney” było pogardliwym angielskim określeniem Szkota, podobnie jak „Paddy” dla Irlandczyka czy „Taffy” dla Walijczyka. Nadanie takiego imienia kanibalowi jest zabiegiem metonimicznym, który przenosi winę jednostki na całą grupę etniczną. W XVIII wieku legenda krążyła w tanich broszurach, docierając do londyńskiej klasy robotniczej i utrwalając stereotyp szkockiego barbarzyńcy. Jej popularność wynikała nie z wartości historycznej, lecz z propagandowej użyteczności. Psychologiczny wymiar mitu również zasługuje na uwagę. Kazirodztwo w tej historii jest narzędziem niekontrolowanego wzrostu populacji, co odzwierciedla miejskie lęki przed „niezasługującymi biednymi” i ich rzekomą nadmierną płodnością. Rozrastający się klan przypomina wizję „motłochu”, który konsumuje zasoby społeczeństwa. W tym sensie legenda odwołuje się do wczesnych obaw maltuzjańskich[2]. Ostateczne unicestwienie rodu przedstawiane jest nie jako masakra, lecz jako konieczne „usunięcie” biologicznej anomalii zagrażającej organizmowi społecznemu.
 
Aby zrozumieć legendę Sawneya Beana, trzeba zestawić ją z realiami epok, które rzekomo opisuje. Piętnaste i szesnaste stulecie w Szkocji nie były wyłącznie czasem chaosu i walk klanowych – to również okres rozwoju prawa, kontaktów międzynarodowych i kulturowego rozkwitu. Dwór Jakuba IV stanowił centrum renesansowego humanizmu, a szkockie instytucje funkcjonowały w sposób daleki od obrazu „dzikiej” krainy. Zastąpienie tej złożonej rzeczywistości wizją jaskiniowego kanibala jest formą symbolicznego „odczłowieczenia” szkockiej historii. To klasyczny mechanizm imperialnej narracji: przedstawienie dziejów podporządkowanych jako groteskowej mitologii, która ma uzasadniać „cywilizacyjną misję” dominującej władzy. Fakt, że legenda Beana przetrwała aż do współczesności – przechodząc od osiemnastowiecznych broszur do filmów grozy, jak The Hills Have Eyes Wesa Cravena (pol. Wzgórza mają oczy) – świadczy o jej niezwykłej sile oddziaływania. Jednak współczesne interpretacje często odrywają ją od pierwotnego kontekstu angielsko-szkockich napięć, traktując jako uniwersalną opowieść o potworności. To uproszczenie zaciera jej pierwotną funkcję. Aby uchwycić sens mitu, trzeba dostrzec rok 1734 jako moment jego „narodzin” w formie, którą znamy. Wcześniej mogła istnieć jako lokalna opowieść, lecz dopiero publikacje Johnsona nadały jej kształt zgodny z potrzebami państwa budującego nową tożsamość narodową. Sawney Bean stał się narzędziem definiowania granic cywilizacji – projekcją lęków i uprzedzeń na bliskiego geograficznie, lecz kulturowo zdystansowanego „innego”.

Klan kanibali w swojej jaskini
Ilustracja została zamieszczona w powieści autorstwa
Samuela Rutherforda Crocketta zatytułowanej The Grey Man
(pol. Szary człowiek; 1896).
autor: John Seymour Lucas

 
Warto zauważyć, że legenda rozwijała się równolegle ze szkockim Oświeceniem. Gdy Hume i Smith formułowali nowoczesne pojęcia społeczeństwa, handlu i moralności, londyńskie broszury przypominały o rzekomym kanibalu z Galloway, który miał być częścią szkockiej przeszłości. To zestawienie działało jak kulturowe ostrzeżenie: cywilizacja jest krucha, a szkocki charakter – w oczach angielskich wydawców – zawsze może „cofnąć się” do jaskiniowego barbarzyństwa. Mit pełnił więc funkcję dyscyplinującą, utrzymując szkocką elitę w stanie symbolicznej pokuty. Struktura opowieści – ukryta jaskinia, trofea z ofiar, konserwowanie mięsa – wykorzystuje motywy, które dziś kojarzymy z survivalowym horrorem. W legendzie pełnią one jednak rolę metaforyczną: pokazują, jak łatwo człowiek może zostać sprowadzony do roli surowca. Klan Beana traktuje ludzkie ciało jak towar, co odzwierciedla odczłowieczające konsekwencje wczesnego merkantylizmu. W pewnym sensie Sawney Bean jest karykaturalnym odbiciem kapitalistycznego impulsu – konsumentem absolutnym, nieograniczonym prawem, moralnością ani rynkiem. Jego „gospodarka” polega na czystej destrukcji. Najbardziej wymownym elementem legendy jest jej finał: całkowite unicestwienie klanu bez procesu. To wizja idealnej, niekwestionowanej władzy państwa. W czasach, gdy Anglia zmagała się z integracją szkockiego systemu prawnego i lojalnościami jakobickimi, opowieść o Beanach oferowała uproszczony model sprawiedliwości. W jaskini nie ma sądów, obrońców ani procedur – jest tylko decyzja monarchy i natychmiastowa egzekucja. Ten obraz „ostatecznego rozwiązania” odzwierciedla pragnienie radykalnego odcięcia się od rzekomej barbarzyńskiej przeszłości, pragnienie obecne w myśleniu architektów brytyjskiego państwa w połowie XVIII wieku.
 
Legenda Sawneya Beana jest fikcją o niezwykle precyzyjnej konstrukcji. Łączy gotycki horror, polityczną propagandę i etniczną karykaturę. Umieszczając akcję w odległej, nieudokumentowanej przeszłości, a publikując ją w momencie intensywnego kształtowania się brytyjskiej tożsamości, jej twórcy stworzyli narrację, która miała legitymizować „cywilizujący” wpływ Unii. Mit wyznacza granicę między oświeconym miastem a mroczną jaskinią, między rządami prawa a stanem natury. Analiza Sawneya Beana nie polega na badaniu zbrodni, lecz na badaniu procesu tworzenia potwora - postaci, która pozwala społeczeństwu zdefiniować własne człowieczeństwo poprzez kontrast z tym, co uznaje za nieludzkie. „Prawda” o Sawneyu Beanie nie tkwi w jego istnieniu, lecz w sile legendy. Jako narzędzie polityczne opowieść naznaczyła szkocką peryferię piętnem, które przetrwało stulecia. Klan Beana prawdopodobnie nigdy nie istniał, lecz jego obecność w wyobraźni Brytyjczyków jest faktem – świadectwem tego, jak narracje potrafią kształtować pamięć historyczną i tożsamość. To mroczne zwierciadło, w którym odbijają się lęki imperium, najbardziej obawiającego się dzikości, którą podejrzewało we własnych granicach.

Jaskinia Sawneya Beana znajdująca się w północnej części
zatoki Balcreuchan w Szkocji. To tam według legendy Sawney Bean
i jego rodzina mieli pozbawić życia i zjeść ponad tysiąc ludzi. 
fot. Tony Page

 
Współczesne odczytania mitu – zwłaszcza w kontekście postkolonialnym – podkreślają jego rolę w budowaniu brytyjskiego gotyku, skoncentrowanego na peryferiach wyspy i ich rzekomej niestabilności. Publikacja Johnsona z 1734 roku była nie tylko rozrywką, lecz narzędziem pedagogicznym klasy imperialnej. Uczyła, że przemoc państwa jest nie tylko dopuszczalna, ale wręcz konieczna. Psy gończe Jakuba I stają się tu symbolicznymi prekursorami późniejszych „cywilizujących” armii. Mit pełni również funkcję proto-socjologicznego[3] eksperymentu. Klan Beana, odcięty od wymiany dóbr i idei, staje się systemem zamkniętym, skazanym na samozniszczenie. Bez kontaktu z „innym” popada w entropię: konsumuje siebie poprzez kazirodztwo i konsumuje świat poprzez kanibalizm. Jaskinia jest laboratorium, w którym kontrakt społeczny został unieważniony, a jego konsekwencje przedstawiono osiemnastowiecznemu odbiorcy jako ostrzeżenie.
 
W ostatecznym ujęciu Sawney Bean funkcjonuje jak widmo unoszące się nad projektem brytyjskiej Unii. Jest postacią ostrzegawczą – obrazem tego, czym mógłby stać się „cywilizowany” obywatel, gdyby instytucje prawa i monarchii przestały go powstrzymywać. Przeniesienie tego potencjału upadku wyłącznie na szkocką przeszłość miało dla londyńskiego establishmentu ogromne znaczenie. Umożliwiało bowiem prowadzenie wewnętrznej kolonizacji nie tylko poprzez wojsko, lecz poprzez znacznie subtelniejszy mechanizm: narrację. Historia Beana, rozwijana przez trzy stulecia i licząca tysiące słów, odsłania powtarzalny schemat, w którym groteska przykrywa polityczne cele, a mit kanibala staje się jednym z najskuteczniejszych narzędzi kulturowej dominacji. Badanie tej legendy oznacza więc badanie cieni rzucanych przez Oświecenie. Pokazuje miejsca, w których „Wiek Rozumu” opierał swoją władzę na irracjonalnych lękach, a nie na racjonalnych argumentach. Przypomina, że to, co nazywamy „cywilizacją”, często definiowane jest przez potwory, które sama kultura decyduje się powołać do życia. W przypadku Sawneya Beana stworzenie takiego potwora było wygodnym narzędziem dla królestwa próbującego uporządkować własne wewnętrzne napięcia. Jaskinia, w której rzekomo mieszkał, pozostaje pusta – zapewne zawsze była – lecz opowieść wciąż wypełnia się lękami, uprzedzeniami i politycznymi potrzebami kolejnych pokoleń. Kanibal nie stoi u progu; jest wytworem domu, który rzekomo nawiedza.

 
Niezależnie od tego, czy legenda odwołuje się do XV wieku, czy do XVIII, pozostaje ważnym świadectwem sposobu, w jaki budowano brytyjską tożsamość. Pokazuje, że najbardziej trwałe „fakty” bywają starannie zaprojektowanymi fikcjami – takimi, które służą określonym celom politycznym i kulturowym. Sawney Bean jest więc nie tyle bohaterem makabrycznej opowieści, ile narzędziem historiograficznym, które pozwalało wyznaczać granice tego, co uznawano za cywilizowane, a co za barbarzyńskie.
 

Bibliografia:

1. Armit I., Büster L.: Darkness Visible: The Sculptor’s Cave, Covesea, from the Bronze Age to the Picts.  Society of Antiquaries of Scotland, Edynburg 2020.
2. Herrmann R. B. (red.): To Feast on Us as Their Prey: Cannibalism in the Early Modern Atlantic. University of Arkansas Press, Fayetteville 2019.
3. Hobbs S., Cornwell D.: Sawney Bean, the Scottish Cannibal. Folklore Society, Londyn 1997.
4. Pardoe B. L.: Sawney Bean: Dissecting the Legend of Scotland's Infamous Cannibal Killer Family. Fonthill Media, Oksford – Charleston 2015.

Ⓒ Agnieszka Różycka

---

[1] Hobbesowski (od nazwiska angielskiego filozofa Thomasa Hobbesa) to określenie odnoszące się do bezwzględnej wizji świata i natury ludzkiej, w której dominują egoizm, walka o przetrwanie i prawo silniejszego. W tym ujęciu ludzie są z natury skłonni do rywalizacji, co bez odgórnej kontroli prowadzi do stanu permanentnej „wojny wszystkich ze wszystkimi”.

[2] Pojęcie maltuzjański odnosi się do teorii angielskiego ekonomisty Thomasa Malthusa. Według niej nadmierny przyrost ludności rośnie szybciej niż możliwości produkcji żywności, co nieuchronnie prowadzi do przeludnienia, głodu i konfliktów

[3] Pojęcie proto-socjologiczny odnosi się do koncepcji, zjawisk lub myśli, które pojawiły się zanim socjologia ukształtowała się jako w pełni samodzielna nauka (przełom XIX i XX wieku), ale już zawierały w sobie zalążki analizy społecznej.