Jan Knox i szkocka reformacja: Jak jeden człowiek zmienił grę o władzę?

 



Postać szkockiego duchownego Jana Knoxa, żyjącego w latach 1514-1572, pozostaje jedną z najbardziej wyrazistych i skrajnie ocenianych postaci XVI wieku. Sprowadzanie go wyłącznie do roli religijnego reformatora byłoby jednak uproszczeniem, gdyż jego działalność doprowadziła do głębokiej przemiany nie tylko w strukturze szkockiego Kościoła, ale i w całej zachodniej myśli politycznej. Działając na przełomie odchodzącego średniowiecza i rozwijającego się renesansu, stał się łącznikiem między żarliwą, apokaliptyczną teologią a rosnącą potrzebą budowania państwa na nowych, ustawowych zasadach. Jego życiorys, przypadający na rządy Jakuba V, Marii Stuart oraz regencję Jakuba VI, ukazuje nieustanne napięcie między nakazem posłuszeństwa wobec władzy a wymogami sumienia. Knox nie ograniczał się do reformy samych nabożeństw; stworzył spójną i surową wizję społeczeństwa połączonego społecznym przymierzem, która w kolejnych wiekach wywarła ogromny wpływ na tradycję polityczną świata anglosaskiego.

Jan Knox (1580)
autor: Theodore Beza 

 
Aby dobrze zrozumieć jego dążenia, trzeba przyjrzeć się realiom ówczesnej Szkocji. Knox urodził się w Haddington około 1514 roku i dorastał w kraju podejmującym trudne decyzje polityczne, zawieszonym między wpływami kultury kontynentalnej a presją sąsiedniej Anglii. Szczytowy okres jego młodości przypadł na trudne lata 40. XVI wieku, naznaczone śmiercią króla Jakuba V oraz tak zwanymi „szorstkimi zalotami” Henryka VIII, który siłą próbował wyegzekwować małżeństwo małej Marii Stuart z własnym synem, późniejszym Edwardem VI. W tym politycznym chaosie Knox odnalazł własną drogę. Po upadku zamku St. Andrews w 1547 roku, gdzie wspierał swojego duchowego mistrza Jerzego Wisharta, został pojmany i spędził dziewiętnaście miesięcy jako galernik we francuskiej niewoli. To brutalne doświadczenie ukształtowało go duchowo, a późniejsze lata spędzone na wygnaniu w Anglii, Frankfurcie oraz w Genewie – pod okiem Jana Kalwina – pozwoliły mu przekuć pierwotny radykalizm w uporządkowaną doktrynę dopuszczającą czynny opór wobec władzy. Najważniejszy wkład Knoxa w myśl politycznej epoki sprowadzał się do zupełnie nowego zdefiniowania roli państwa i władcy. W swoim słynnym i kontrowersyjnym dziele zatytułowanym The First Blast of the Trumpet Against the Monstrous Regiment of Women (pol. Pierwszy odgłos trąby przeciwko potwornym rządom kobiet) z 1558 roku nie poprzestał na ataku na same monarchinie, lecz podważył absolutny charakter władzy królewskiej jako takiej. Twierdził, że monarcha, który łamie prawa Boskie, traci legitymizację do sprawowania rządów, a poddani przestają być zobowiązani do posłuszeństwa. Była to koncepcja niezwykle nowatorska i rewolucyjna: odsuwała autorytet od samej osoby władcy, przenosząc go na zobowiązanie łączące lud i Boga. W ten sposób zwykły poddany stawał się podmiotem moralnym, mającym prawo, a wręcz obowiązek, do stawiania granic samowoli monarchów.
 
Świetnym przykładem tej postawy były bezpośrednie starcia Knoxa z królową Marią Stuart w latach 1561-1564. Ich dyskusje, toczone w komnatach pałacu Holyrood lub komentowane z ambony kościoła świętego Idziego w Edynburgu, były czymś więcej niż sporem teologicznym – stanowiły próbę sił między tradycyjnym pojmowaniem monarchii absolutnej a nową wizją wspólnoty. Maria, uosabiająca francuską tradycję dworską i katolickie prawo do korony, zderzyła się z konsekwentnym oporem kaznodziei. Knox uważał, że nawet monarcha jest tylko członkiem wspólnoty i podlega tym samym zasadom moralnym co każdy inny człowiek. Oddzielając autorytet religijny od aparatu państwowego, stworzył niezależną przestrzeń do dyskusji i oceny władzy, wprowadzając w życie mechanizmy kontroli na długo przed powstaniem nowożytnego liberalizmu. Szkocka reformacja różniła się od angielskiej tym, że nie została wprowadzona odgórnie przez monarchę, lecz stanowiła ruch oddolny. Opracowane przy udziale Knoxa dokumenty, takie jak Szkockie Wyznanie Wiary (ang. The Scots Confession) z 1560 roku czy Pierwsza Księga Dyscypliny (ang. The First Book of Discipline), stawiały na gruntowną przebudowę społeczeństwa poprzez edukację, opiekę nad ubogimi oraz dbałość o moralność publiczną. Postulat powszechnego kapłaństwa wiernych uzyskał w Szkocji wymiar praktyczny i wręcz demokratyczny. Knox dążył do stworzenia ogólnokrajowego systemu szkolnictwa, aby każdy obywatel potrafił samodzielnie czytać Pismo Święte i świadomie kierować własnym sumieniem. Ten nacisk na edukację i odpowiedzialność jednostki zaowocował w kolejnym stuleciu ruchem Narodowe Przymierze (ang. National Covenant), a w dalszej perspektywie wpłynął na filozofię polityczną tworzącą się w Ameryce Północnej.

Strona tytułowa traktatu Pierwszy odgłos trąby...
autorstwa Jana Knoxa (1558), w przedrukowanym
wydaniu z 1766 roku przygotowanym przez
Andrew Steuarta. 

 
Próby przedstawiania Knoxa wyłącznie jako ślepego ikonoklastę albo, z drugiej strony, jako wczesnego demokratę, są sporym uproszczeniem. Był on przede wszystkim człowiekiem głęboko wierzącym, postrzegającym historię jako nieustanną walkę między prawdą a fałszem. Ten czarno-biały obraz świata tłumaczy jego bezkompromisową walkę z tradycyjną liturgią, którą uważał za bezpośrednie zagrożenie dla życia duchowego narodu. Polityka była dla niego zawsze podporządkowana misji kaznodziejskiej. Choć bywał marginalizowany i nie zawsze potrafił powstrzymać polityczne samowole szlachty, jego największym osiągnięciem pozostało przełamanie dawnej hierarchii. Miał odwagę przypominać władcom, że w wymiarze duchowym są równi swoim poddanym, co do dziś pozostaje najbardziej poruszającym elementem jego dziedzictwa. Traktat Pierwszy odgłos trąby… pozostaje po dziś dzień przedmiotem ostrej krytyki, jednak równocześnie stanowi dokument kluczowy dla zrozumienia, jak dogmaty teologiczne splatały się z kryzysami politycznymi XVI wieku. Jan Knox pisał go w realiach, gdy stery władzy spoczywały w rękach kobiet: Marii I Tudor w Anglii, Marii de Guise w Szkocji oraz Katarzyny Medycejskiej we Francji. Jego ostry alarm w tej kwestii wynikał ze szczerej obawy o to, że katolicki obóz wykorzysta monarsze prerogatywy monarchiń do zdławienia osiągnięć reformacji. Choć z perspektywy współczesnych wrażliwości jego język jest pełen jawnych uprzedzeń, to postawione przez niego pytanie o odpowiedzialność władcy wobec wyższych praw moralnych stało się fundamentem nowożytnego konstytucjonalizmu. Rozwój pojęcia „prawa do oporu” był nierozerwalnie związany z tą teologiczną konstrukcją; myśl, że istnieje autorytet stojący ponad państwem, któremu obywatel winien jest pierwszorzędne posłuszeństwo, utworzyła podwaliny pod późniejszą koncepcję praw naturalnych. Relacje kaznodziei ze szkockim możnowładztwem opierały się jednak na znacznie większym pragmatyzmie, niż sugerowałyby to jego pisma. Był on sprawnym graczem politycznym, doskonale rozumiejącym, że reformacja nie utrzyma się bez militarnego i finansowego wsparcia protestanckich lordów. Potrafił poruszać się wśród dworskich frakcji z dużą, choć chłodną świadomością konieczności budowania sojuszy. Ta podwójna natura – bezkompromisowego proroka na ambonie i trzeźwo myślącego stratega w korytarzach władzy – ujawnia postać o dużej złożoności psychologicznej. Knox nie był odciętym od świata ascetą, lecz człowiekiem czynu, wierzącym, że otaczającą go rzeczywistość należy przekształcić według Boskiego wzorca. Gdy zmarł w 1572 roku, a reformacja na dobre wpisała się w szachownicę szkockiej tożsamości, dobiegła końca epoka pionierskiego zapału. Stworzone przy jego udziale instytucje – Zgromadzenie Ogólne, lokalne struktury parafialne oraz nacisk na zrozumienie wiary przez powszechną edukację – sprawiły, że Szkoci stali się społeczeństwem wykształconym, głęboko przesiąkniętym teologią i naturalnie nieufnym wobec centralizacji władzy.

Jerzy Wishart (inny szkocki reformator) głoszący
kazanie przeciwko oddawaniu boskiego kultu Maryi,
matce Jezusa. Jan Knox stoi za jego plecami. 
autor: William Fettes Douglas (1871)

 
Intelektualny dorobek szkockiego reformatora odgrywa istotną rolę w analizach nad narodzinami społeczeństwa obywatelskiego. Jego działalność jest przykładem tego, jak zinstytucjonalizowany dyskurs religijny potrafi stać się impulsem do rozwoju politycznej samorządności. Tworząc Kościół jako podmiot niezależny od Korony, a momentami wręcz nadrzędny wobec niej, Knox stworzył prototyp przestrzeni publicznej wolnej od bezpośredniej kontroli ze strony władzy wykonawczej. Choć nie była to struktura świecka, wypracowała wzorzec, z którego w przyszłości mogły czerpać ruchy obywatelskie walczące o własne prawa. Analizując późniejszy fenomen szkockiego Oświecenia, z jego naciskiem na cnoty obywatelskie i porządek społeczny, wyraźnie widać fundamenty położone wcześniej przez reformę edukacyjną i instytucjonalną Knoxa. Co więcej, wpływ ten rozprzestrzenił się na cały świat anglosaski za sprawą protestanckich uchodźców uciekających przed prześladowaniami Marii I Tudor, którzy po powrocie do domów krzewili jego idee. Anglikański purytanizm oraz jego późniejszy eksport do amerykańskich kolonii zawdzięczały Knoxowi ideę wspólnoty połączonej przymierzem. Przekonanie, że ludzie mają prawo organizować się w społeczeństwo oparte na wspólnych zasadach moralnych, stało się teologicznym podglebiem pod przyszły amerykański system konstytucyjny. Nawet gdy bezpośredni zapał religijny opadł, w strukturach myślenia pozostała nieufność wobec bezwzględnej władzy oraz wiara w prymat prawa. Badanie myśli Knoxa to w istocie analiza źródeł zachodniej rezerwy wobec nadmiernej koncentracji władzy, niezależnie od tego, czy wynika ona z praw Boskich, czy ze współczesnej biurokracji.
 
Oceniając Knoxa, nie sposób jednak pominąć problemu jego głębokiej nietolerancji. Był ukształtowany przez brutalne czasy, w których za przekonania ginęło się na stosie – widział śmierć swoich towarzyszy i postrzegał świat jako pole nieustannego starcia dobra ze złem. Jego wezwania do niszczenia dziedzictwa uznawanego przezeń za bałwochwalcze doprowadziły do bezpowrotnej utraty wielu dzieł sztuki i wywołały bolesne podziały społeczne. Ocenianie go wyłącznie przez pryzmat dzisiejszych standardów pluralizmu prowadzi jednak do anachronizmu i uniemożliwia zrozumienie realiów tamtej epoki. Przełomowe ruchy społeczne rzadko rodzą się na drodze pełnego konsensusu; częściej wyrastają z głębokiego przekonania, że istniejący ład jest niemożliwy do zaakceptowania. Zdolność Knoxa polegała nie na promowaniu tolerancji, lecz na bezkompromisowym egzekwowaniu odpowiedzialności od rządzących. Zmuszał on monarchów do uznania, że przed obliczem prawa i moralności nie są samowładnymi suwerenami, lecz zwykłymi ludźmi odpowiedzialnymi za swoje czyny.

Strony szkockiej gaelickiej wersji Liturgii Jana Knoxa z 1567 roku
źródło: Zbiory Dziedzictwa Uniwersytetu w Edynburgu

W szerszej perspektywie europejskiej Jan Knox jawi się jako prekursor myśli narodowej. Odegrał kluczową rolę w budowaniu szkockiej tożsamości, która odcinała się zarówno od katolickich wpływów francuskich, jak i od anglikańskich wzorców z południa. Wprowadzając język ojczysty do liturgii oraz stawiając na rozwój rodzimej tradycji intelektualnej, sprawił, że Szkocja zachowała odrębną podmiotowość na Wyspach Brytyjskich. Jego działalność doprowadziła do trwałego połączenia świadomości narodowej z misją religijną. Choć późniejsza unia polityczna z 1707 roku zmieniła układy sił, kulturowy i intelektualny ślad reformacji Knoxa przetrwał w strukturach szkockiego państwa, wpływając na sądownictwo oraz model edukacji. Istota jego dorobku politycznego sprowadza się do koncepcji warunkowej władzy. Knox twierdził, że monarcha sprawuje rząd tylko jako powiernik Boga i ludu, a to oznacza, że jego prawo do korony zależy od wywiązywania się z powierzonych zadań. Był to w istocie wczesny zarys umowy społecznej, ubrany w teologiczny język XVI wieku. Życie reformatora pokazuje potęgę słowa, które potrafi obalić stare porządki i stworzyć trwalsze struktury. Jego gwałtowne pisma odzwierciedlały przełom w myśleniu Europejczyków: odchodzenie od postrzegania monarchy jako półboskiego władcy na rzecz nowożytnego ujęcia rządzącego jako urzędnika odpowiedzialnego przed społeczeństwem.
 
Gdy Knox zmarł w Edynburgu w 1572 roku, pozostawił po sobie społeczeństwo głęboko odmienione w porównaniu z tym, do którego wracał z wygnania w 1559 roku. Był człowiekiem swoich czasów, a zarazem wyprzedzał epokę przekonaniem, że państwo czerpie legitymizację z wywiązywania się z obowiązków wobec obywateli. Jego prawdziwym dziedzictwem nie są pomniki, lecz krytyczny, demokratyczny i dociekliwy duch, który ukształtował szkocką oraz anglojęzyczną tradycję polityczną. Stworzył nowy sposób pojmowania relacji między władzą a społeczeństwem, wpływając na późniejsze debaty o suwerenności, roli religii i prawie obywateli do rozliczania rządzących. W tym kontekście jego słynny traktat przeciwko rządom kobiet przestaje być jedynie archaicznym pismem, a staje się ważnym punktem w walce o rządy prawa. Przypomina, że droga do nowoczesnej wolności nie była czystym wywodem filozoficznym, lecz procesem pełnym sporów religijnych. Życie Knoxa dowodzi, że do przełomu potrzebna jest odwaga cywilna. Odważnie przeszedł przez upadek starego świata i narodziny nowego, wierząc, że najwyższy autorytet nie należy do Korony, lecz do prawdy poszukiwanej we wspólnocie.

Kazanie Jana Knoxa przed Lordami Kongregacji
w kościele parafialnym świętego Andrzeja (10 czerwca 1559)
autor: David Wilkie (1831)

 
Spoglądając na jego postać z perspektywy stuleci, można w nim dostrzec dążenie do pogodzenia ładu społecznego ze sprawiedliwością. Nigdy nie godził się na zastaną rzeczywistość, ukazując sprawczość jednostki napędzanej silnymi przekonaniami. Rzucił wyzwanie królowej, sprzeciwił się aparatowi państwowemu i na nowo zdefiniował pojęcie poddanego. Jego wpływ wykroczył daleko poza granice szesnastowiecznej Szkocji, tworząc fundamenty pod nowożytne pojęcie ludzkiej podmiotowości, która stawia obowiązki moralne ponad wygodę władzy. Synergia jego działań pokazuje, że Knox nie był odosobnionym przypadkiem, lecz objawem głębokich przemian w europejskiej nauce. Reformacja okazała się przełomem intelektualnym, a szkocki kaznodzieja stał się jednym z jej najbardziej stanowczych głosów. Pokazał, że każdą władzę można podważyć, a o wartości państwa nie decyduje jego obszar czy splendor dworu, lecz sprawiedliwość praw i wykształcenie obywateli. Zakorzenienie tych zasad w surowej doktrynie religijnej pozwoliło im przetrwać próbę czasu.
 
Ocena Knoxa zawsze niesie ze sobą pewne pęknięcie. Z jednej strony uosabia on dążenie do prawdy i wolności sumienia, z drugiej – religijny dogmatyzm. Ta złożoność czyni go jednak postacią niezwykle ważną. Pokazuje, jak wczesnonowożytne wolności rodziły się w trudnych realiach teologicznych obowiązków. Droga do nowoczesności nie była prosta, lecz wymagała wysiłku ludzi gotowych zaryzykować wszystko dla idei – w przypadku Knoxa była to koncepcja odpowiedzialnego i świadomego człowieka. Jego losy – od młodości w St. Andrews po ostatnie dni w Edynburgu – układają się w historię człowieka niezłomnego. Zamiast uproszczonego obrazu fanatyka wyłania się z nich postać pragmatycznego polityka, którego wpływ na dzieje był głęboki i wielowarstwowy. Jego dziedzictwo zmusza do zastanowienia się, w jakim stopniu współczesne pojmowanie suwerenności i praw obywatelskich wciąż czerpie z wywołanego przezeń przełomu. W centrum szkockiej reformacji pozostaje człowiek, który nie dał się uciszyć i swoją postawą zmuszał otoczenie do konfrontacji z własnymi przekonaniami. Niezależnie od przyjętej perspektywy Knox pozostaje kluczową postacią, która skierowała historię na nowe tory, stawiając moralną sprawczość jednostki ponad interes państwa.

Szkic do obrazu Jan Knox udzielający sakramentu
w Caldar House autorstwa Davida Wilkiego. Dzieło miało
stanowić uzupełnienie do wcześniejszego obrazu Wilkiego
przedstawiającego kazanie Jana Knoxa przed Lordami Kongregacji.
Artysta planował, aby oba obrazy tworzyły spójną całość ukazującą
kluczowe epizody szkockiej reformacji (1839). 

 
Życie i działalność Jana Knoxa stanowiły kluczowy pomost łączący dawny świat z nowożytnością. Jako człowiek mocno zakorzeniony w tradycji średniowiecznych proroków, jednocześnie utorował drogę pod nowoczesne, demokratyczne aspiracje. Jego dorobek do dziś pozostaje miejscem starcia między bezkompromisowym dążeniem do religijnej czystości a złożoną i pełną kompromisów rzeczywistością sprawowania władzy. Ta dynamika nadaje jego myśli niezwykłą żywotność, sprawiając, że powracamy do jego postaci za każdym razem, gdy dyskutujemy o granicach władzy państwowej i prawie do wolności sumienia. Knox okazał się człowiekiem, który głęboko przekształcił otaczający go świat, stawiając pytania wciąż aktualne na korytarzach władzy oraz w decyzjach podejmowanych w prywatnym życiu. Szesnaste stulecie, naznaczone konfliktami mocarstw i narodzinami nowych nurtów myślowych, stanowiło idealne tło dla kogoś o tak wielkiej determinacji. Knox stał się najważniejszym architektem przemian w Szkocji, a stworzone przez niego fundamenty kształtowały przez kolejne wieki system edukacyjny, religijny i polityczny tego kraju. Poprzez szkocką diasporę jego idee przeniknęły również do całej tradycji anglosaskiej. Jego nazwisko na stałe zrosło się z duchem szkockiej reformacji, stanowiąc dowód na to, jak wielki wpływ na bieg historii może wywrzeć niezłomna jednostka.
 
Gdy przyglądamy się ewolucji cywilizacji zachodniej, staje się jasne, że dorobek szkockiego kaznodziei nie był jedynie epizodem w historii teologii, lecz trwałym filarem nowożytnej myśli politycznej. Wartości, które z pasją propagował – powszechny dostęp do wiedzy, odpowiedzialność rządzących przed społeczeństwem oraz wspólnotowe poczucie obowiązku – tworzą zarys dobrze funkcjonującego państwa. Choć z biegiem czasu czysto teologiczne argumenty straciły na znaczeniu, struktura jego koncepcji wciąż zasila współczesny dyskurs o demokracji. Ignorowanie jego postaci uniemożliwia pełne zrozumienie źródeł nowożytnej tożsamości politycznej, ponieważ to właśnie Knox, stając naprzeciw monarszej samowoli, miał odwagę postawić na pierwszym miejscu niezależność ludzkiego sumienia. Pozostaje on zatem postacią absolutnie przełomową – człowiekiem zakorzenionym w problemach swojej epoki, który rzucił jednak długi cień na przyszłość całego Zachodu. Jego życiorys przypomina o złożoności sił kształtujących dzieje, a jego dziedzictwo stale wzywa do krytycznego spoglądania na każdą władzę, niezależnie od tego, czy sprawuje ją monarcha, instytucja czy nowoczesny aparat państwowy. Był głosicielem dawnych idei, który poprzez swoją pracę stał się niespodziewanym architektem nowego ładu. Jego historia to opowieść o potędze idei, która po dziś dzień znajduje się w samym centrum zachodniego doświadczenia.

Posąg Jana Knoxa znajdujący się na dziedzińcu
New College w Edynburgu - ważnego ośrodka
teologicznego uniwersytetu w Edynburgu
autor: John Hutchison
fot. Kim Traynor

 
Całościowe spojrzenie na jego życiorys pokazuje, że nie był on odosobnionym ewenementem, lecz wyrazem głębokich, strukturalnych przemian intelektualnych w Europie. Reformacja okazała się w równym stopniu przewrotem religijnym, co przełomem w myśleniu, a Knox stał się jej najbardziej wyrazistym i skutecznym rzecznikiem. Pokazał światu, że władza nie ma charakteru absolutnego, a o wartości społeczeństwa nie decyduje potęga militarna czy bogactwo dworu, lecz sprawiedliwość praw oraz wykształcenie obywateli. Zakotwiczenie tych myśli w surowym systemie teologicznym pozwoliło im przetrwać nawet wtedy, gdy religijne struktury tamtych czasów uległy osłabieniu. Ocena jego postaci pozostaje jednak pełna napięć, łącząc w sobie zapowiedź wolnościowych przemian z dogmatyczną surowością. To pęknięcie doskonale oddaje jednak charakter całej epoki wczesnonowożytnej – czasów, w których fundamenty wolności wznoszono na gruncie surowo pojętego obowiązku teologicznego. Droga do nowoczesności nie była prostym marszem ku postępowi, lecz skomplikowanym procesem, napędzanym przez ludzi gotowych przeciwstawić się panującemu porządkowi, nawet jeśli nie potrafili w pełni przewidzieć owoców swoich działań. Życie Knoxa dowodzi, że historię tworzą ci, którzy potrafią zaryzykować wszystko dla własnych przekonań – w jego przypadku dla idei suwerennej godności odpowiedzialnego człowieka.
 
Wydarzenia z jego życia tworzą historię człowieka o niewzruszonej wierze w możliwość i konieczność naprawy świata. Z dystansu widzimy w nim nie tyle religijnego fanatyka, ile wyrafinowanego i nieustępliwego gracza politycznego, którego wpływ na dzieje okazał się niezwykle głęboki. Jego postać zmusza do refleksji nad tym, w jakim stopniu nasze dzisiejsze pojmowanie państwa i obywatelskiego obowiązku wywodzi się z jego pism i czy w poszukiwaniu sprawiedliwości nie zmagamy się z tymi samymi pytaniami, na które szukał odpowiedzi. W samym centrum dziedzictwa szkockiej reformacji stoi właśnie Knox – człowiek, który nie dał się uciszyć i swoją postawą zmuszał otoczenie do konfrontacji z własnymi poglądami i własną odwagą. Niezależnie od przyjętej perspektywy pozostaje postacią kluczową, choć niejednoznaczną. Jego losy przypominają, że historia to ciągły dialog z przeszłością, a postacie jego pokroju kierują tym procesem, często idąc pod prąd, w stronę przyszłości, którą same mogły dostrzec tylko we fragmentach. Stworzył nową Szkocję, ale wymyślił też na nowo rolę człowieka w społeczeństwie – rolę, która stawia moralną odpowiedzialność jednostki ponad wygodę i interes państwa.
 

Bibliografia:

1. Dickens A. G.: The English Reformation. Pennsylvania State University Press, University Park, 1991.
2. Dawson J. E. A.: John Knox. Yale University Press, New Haven, 2015.
3. Kyle R. G.: The Mind of John Knox. Corpus Books, Coronado (CA), 1965.
4. Laing D. (red.): The Works of John Knox. Wodrow Society, Edyndurg, 1846-1864.
5. MacCulloch D.: The Reformation: A History. Viking Penguin, Nowy Jork, 2004.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Sztuka niezależności Penelopy Devereux w realiach dworu późnych Tudorów i wczesnych Stuartów

 


Życie lady Penelopy Devereux (1563-1607) jest wyjątkowym przykładem pozwalającym przyjrzeć się temu, jak w przełomowym momencie przechodzenia od epoki elżbietańskiej do jakobiańskiej przeplatały się kwestie płci, wpływu na politykę oraz zasad społecznych. Choć historia literatury przez długi czas traktowała ją powierzchownie – wyłącznie jako „Stellę”, czyli pasywną inspirację dla słynnego cyklu sonetów Astrophil and Stella (pol. Miłośnik gwizd i gwiazda) autorstwa sir Filipa Sidneya – rzeczywistość była znacznie ciekawsza. Penelopa nie wpisywała się w schemat milczącej, petrarkistowskiej muzy. Zamiast tego nauczyła się sprawnie funkcjonować w realiach sztywno ograniczającej kobiety XVI-wiecznej Anglii. Co istotne, cechy i role, które z założenia miały podporządkowywać kobiety – takie jak uroda, znajomość dworskiego savoir-vivre’u czy obowiązki wobec rodziny – przekształciła w narzędzia budowania własnej niezależności. Jej losy, opierające się na przymusowym, traktowanym czysto politycznie małżeństwie, wieloletniej relacji z Karolem Blountem oraz aktywnym uczestnictwie w politycznych dążeniach rodu Devereux, rozbijają utarty podział na kobiety bez skazy i te uchodzące za upadłe. Penelopa jawi się więc jako osoba świadomie kierująca swoim losem, która balansowała między osobistymi pragnieniami a oczekiwaniami otoczenia, zmuszając instytucje państwowe i kościelne do zderzenia się z własnymi podwójnymi standardami moralnymi i prawnymi.

Wyretuszowany domniemany portret Penelopy Devereux,
hrabiny Devonshire i lady Rich (ok. 1590)
autor: Nicholas Hillard

 
Aby dobrze zrozumieć postawę i działania Penelopy, trzeba spojrzeć na sytuację jej własnej rodziny. Jako córka Waltera Devereux, 1. hrabiego Essex, oraz Letycji Knollys, od urodzenia znajdowała się w samym centrum niepewnej polityki epoki Tudorów. Śmierć ojca w 1576 roku i głośny, budzący kontrowersje ślub matki z Robertem Dudleyem, hrabią Leicester, mocno skomplikowały jej pozycję na dworze. W czasach elżbietańskich pozycję rodziny podnosiło się m.in. poprzez odpowiednie wydawanie za mąż kobiet, traktując je jak swoisty kapitał. Bardzo dobrze widać to na przykładzie negocjacji ślubnych Penelopy z Robertem Riche’em, 3. baronem Rich, do których doszło w 1581 roku. Małżeństwo to, zaaranżowane przez jej opiekuna Henryka Hastingsa, 3. hrabiego Huntingdon, miało chłodny charakter finansowo-polityczny, a sama Penelopa głośno protestowała przeciwko niemu i próbowała się mu sprzeciwiać. Związek ten oznaczał w praktyce prawną instytucjonalną przemoc – zgodnie z ówczesną zasadą kuwertury, kobieta po ślubie traciła odrębną podmiotowość prawną na rzecz męża. Mimo że w świetle prawa stała się niewidzialna, kolejne lata jej życia pokazały jasno, że jej niezależne myślenie i zdolność wpływania na politykę pozostały nienaruszone.
 
Równie ważnym elementem w zrozumieniu sprzeczności między jej wizerunkiem publicznym a życiem prywatnym jest sposób, w jaki ukazał ją sir Filip Sidney w cyklu Astrophil and Stella, powstałym około 1582 roku, niedługo po jej ślubie z lordem Riche’em. Utwór ten uwiecznił ją jako ideał cnoty i niedostępnej miłości. Zgodnie z tradycją petrarkizmu ukochana miała milczeć i służyć jedynie jako tło dla emocjonalnych przeżyć poety. Jednak bardziej dociekliwe i nowsze odczytania tego dzieła wskazują, że Penelopa wcale nie była tylko biernym tłem dla tych wierszy, lecz brała czynny udział w dworskiej grze, którą sonety opisują. W tekstach tych wyłania się postać kobiety błyskotliwej, o trzeźwym osądzie i dużej niezależności emocjonalnej. Zgadzając się na odgrywanie roli Stelli, Penelopa świadomie kształtowała swój wizerunek. Używała statusu legendarnej muzy jako swoistej tarczy przed trudną i często przemocową codziennością u boku męża, uważanego za surowego purytanina. Postać „Stelli” stała się dla niej przemyślaną maską – poetycką kreacją, która dawała jej znacznie większą swobodę swobodnego poruszania się w świecie dworskim Elżbiety I. 

Wyretuszowany domniemany portret sióstr Devereux,
Doroty i Penelopy (ok. 1581); obecnie portret znajduje się
w Longleat House w hrabstwie Wiltshire.
autor nieznany

 
Jednak najbardziej wyrazistym przejawem niezależności Penelopy okazała się jej relacja z Karolem Blountem, 8. baronem Mountjoy (późniejszym hrabią Devonshire). Związek ten, nawiązany pod koniec lat 80. XVI wieku i owocujący narodzinami pięciorga dzieci, stanowił tajemnicę poliszynela, która bez ogródek podważała ówczesne zasady moralne. Choć na dworze romanse arystokratek nie były rzadkością, relację Penelopy i Karola wyróżniała niezwykła trwałość i brak ukrywania się przed światem. Ten etap jej życia był w praktyce systematycznym podważaniem patriarchalnych zasad małżeństwa. Żyjąc w faktycznym, wybranym przez siebie drugim związku, a zarazem formalnie pozostając żoną Roberta Richa, Penelopa pokazywała ułomność elżbietańskiego prawa w kwestiach rozpadu małżeństwa oraz wolności decydowania o własnym ciele. Jej postępowanie nie wynikało jedynie z nagłego porywu serca, lecz była to przemyślana i konsekwentna kontestacja traktowania kobiet jak przedmiotu transakcji. Przez długie lata udawało jej się utrzymać mocną pozycję dworską mimo nietypowej sytuacji życiowej. Dowodzi to, że jej osobisty urok oraz polityczne znaczenie, wynikające w dużej mierze z faktu, że była siostrą królewskiego faworyta, Roberta Devereux, 2. hrabiego Essex, ważyły więcej niż społeczna krytyka jej potępianych relacji.
 
Wpływ polityczny Penelopy ujawnił się najpełniej i w najbardziej niebezpieczny sposób w trakcie kariery i późniejszego upadku jej brata, hrabiego Essex. Penelopa nie była jedynie biernym świadkiem działań jego stronnictwa, lecz odgrywała rolę kluczowego stratega oraz łączniczki. Jej talent do dyplomacji ujawnił się zwłaszcza w tajnej korespondencji prowadzonej w latach 90. XVI wieku z królem Szkocji, Jakubem VI. Widząc, że panowanie Elżbiety I zmierza ku końcowi, Penelopa wraz z bratem starała się zagwarantować sobie bezpieczną pozycję u progu nowej epoki poprzez budowanie relacji z przyszłym monarchą. Jej powiernicze listy do Jakuba, nierzadko pisane szyfrem, świadczą o doskonałej orientacji w międzynarodowej polityce oraz mechanizmach dworskiego patronatu. Miała wielki udział w podtrzymywaniu dobrych relacji stronnictwa hrabiego Essex ze szkockim dworem, kreując się na wierną sojuszniczkę przyszłego władcy w czasach, gdy na dworze Elżbiety panowała coraz większa nieufność.

Angielski dworzanin i dyplomata, sir Filip Sidney, autor
cyklu sonetów Astrophil and Stella  Jest to pochodząca
z XVIII wieku kopia oryginalnego portretu  namalowanego
około 1576 roku przez niderlandzkiego
malarza, Antonisa Mora. 

 
Przełomem w życiu Penelopy okazał się rok 1601, kiedy doszło do nieudanego buntu hrabiego Essex i jego egzekucji. W trakcie rewolty przebywała w rezydencji Essex House, otwarcie wspierając działania brata. Po klęsce zrywu trafiła na przesłuchanie przed Tajną Radę, podczas którego wykazała się niezwykłym opanowaniem i zimną krwią. W momencie gdy inni uczestnicy spisku załamywali się w śledztwie, ona potrafiła umiejętnie balansować między uległością a stanowczością. W słynny sposób odwoływała się do wspaniałomyślności królowej, jednocześnie dając do zrozumienia, że jej wsparcie dla brata wynikało z głębokiego poczucia obowiązku rodzinnego – wartości bardzo cenionej w epoce Tudorów. Mimo że na krótko trafiła do aresztu domowego, zdołała przetrwać ten kryzys i ostatecznie powróciła do łask po wstąpieniu na tron Jakuba I w 1603 roku, co stanowi najlepszy dowód jej wybitnych umiejętności przetrwania na dworze. Przejście od roli siostry ściętego zdrajcy do pozycji jednej z najbardziej wpływowych dam na nowym dworze jakobiańskim potwierdziło jej niezastąpioną pozycję w dworskim środowisku.
 
Początek panowania Jakuba I przyniósł Penelopie czas wyjątkowo silnych wpływów. Królowa Anna Duńska, żona nowego monarchy, odnalazła w niej bratnią duszę – kobietę o wysokiej kulturze, szerokich horyzontach i podobnym zachwycie dla olśniewających dworskich widowisk. Penelopa wzięła udział m.in. w słynnej maskaradzie Bena Jonsona The Masque of Blackness z 1605 roku, która oddawała ducha estetycznego dworu Stuartów. W tych spektaklach nie pełniła roli biernej obserwatorki, lecz była aktywną uczestniczką budowania wizerunku nowej dynastii. Ten pomyślny okres nie trwał jednak długo, gdyż nierozwiązane sprawy prywatne w końcu zderzyły się z oporem struktur państwowych i kościelnych. W 1605 roku Penelopa i lord Robert Rich uzyskali prawną separację a mensa et thoro (od stołu i łoża), która jednak w świetle prawa nie dawała możliwości ponownego ślubu. Wbrew zakazom prawnym i religijnym Penelopa poślubiła Karola Blounta – który po sukcesach w Irlandii powrócił jako hrabia Devonshire – podczas prywatnej ceremonii odprawionej przez ich kapelana, Wilhelma Lauda (późniejszego arcybiskupa Canterbury). Tą decyzją przekroczyli granicę, której jakobiańskie władze nie mogły zignorować. Król Jakub, choć prywatnie darzył parę sympatią, stanowczo bronił nienaruszalności prawa boskiego oraz autorytetu Kościoła. Ślub uznano za nielegalny, a nowożeńców wydalono z dworu. Wywołany skandal, podsycany ostrymi atakami ze strony arcybiskupa Ryszarda Bancrofta, skupiał się na potępieniu samowoli tego związku. Oficjalne odrzucenie Penelopy w tym okresie pokazuje, jak państwo starało się przywrócić kontrolę nad kobietą, która zbyt skutecznie wykorzystywała luki w obowiązującym systemie społecznym.

Strona tytułowa egzemplarza Astrophil and Stella. Sonety krążyły
w obiegu rękopiśmiennym jeszcze zanim w 1591 roku ukazało się
ich pierwsze wydanie. Ta konkretna edycja zawierała dziesięć
pieśni Filipa Sidneya, przedmowę Tomasza Nashe'a oraz utwory
innych poetów, w tym Tomasza Campiona, Samuela Daniela
i Edwarda de Vere'a, 17. hrabiego Oksfordu. 
źródło: Uniwersytet w Edynburgu

 
Skutki zawartego w 1605 roku małżeństwa doskonale pokazują, jak wąskie były granice przywilejów stanowych w zderzeniu ze sztywnym dogmatyzmem instytucji państwowych i kościelnych. Karol Blount, choć był człowiekiem o wybitnych zasługach wojskowych oraz politycznych, nie uniósł ciężaru społecznej hańby i zmarł w kwietniu 1606 roku zaledwie niecały rok po ślubie. Ostatnie miesiące życia Penelopy upłynęły w cieniu osamotnienia i utraty wysokiej pozycji dworskiej, na którą pracowała przez całe dekady. Mimo to, nawet w okresie popadnięcia w niełaskę, pozostawała postacią niezwykle wyrazistą. Jej śmierć w 1607 roku była symbolicznym domknięciem pewnego rozdziału w historii. Pochowano ją bez ceremoniału heraldycznego i oprawy należnej damie jej stanu, w czym można dostrzec celowe dążenie władz do wymazania pamięci o kobiecie, która odważyła się w tak jawny sposób sformalizować swoją niezależność.
 
Z dzisiejszej perspektywy badawczej postać Penelopy Devereux wymaga odrzucenia uproszczonej narracji o „upadłych kobietach”. Przez całe wieki historycy i biografowie oceniali jej losy głównie w kategoriach moralnego upadku bądź romantycznego dramatu. Trzeźwa analiza dowodzi jednak, że to, co nazywano jej „wykroczeniami”, było w gruncie rzeczy przemyślaną odpowiedzią na system prawny, który niemal całkowicie uniemożliwiał kobietom dążenie do osobistego szczęścia czy bezpośredni udział w polityce. Jej wieloletnia relacja z Karolem Blountem nie stanowiła powierzchownego romansu, lecz była trwałym, głębokim związkiem domowym podważającym ówczesną definicję małżeństwa. W czasach, gdy zamążpójście służyło przede wszystkim pomnażaniu majątku i łączeniu wpływów, konsekwentny wybór partnerstwa opartego na uczuciu i wzajemnym oddaniu był ze strony Penelopy zdecydowanym, wczesno-feministycznym aktem sprzeciwu. Dodatkowo rola Penelopy w stronnictwie rodu Devereux skłania do ponownej oceny sposobu funkcjonowania elit politycznych schyłku epoki Tudorów. Badacze często skupiają uwagę na męskich liderach tamtego okresu – jak hrabia Essex, Robert Cecil czy Walter Raleigh – pomijając kobiety, bez których sprawne działanie tych sieci wpływów byłoby niemożliwe. Penelopa była jedną z głównych projektantek politycznych posunięć swojej rodziny. Jej wysokie wykształcenie – objawiające się zarówno w znajomości języków obcych, jak i w umiejętności trafnego odczytywania intryg dworskich – czyniło z niej niezwykle skuteczną dyplomatkę. Fakt, że król Jakub I nie przerwał z nią korespondencji nawet po straceniu jej brata, wyraźnie wskazuje, że traktował ją jako samodzielną postać polityczną, a nie jedynie jako dodatek do hrabiego Essex.

Sir Karol Blount, 8. hrabia Mountjoy (ok. 1594)
autor nieznany

Również literacki wizerunek Penelopy jako „Stelli” wymaga krytycznego, bardziej zniuansowanego spojrzenia. Choć cykl sonetów sir Filipa Sidneya zajmuje fundamentalne miejsce w kanonie literatury angielskiej, należy go odczytywać w kontekście autentycznych realiów życiowych Penelopy. Petrarkistowska muza jest w swej naturze statycznym obiektem chwalonym przez poetę. Penelopa była tymczasem osobą pozostającą w ciągłym ruchu – stale obecną w świecie dworskim, zarządzającą majątkiem, prowadzącą ryzykowną działalność wywiadowczą i wychowującą liczne dzieci w dwóch odrębnych domach. Ten wyraźny kontrast między poetycką „Stellą” a realną damą dworu ujawnia słabości renesansowej konwencji poetyckiej. Pokazuje, że idealizowana postać kobieca w sonetach była jedynie literacką konstrukcją służącą męskiej autoekspresji i intelektualnym poszukiwaniom nierzadko w całkowitym oderwaniu od rzeczywistych doświadczeń samej kobiety.
 
Podsumowując, lady Penelopa Devereux zapisuje się jako jedna z najbardziej fascynujących i wielowymiarowych postaci angielskiego odrodzenia. Jej życiorys skupia w sobie kluczowe napięcia epoki zawieszonej między surowym porządkiem dawnych czasów a nowożytnym pędem do indywidualizmu. Przyjmując krytyczny punkt widzenia, widzimy w niej osobę, która kategorycznie odmówiła ograniczania się do narzuconych ról córki, podporządkowanej żony czy poetyckiej muzy. Potrafiła wykorzystać teatr dworski do kreowania tożsamości odpowiadających jej własnym celom niezależnie od tego, czy odgrywała rolę niedostępnej Stelli, zręcznej polityczki, czy nieuległej partnerki. Walcząc o wolność w życiu prywatnym i publicznym, ściągnęła na siebie ostatecznie środowiskowy upadek, jednak przy okazji ujawniła podwójne standardy społeczeństwa, które z jednej strony wielbiło kobiecą piękność i umysł, z drugiej zaś systemowo spychało je na margines. Penelopa nie była bierną ofiarą swoich czasów, lecz potrafiła nad nimi panować, a jej historia do dziś podważa utarte wyobrażenia o pozycji kobiet i władzy we wczesnej nowożytności. Pokazała jednoznacznie, że nawet w najbardziej opresyjnych realiach ludzka niezależność potrafi wywalczyć dla siebie przestrzeń oporu, co czyni ją niezwykle cennym obiektem dalszych badań historycznych i literaturoznawczych.

Monument znajdujący się w kościele świętego
Wawrzyńca w Snarford (Lincolnshire), upamiętniający
Frances Wray i jej drugiego męża Roberta Richa,
hrabiego Warwick (zm. 1619). Penelopa Devereux była
jego pierwszą żoną, z którą rozwiódł się w 1605 roku.
autor: Richard Croft

Głębię biografii Penelopy dodatkowo podkreśla jej przemożny wpływ na całe pokolenie twórców piszących już po śmierci Sidneya w 1586 roku. Dla poetów takich jak Henryk Constable, Samuel Daniel czy Jan Ford, Penelopa nadal pozostawała cenioną patronką oraz inspiracją. Autorzy ci nie powielali już tylko schematycznych konwencji petrarkistowskich z lat 80. XVI wieku, lecz wchodzili w relację z dojrzałą kobietą, która wyrosła na czołową postać jakobiańskiego dworu. W późniejszych dramatach Jana Forda, w tym w dziele Złamane serce, znawcy literatury dopatrują się wyraźnych nawiązań do skomplikowanego i pełnego napięć małżeństwa Penelopy. To przejście od wyidealizowanej muzy do złożonej, cierpiącej, lecz nieujarzmionej bohaterki teatru epoki karolińskiej świadczy o tym, że autentyczne doświadczenie życiowe Penelopy poszerzyło horyzonty angielskiej literatury. Wymusiła ona porzucenie czystych abstrakcji na rzecz głębi psychologicznej oraz zamianę utartych symboli w prawdziwe, żywe jednostki.
 
W wymiarze historii prawa ślub Penelopy z Karolem Blountem z 1605 roku oraz wyroki, które wydał później trybunał kościelny Court of Arches, stanowią jedno z najbardziej wyrazistych studiów przypadku w badaniach nad ewolucją angielskiego prawa rodzinnego. Wydarzenie to jaskrawo wyeksponowało konflikt pomiędzy prawem zwyczajowym, skupionym przede wszystkim na prawach własności i sukcesji majątkowej, a prawem kanonicznym, nieustannie chroniącym sakramentalne pojęcie nienaruszalności małżeństwa. Śmiałe dążenie Penelopy do nadania jej relacji z Karolem sankcji prawnej było prostym uderzeniem w wyłączność Kościoła na decydowanie o moralnej stronie związków. Mimo że w wymiarze prawnym poniosła porażkę, odwaga tego kroku otworzyła drogę do późniejszych debat nad wprowadzeniem rozwodów cywilnych oraz uregulowaniem statusu dzieci pozamałżeńskich. Ostateczne zabezpieczenie losu pięciorga dzieci, które urodziła ze związku z Karolem, wymagało skomplikowanych zabiegów prawnych i ogromnej determinacji samego Karola. Sytuacja ta pokazuje wymownie, jak elity stanowe potrafiły wykorzystywać swoje wpływy do neutralizowania rygorystycznych, obyczajowych przepisów.

Wyretuszowany portret 'nieznanej damy', prawdopodobnie
Penelopy, lady Rich (ok. 1589)
autor: Nicholas Hillard

Zaawansowane badania naukowe pozwalają ujmować postać Penelopy Devereux jako postać pogranicza – człowieka żyjącego na styku dwóch epok: tudorowskiej i stuartowskiej, na granicy feudalizmu i nowoczesności, a także łączącego rolę uległej przedstawicielki arystokracji z postawą bezkompromisowej reformatorki. Jej biografia wyraźnie pokazuje, że utrwalony w dawnej historiografii wizualny obraz „elżbietańskiego świata” wcale nie był spójny ani jednoznaczny. Przeciwnie – stanowił pole nieustannych tarć i negocjacji, w których kobiety formatu Penelopy znajdowały się w samym centrum wydarzeń. Analiza jej losów to jednocześnie analiza samych mechanizmów władzy, widocznych zarówno w sprawach państwowych, jak i w najbardziej prywatnych sferach życia. Wyłania się z niej postać kobiety, która w równym stopniu ulegała realiom swoich czasów, co współtworzyła ich oblicze. Jej stała obecność w pamięci kulturowej – nie tylko jako literacka Stella z poezji sir Filipa Sidneya, lecz przede wszystkim jako niezależna jednostka o ogromnym znaczeniu politycznym i osobistym – umacnia jej pozycję jednej z najważniejszych projektantek nowożytnego wzorca kobiecej tożsamości. Jej historia to opowieść o nieustannym sprzeciwie nie w formie otwartego buntu, lecz w wymiarze cichej i konsekwentnej odmowy podporządkowania się regułom narzucanym przez ograniczające ją instytucje. Taki przebieg jej życia potwierdza potrzebę wielowymiarowego podejścia do historii, która potrafi oddać pełną złożoność nowożytnego człowieka, a zwłaszcza arystokratki, której rzeczywisty wpływ manifestował się najmocniej tam, gdzie społecznie narzucano jej milczenie.

Bibliografia:

1. Daybell J., McLean‑Fiander K.: The Correspondence of Lady Penelope Rich. Oksford: Cultures of Knowledge / University of Oxford, 2013.
2. Lee S.: Penelope Rich. Londyn: Smith, Elder & Co., 1896. (Biogram w Dictionary of National Biography, tom 48).
3. Rawson M. S.: Penelope Rich and Her Circle. Londyn: Hutchinson & Co., 1911.
4. Varlow S.: The Lady Penelope: The Lost Tale of Love and Politics in the Court of Elizabeth I. Londyn: Welbeck Publishing Group, 2007.

 

Ⓒ Agnieszka Różycka

Sawney Bean i jego legenda: społeczno-polityczne spojrzenie na szkocki mit o rodzinie kanibali

 

Opowieść o Aleksandrze „Sawneyu” Beanie – domniemanym przywódcy kazirodczego, kanibalistycznego rodu, który miał żyć w XV lub XVI wieku w nadmorskich jaskiniach Galloway – zajmuje zaskakująco stałe miejsce w brytyjskiej kulturze. Choć opowieść ta na pierwszy rzut oka wygląda jak historia o potwornych zbrodniach i królewskiej karze, w rzeczywistości funkcjonuje jako złożony mit, wykorzystywany do kształtowania tożsamości, manipulowania historią oraz budowania obrazu etnicznego „innego”. Badanie tej legendy z perspektywy akademickiej wymaga odejścia od makabrycznych opisów znanych z Newgate Calendar (pol. Kalendarz więzienia Newgate) i potraktowania jej jako konstruktu semiotycznego – elementu folkloru, który w swojej dojrzałej formie ukształtował się w XVIII wieku, by służyć określonym celom ideologicznym. W niniejszym ujęciu historia Sawneya Beana nie jest zapisem realnych wydarzeń z późnośredniowiecznej Szkocji, lecz oświeceniową fikcją stworzoną po to, by marginalizować szkocką tożsamość, legitymizować rosnącą centralizację angielskiej władzy oraz ostrzegać przed kruchością porządku społecznego w konfrontacji z „atawistyczną” peryferią.

Sawney Bean i jego żona przed wejściem do swojej jaskini w Szkocji.
Jest to ilustracja wykonana przez Isaaca Basire'a na podstawie pracy
J. Nichollsa zamieszczona w książce Charlesa Johnsona. 

 
Największy problem w analizie tej narracji wynika z jej niezgodności chronologicznej. Choć legenda bywa umieszczana w czasach panowania Jakuba I Szkockiego (1406-1437) lub Jakuba VI (1567-1625), to jednak nie istnieją żadne źródła z tych epok, które potwierdzałyby masowe zaginięcia podróżnych czy działalność rzekomego klanu. Brakuje zapisów sądowych, kronik, dokumentów parafialnych i nie ma nic, co wskazywałoby na realne wydarzenia. Historia pojawia się dopiero w XVIII wieku, zwłaszcza w A General History of the Lives and Utterances of the Most Famous Highwaymen (pol. Powszechna historia życia i czynów najsłynniejszych zbójców grasujących po drogowych; 1734) Charlesa Johnsona, a później w licznych wydaniach Newgate Calendar. Rok 1734 jest tu kluczowy: to czas rozwoju Imperium Brytyjskiego i napięć po unii angielsko-szkockiej z 1707 roku. W tym kontekście Sawney Bean jawi się jako literacki cień rzucony przez londyńskich wydawców na „dziką” północ. Centralnym motywem legendy jest całkowite odwrócenie oświeceniowego ideału rodziny i państwa prawa. Bean i jego partnerka, „Czarna” Agnes Douglas, mieli porzucić życie na Nizinach i zaszyć się w jaskini Bennane Head, gdzie przez ćwierć wieku rzekomo stworzyli klan liczący niemal pięćdziesiąt osób, powstały wyłącznie dzięki kazirodztwu. Ta izolacja biologiczna jest znacząca: w XVIII wieku rodzinę postrzegano jako podstawową komórkę państwa. Przedstawiając ród Beana jako samowystarczalną, endogamiczną wspólnotę żyjącą z rabunku i morderstw, twórcy mitu kreowali wizję „anty-społeczeństwa” – hobbesowskiego[1] stanu natury, istniejącego nie w odległej kolonii, lecz na terenie Wysp Brytyjskich. Klan staje się figurą „wewnętrznego dzikusa”, używaną do wyznaczania granic brytyjskości poprzez pokazanie, czym brytyjski poddany nie jest.
 
Motyw kanibalizmu pełni tu rolę ostatecznego przekroczenia norm. W XVIII-wiecznej propagandzie kolonialnej antropofagię przypisywano ludom uznawanym za „prymitywne”, aby usprawiedliwić ich podporządkowanie. Przeniesienie tego motywu na szkocką rodzinę było więc formą symbolicznej kolonizacji szkockich Highlands i wybrzeża Galloway. Opisy jaskini pełnej zakonserwowanych szczątków tworzą gotycką scenografię, która ma wywołać odrazę i w konsekwencji polityczny osąd: szkocki „inny” zostaje przedstawiony jako istota nie tylko kulturowo odmienna, lecz wręcz nieludzka. Tego typu rasistowskie przedstawienia Szkotów były częste w londyńskich karykaturach po powstaniach jakobickich, gdzie „Highlander” pojawiał się jako półdziki barbarzyńca. Legenda podkreśla również konieczność interwencji absolutnej władzy. Kulminacja historii następuje dopiero wtedy, gdy sam król – w otoczeniu setek ludzi i psów gończych – wyrusza, by zlikwidować klan. Ten motyw jest wyrazem oświeceniowej teologii politycznej: monarcha jako żywe prawo, którego obecność przywraca porządek na peryferiach. Psy gończe symbolizują zwierzęcość przypisywaną klanowi, a brutalna egzekucja bez procesu – zawieszenie normalnych zasad prawnych w obliczu „egzystencjalnego zagrożenia”. Po 1745 roku takie narracje wzmacniały przekonanie, że „dzikie” regiony północy wymagają twardej ręki centralnej władzy.

Potwór ze Szkocji
autor: John Byfield (1825)

 
Istotny jest również wymiar przestrzenny mitu. Jaskinia – miejsce na granicy lądu i morza – staje się metaforą ukrytych lęków klasy rządzącej. Jej niedostępność sugeruje słabość lokalnych struktur państwa, a umieszczenie akcji w Galloway, regionie kojarzonym z buntem i surowością, wzmacnia związek między „dzikim” krajobrazem a moralną degeneracją. Jaskinia symbolizuje to, co ukryte pod powierzchnią zjednoczonego królestwa: starsze, mroczniejsze siły, które rzekomo wciąż działają na północy. Warto zwrócić uwagę na językowy aspekt legendy. „Sawney” było pogardliwym angielskim określeniem Szkota, podobnie jak „Paddy” dla Irlandczyka czy „Taffy” dla Walijczyka. Nadanie takiego imienia kanibalowi jest zabiegiem metonimicznym, który przenosi winę jednostki na całą grupę etniczną. W XVIII wieku legenda krążyła w tanich broszurach, docierając do londyńskiej klasy robotniczej i utrwalając stereotyp szkockiego barbarzyńcy. Jej popularność wynikała nie z wartości historycznej, lecz z propagandowej użyteczności. Psychologiczny wymiar mitu również zasługuje na uwagę. Kazirodztwo w tej historii jest narzędziem niekontrolowanego wzrostu populacji, co odzwierciedla miejskie lęki przed „niezasługującymi biednymi” i ich rzekomą nadmierną płodnością. Rozrastający się klan przypomina wizję „motłochu”, który konsumuje zasoby społeczeństwa. W tym sensie legenda odwołuje się do wczesnych obaw maltuzjańskich[2]. Ostateczne unicestwienie rodu przedstawiane jest nie jako masakra, lecz jako konieczne „usunięcie” biologicznej anomalii zagrażającej organizmowi społecznemu.
 
Aby zrozumieć legendę Sawneya Beana, trzeba zestawić ją z realiami epok, które rzekomo opisuje. Piętnaste i szesnaste stulecie w Szkocji nie były wyłącznie czasem chaosu i walk klanowych – to również okres rozwoju prawa, kontaktów międzynarodowych i kulturowego rozkwitu. Dwór Jakuba IV stanowił centrum renesansowego humanizmu, a szkockie instytucje funkcjonowały w sposób daleki od obrazu „dzikiej” krainy. Zastąpienie tej złożonej rzeczywistości wizją jaskiniowego kanibala jest formą symbolicznego „odczłowieczenia” szkockiej historii. To klasyczny mechanizm imperialnej narracji: przedstawienie dziejów podporządkowanych jako groteskowej mitologii, która ma uzasadniać „cywilizacyjną misję” dominującej władzy. Fakt, że legenda Beana przetrwała aż do współczesności – przechodząc od osiemnastowiecznych broszur do filmów grozy, jak The Hills Have Eyes Wesa Cravena (pol. Wzgórza mają oczy) – świadczy o jej niezwykłej sile oddziaływania. Jednak współczesne interpretacje często odrywają ją od pierwotnego kontekstu angielsko-szkockich napięć, traktując jako uniwersalną opowieść o potworności. To uproszczenie zaciera jej pierwotną funkcję. Aby uchwycić sens mitu, trzeba dostrzec rok 1734 jako moment jego „narodzin” w formie, którą znamy. Wcześniej mogła istnieć jako lokalna opowieść, lecz dopiero publikacje Johnsona nadały jej kształt zgodny z potrzebami państwa budującego nową tożsamość narodową. Sawney Bean stał się narzędziem definiowania granic cywilizacji – projekcją lęków i uprzedzeń na bliskiego geograficznie, lecz kulturowo zdystansowanego „innego”.

Klan kanibali w swojej jaskini
Ilustracja została zamieszczona w powieści autorstwa
Samuela Rutherforda Crocketta zatytułowanej The Grey Man
(pol. Szary człowiek; 1896).
autor: John Seymour Lucas

 
Warto zauważyć, że legenda rozwijała się równolegle ze szkockim Oświeceniem. Gdy Hume i Smith formułowali nowoczesne pojęcia społeczeństwa, handlu i moralności, londyńskie broszury przypominały o rzekomym kanibalu z Galloway, który miał być częścią szkockiej przeszłości. To zestawienie działało jak kulturowe ostrzeżenie: cywilizacja jest krucha, a szkocki charakter – w oczach angielskich wydawców – zawsze może „cofnąć się” do jaskiniowego barbarzyństwa. Mit pełnił więc funkcję dyscyplinującą, utrzymując szkocką elitę w stanie symbolicznej pokuty. Struktura opowieści – ukryta jaskinia, trofea z ofiar, konserwowanie mięsa – wykorzystuje motywy, które dziś kojarzymy z survivalowym horrorem. W legendzie pełnią one jednak rolę metaforyczną: pokazują, jak łatwo człowiek może zostać sprowadzony do roli surowca. Klan Beana traktuje ludzkie ciało jak towar, co odzwierciedla odczłowieczające konsekwencje wczesnego merkantylizmu. W pewnym sensie Sawney Bean jest karykaturalnym odbiciem kapitalistycznego impulsu – konsumentem absolutnym, nieograniczonym prawem, moralnością ani rynkiem. Jego „gospodarka” polega na czystej destrukcji. Najbardziej wymownym elementem legendy jest jej finał: całkowite unicestwienie klanu bez procesu. To wizja idealnej, niekwestionowanej władzy państwa. W czasach, gdy Anglia zmagała się z integracją szkockiego systemu prawnego i lojalnościami jakobickimi, opowieść o Beanach oferowała uproszczony model sprawiedliwości. W jaskini nie ma sądów, obrońców ani procedur – jest tylko decyzja monarchy i natychmiastowa egzekucja. Ten obraz „ostatecznego rozwiązania” odzwierciedla pragnienie radykalnego odcięcia się od rzekomej barbarzyńskiej przeszłości, pragnienie obecne w myśleniu architektów brytyjskiego państwa w połowie XVIII wieku.
 
Legenda Sawneya Beana jest fikcją o niezwykle precyzyjnej konstrukcji. Łączy gotycki horror, polityczną propagandę i etniczną karykaturę. Umieszczając akcję w odległej, nieudokumentowanej przeszłości, a publikując ją w momencie intensywnego kształtowania się brytyjskiej tożsamości, jej twórcy stworzyli narrację, która miała legitymizować „cywilizujący” wpływ Unii. Mit wyznacza granicę między oświeconym miastem a mroczną jaskinią, między rządami prawa a stanem natury. Analiza Sawneya Beana nie polega na badaniu zbrodni, lecz na badaniu procesu tworzenia potwora - postaci, która pozwala społeczeństwu zdefiniować własne człowieczeństwo poprzez kontrast z tym, co uznaje za nieludzkie. „Prawda” o Sawneyu Beanie nie tkwi w jego istnieniu, lecz w sile legendy. Jako narzędzie polityczne opowieść naznaczyła szkocką peryferię piętnem, które przetrwało stulecia. Klan Beana prawdopodobnie nigdy nie istniał, lecz jego obecność w wyobraźni Brytyjczyków jest faktem – świadectwem tego, jak narracje potrafią kształtować pamięć historyczną i tożsamość. To mroczne zwierciadło, w którym odbijają się lęki imperium, najbardziej obawiającego się dzikości, którą podejrzewało we własnych granicach.

Jaskinia Sawneya Beana znajdująca się w północnej części
zatoki Balcreuchan w Szkocji. To tam według legendy Sawney Bean
i jego rodzina mieli pozbawić życia i zjeść ponad tysiąc ludzi. 
fot. Tony Page

 
Współczesne odczytania mitu – zwłaszcza w kontekście postkolonialnym – podkreślają jego rolę w budowaniu brytyjskiego gotyku, skoncentrowanego na peryferiach wyspy i ich rzekomej niestabilności. Publikacja Johnsona z 1734 roku była nie tylko rozrywką, lecz narzędziem pedagogicznym klasy imperialnej. Uczyła, że przemoc państwa jest nie tylko dopuszczalna, ale wręcz konieczna. Psy gończe Jakuba I stają się tu symbolicznymi prekursorami późniejszych „cywilizujących” armii. Mit pełni również funkcję proto-socjologicznego[3] eksperymentu. Klan Beana, odcięty od wymiany dóbr i idei, staje się systemem zamkniętym, skazanym na samozniszczenie. Bez kontaktu z „innym” popada w entropię: konsumuje siebie poprzez kazirodztwo i konsumuje świat poprzez kanibalizm. Jaskinia jest laboratorium, w którym kontrakt społeczny został unieważniony, a jego konsekwencje przedstawiono osiemnastowiecznemu odbiorcy jako ostrzeżenie.
 
W ostatecznym ujęciu Sawney Bean funkcjonuje jak widmo unoszące się nad projektem brytyjskiej Unii. Jest postacią ostrzegawczą – obrazem tego, czym mógłby stać się „cywilizowany” obywatel, gdyby instytucje prawa i monarchii przestały go powstrzymywać. Przeniesienie tego potencjału upadku wyłącznie na szkocką przeszłość miało dla londyńskiego establishmentu ogromne znaczenie. Umożliwiało bowiem prowadzenie wewnętrznej kolonizacji nie tylko poprzez wojsko, lecz poprzez znacznie subtelniejszy mechanizm: narrację. Historia Beana, rozwijana przez trzy stulecia i licząca tysiące słów, odsłania powtarzalny schemat, w którym groteska przykrywa polityczne cele, a mit kanibala staje się jednym z najskuteczniejszych narzędzi kulturowej dominacji. Badanie tej legendy oznacza więc badanie cieni rzucanych przez Oświecenie. Pokazuje miejsca, w których „Wiek Rozumu” opierał swoją władzę na irracjonalnych lękach, a nie na racjonalnych argumentach. Przypomina, że to, co nazywamy „cywilizacją”, często definiowane jest przez potwory, które sama kultura decyduje się powołać do życia. W przypadku Sawneya Beana stworzenie takiego potwora było wygodnym narzędziem dla królestwa próbującego uporządkować własne wewnętrzne napięcia. Jaskinia, w której rzekomo mieszkał, pozostaje pusta – zapewne zawsze była – lecz opowieść wciąż wypełnia się lękami, uprzedzeniami i politycznymi potrzebami kolejnych pokoleń. Kanibal nie stoi u progu; jest wytworem domu, który rzekomo nawiedza.

 
Niezależnie od tego, czy legenda odwołuje się do XV wieku, czy do XVIII, pozostaje ważnym świadectwem sposobu, w jaki budowano brytyjską tożsamość. Pokazuje, że najbardziej trwałe „fakty” bywają starannie zaprojektowanymi fikcjami – takimi, które służą określonym celom politycznym i kulturowym. Sawney Bean jest więc nie tyle bohaterem makabrycznej opowieści, ile narzędziem historiograficznym, które pozwalało wyznaczać granice tego, co uznawano za cywilizowane, a co za barbarzyńskie.
 

Bibliografia:

1. Armit I., Büster L.: Darkness Visible: The Sculptor’s Cave, Covesea, from the Bronze Age to the Picts.  Society of Antiquaries of Scotland, Edynburg 2020.
2. Herrmann R. B. (red.): To Feast on Us as Their Prey: Cannibalism in the Early Modern Atlantic. University of Arkansas Press, Fayetteville 2019.
3. Hobbs S., Cornwell D.: Sawney Bean, the Scottish Cannibal. Folklore Society, Londyn 1997.
4. Pardoe B. L.: Sawney Bean: Dissecting the Legend of Scotland's Infamous Cannibal Killer Family. Fonthill Media, Oksford – Charleston 2015.

Ⓒ Agnieszka Różycka

---

[1] Hobbesowski (od nazwiska angielskiego filozofa Thomasa Hobbesa) to określenie odnoszące się do bezwzględnej wizji świata i natury ludzkiej, w której dominują egoizm, walka o przetrwanie i prawo silniejszego. W tym ujęciu ludzie są z natury skłonni do rywalizacji, co bez odgórnej kontroli prowadzi do stanu permanentnej „wojny wszystkich ze wszystkimi”.

[2] Pojęcie maltuzjański odnosi się do teorii angielskiego ekonomisty Thomasa Malthusa. Według niej nadmierny przyrost ludności rośnie szybciej niż możliwości produkcji żywności, co nieuchronnie prowadzi do przeludnienia, głodu i konfliktów

[3] Pojęcie proto-socjologiczny odnosi się do koncepcji, zjawisk lub myśli, które pojawiły się zanim socjologia ukształtowała się jako w pełni samodzielna nauka (przełom XIX i XX wieku), ale już zawierały w sobie zalążki analizy społecznej.