Ikoniczny wizerunek londyńskiej Tower od stuleci kształtuje wyobraźnię historyczną jako symbol królewskiego majestatu i nienaruszalnej władzy państwowej. Wzniesiona jako normańska warownia i rozbudowywana w kolejnych epokach, miała ucieleśniać absolutne bezpieczeństwo, pełną kontrolę nad przestrzenią oraz instytucjonalną siłę. W badaniach nad epoką Tudorów, a zwłaszcza panowaniem Henryka VIII, twierdzę tę postrzega się najczęściej jako narzędzie politycznego nacisku, w którym pod ścisłym nadzorem zarządcy i jego straży więziono przedstawicieli szlachty, religijnych dysydentów czy osoby oskarżone o zdradę. Ten utrwalony obraz twierdzy i niezłomnego systemu przesłania jednak bardziej skomplikowaną i nieszczelną rzeczywistość administracyjną szesnastowiecznych więzień. Przyglądając się przestępczości niższych warstw społecznych w tamtym okresie, można zauważyć, że granice twierdzy nie były nie do pokonania Doskonałym potwierdzeniem tej pragmatycznej prawdy jest historia Alicji Tankerville – kobiety z ludu, uwięzionej pod koniec 1533 roku, która kilka miesięcy później dokonała rzeczy bezprecedensowej, stając się jedyną znaną kobietą w historii, której udało się z powodzeniem uciec z Tower.
 |
| Ponieważ nie dysponujemy żadnym wizerunkiem Alicji Tankerville, możemy jedynie wyobrazić sobie jak mogła wyglądać. Ilustracja stylizowana przy pomocy AI |
Czyn Tankerville to coś więcej niż barwna anegdota czy sensacyjny epizod z epoki Tudorów. Przypadek ten stanowi wartościowy punkt wychodzenia do analizy relacji między płcią, przestrzenią, sprawczością jednostki a aparatem państwowym w Anglii czasów Henryka VIII. Osiemsetna ucieczka miała miejsce w wyjątkowym momencie historycznym, tj. na progu angielskiej reformacji, gdy państwo pod kierunkiem Tomasza Cromwella intensyfikowało biurokrację, centralizowało władzę i z wyczuleniem tropiło wszelkie oznaki zdrady. Tymczasem bohaterka tego zdarzenia nie trafiła do twierdzy z powodów politycznych czy religijnych, lecz za zwykłe przestępstwo przeciwko własności związane z rzeczną przestępczością na Tamizie. Jej czyn podważa powszechne przekonanie o biernej postawie ówczesnych więźniarek oraz o niezawodności tudorowskich służb więziennych. Przyjrzenie się realiom tamtego przestępstwa, organizacji przestrzeni fortecy, relacjom łączącym osadzonych ze strażnikami oraz reakcji wymiaru sprawiedliwości po ponownym ujęciu uciekinierki pokazuje, jak mocno naruszyła ona autorytet monarchy. Tankerville potrafiła wykorzystać luki w nieszczelnym systemie, dowodząc, że spryt, budowanie nieoficjalnych układów i dobra orientacja w terenie potrafią na chwilę przełamać nawet najbardziej rygorystyczne bariery fizyczne królewskiej władzy.
Zrozumienie znaczenia tego wyczynu wymaga przyjrzenia się realiom prawno-społecznym Londynu lat 30. XVI wieku. Tankerville nie wywodziła się z arystokracji i nie brała udziału w dworskich spiskach, lecz twardo stąpała po ziemi, działając w półoficjalnym i często przestępczym świecie handlu mającego miejsce nad Tamizą Jej aresztowanie pod koniec 1533 roku było konsekwencją udziału w kradzieży wartościowego towaru – trzydziestu sześciu bel surowego płótna oraz innych przedmiotów pochodzących z rabunku statku pływającego między Londynem a portami kontynentu. W tamtym czasie Tamiza stanowiła główną, niełatwą do skontrolowania arterię handlową, na której kwitły przemyt i paserstwo. Kobiety z niższych klas brały w tym procederze czynny udział, organizując dystrybucję trefnego towaru i wprowadzając go na lokalny rynek. Z racji charakteru przestępstwa sprawą zajął się sąd morski (ang. High Court of Admiralty), za pośrednictwem którego Korona starała się kontrolować kluczowe szlaki handlowe. Zazwyczaj osoby z niższych sfer oskarżone o kradzież trafiały do zwykłych więzień miejskich, takich jak Newgate czy Marshalsea. W tym przypadku wysoka wartość skradzionego ładunku oraz chęć stanowczego ukarania przestępczości wodnej i ochrony dochodów celnych sprawiły, że oskarżoną skierowano bezpośrednio do Tower. W ten sposób drobna przestępczyni znalazła się w tym samym miejscu, co więźniowie polityczni najwyższej rangi, co tworzyło swoistą anomalię administracyjną. Sytuacja ta dobrze ilustruje ówczesną wszechstronność twierdzy – nie była ona wyłącznie odizolowanym więzieniem o najwyższym rygorze, lecz ogromnym, wielofunkcyjnym kompleksem, łączącym role monarszej rezydencji, zbrojowni, mennicy, archiwum i miejsca odosobnienia dla nietypowych więźniów.
 |
| Widok na Tamizę (ok. 1550) Ilustracja stylizowana przy pomocy AI |
Sama architektura i organizacja przestrzenna Tower z lat 30. XVI wieku miały decydujące znaczenie zarówno dla powodzenia planu Tankerville, jak i dla jej późniejszych losów. Współczesne wyobrażenia o totalnej inwigilacji często błędnie przenosi się na dawne stulecia, podczas gdy w rzeczywistości twierdza była wówczas dość luźno powiązaną i zdecentralizowaną strukturą. Za czasów zarządcy, Williama Kingstona, ochrona opierała się wprawdzie na potężnych murach, masywnych bramach, kratach, pływowej fosie oraz strażnikach (ang. Yeoman Warders), jednak codzienne życie wewnątrz murów charakteryzowało się sporą swobodą przemieszczania się. Osoby z wyższych sfer mogły często poruszać się po wyznaczonych strefach w towarzystwie własnej służby, z kolei więźniów niższego stanu nie zamykano w głębokich lochach, lecz kwaterowano w pomieszczeniach gospodarczych lub strażnicach przy zewnętrznym obwodzie murów, co stwarzało zupełnie inne możliwości działania. Alicję Tankerville przetrzymywano w strefie bliskiej zewnętrznego dziedzińca, najprawdopodobniej w rejonie bramy Coldharbour bądź w pomieszczeniach sąsiadujących z Byward Tower i St Thomas’s Tower. Ta ostatnia mieściła słynną Bramę Zdrajców, prowadzącą bezpośrednio na Tamizę. Takie usytuowanie przy samych murach nadrzecznych stanowiło zarazem spore zagrożenie, jak i doskonałą okazję taktyczną. Rzeczywistość szesnastowiecznych więzień charakteryzowała się dużą elastycznością – poziom bezpieczeństwa zależał w równym stopniu od grubości kamiennych ścian, co od lojalności samych strażników. Personel twierdzy stanowili nisko opłacani pracownicy państwowi z niższych sfer, którzy mieszkali na terenie kompleksu z rodzinami, przez co bywali podatni na przekupstwo, prośby czy wywieranie wpływu. Umieszczenie osadzonej w tak ruchliwej, brzegowej części twierdzy umożliwiało jej stały kontakt z pracownikami i pozwalało wnikliwie obserwować słabe punkty całego systemu ochrony.
Wszystko to podkreśla kluczową rolę przemyślanego działania oraz nieformalnych relacji w udanym opuszczeniu twierdzy. Kobieta nie działała sama – jej udane wydostanie się z murów było owocem współdziałania z mężczyzną z wnętrza kompleksu. Głównym sprzymierzeńcem okazał się Jan Shore, strażnik z formacji Yeoman Warders sprawujący nadzór nad osadzonymi. Dokumenty z epoki oraz zeznania zebrane po zdarzeniu wskazują, że na przestrzeni kilku miesięcy uwięzienia na przełomie 1533 i 1534 roku między tą dwójką nawiązała się bliska relacja. Utrwalone relacje z tamtych czasów, pisane niemal wyłącznie z męskiej i elitarnej perspektywy, próbowały przedstawiać sprawę w moralizatorskim duchu, tworząc wizerunek podstępnej kobiety, która sprowadziła na złą drogę naiwnego strażnika. Chłodna analiza faktów sugeruje jednak znacznie bardziej pragmatyczny i oparty na obopólnej korzyści układ. Oboje stworzyli praktyczny sojusz wynikający z podobnego statusu społecznego, sprytu i wspólnej decyzji o przeciwstawieniu się systemowi. Uwięziona wniosła do tej relacji determinację, świetne wyczucie przestrzeni i znajomość londyńskiego półświatka, z kolei strażnik dysponował kluczami, wiedział, jak wyglądają warty, i znał słabe punkty w strukturze budowli. W spisek była zamieszana również inna osadzona, Katarzyna, co pokazuje istnienie poziomej solidarności między więźniami. Zamiast biernie czekać na wyrok lub łaskę monarchy, bohaterka tej historii wykazała się głębokim zrozumieniem ludzkich zachowań, topografii miejsca oraz słabości instytucji. Zrozumiała, że najsłabszym elementem twierdzy nie są jej mury, lecz ludzie odpowiedzialni za pilnowanie porządku.
.JPG) |
| Ruiny bramy Coldharbour, w pobliżu której najprawdopodobniej więziona była Alicja Tankerville. fot. Richard Nevell |
Sama ucieczka w ciemną marcową noc 1534 roku była pokazem sprawnego planowania i niezwykłej siły fizycznej. Pokonanie drogi na zewnątrz wymagało otwarcia wielu drzwi, zejścia z wysokich murów oraz przebycia głębokiej fosy. Tej nocy strażnik użył swoich kluczy, aby wyciągnąć uwięzione kobiety z ich kwater. Grupa przemknęła przez dziedziniec w kierunku zewnętrznych obwarowań naprzeciwko fosy, niedaleko St Thomas’s Tower i Byward Tower. Aby wydostać się z wysokich murów na błotnisty teren poniżej, uciekinierzy użyli prowizorycznej drabinki linowej, którą przemycono lub skonstruowano na miejscu z dostępnych lin i haków. Trud tego wyczynu doskonale ukazuje determinację uciekinierki. Choć ówczesne wyobrażenia przypisywały kobietom słabość i brak odporności, ona zdołała wspiąć się na obwarowania, opuścić się po linie w zupełnych ciemnościach i pokonać gęste błoto wypełniającej fosę wody pływowej. Po drugiej stronie zbiegowie dotarli do brzegów Tamizy, gdzie mieli wsiąść do małej łodzi, która wywiozłaby ich poza zasięg straży i pozwoliła rozpłynąć się w gęstwinie miejskiej zabudowy.
Szybko jednak ujawniły się ograniczenia nieformalnych sieci wsparcia ludzi z niższych klas. O ile uciekający więźniowie polityczni czy religijni mogli liczyć na opłaconych protektorów, bezpieczne schronienia i zorganizowany transport, o tyle ta dwójka dysponowała jedynie nietrwałymi kontaktami w przeludnionych dzielnicach i na podmokłych obrzeżach rzeki. Gdy rano ucieczka wyszła na jaw, zarządca William Kingston natychmiast opublikował nakazy i podjął gorączkowe poszukiwania. Wydarzenie to – a zwłaszcza udział w nim królewskiego strażnika – było ogromną wpadką wizerunkową dla władz twierdzy i bezpośrednim wyzwaniem rzuconym autorytetowi króla. Reakcja państwa była natychmiastowa i bezwzględna. Ludzie Tomasza Cromwella postawili w stan gotowości służby w całym mieście oraz w okolicznych hrabstwach. Zablokowano bramy miejskie, przesłuchiwano przewoźników na rzece i wyznaczono nagrody za pomoc w schwytaniu zbiegów. Sukces w postaci pokonania murów twierdzy okazał się bardzo krótkotrwały. Zaledwie w ciągu kilku dni, a według niektórych źródeł nawet godzin, oboje zostali odnalezieni w kryjówce przy Thames Street, nie będąc w stanie przebić się przez szczelne blokady miejskie. Ich ponowne ujęcie dobitnie pokazało różnicę między chwilowym wydostaniem się z samego więzienia a możliwością długotrwałego ukrywania się przed rozbudowanym aparatem ścigania.
 |
| Ucieczka Alicji Tankerville z Tower Ilustracja stylizowana przy pomocy AI |
Finał tej historii w sądzie był czytelnym sygnałem, że reżim musiał za wszelką cenę zademonstrować swoją siłę i odbudować wizerunek absolutnej kontroli. Fakt, że prosta kobieta potrafiła uciec z najważniejszego więzienia w kraju, godził w samą podstawę monarchy opierającego swoje rządy na patriarchalnym ładzie i twardej ręce. Uciekinierka została bez zbędnej zwłoki osądzona i skazana na śmierć na podstawie surowych przepisów dotyczących przestępstw majątkowych i ucieczki z więzienia. Strażnika, który złamał przysięgę i dopuścił się zdrady, spotkał równie surowy i nieuchronny los. Wyrok wykonano krótko po schwytaniu uciekinierki – powieszenie miało charakter publicznego spektaklu, który straszył i przestrzegał każdego, kto poważyłby się zakwestionować monopol władzy królewskiej. W brutalnym geście odstraszania jej ciało wystawiono na widok publiczny, najprawdopodobniej zawieszając je na łańcuchach nad brzegiem Tamizy, aby stanowiło ponury znak dla społeczności związanej z handlem rzecznym, z której się wywodziła. Widowisko to miało jasno określony cel polityczny: wymazać wstydliwy dla władzy epizod ucieczki i pokazać, że królewska sprawiedliwość jest nieuchronna, absolutna i ostateczna. Dążono do tego, by opowieść o pokonaniu murów warowni przesłonić drastycznym obrazem zniszczenia ciała uciekinierki.
Zestawienie wyczynu Alicji Tankerville z innymi udokumentowanymi próbami ucieczki z Tower jeszcze silniej naświetla znaczenie statusu społecznego i płci we wczesnonowożytnym systemie więziennictwa. Na przestrzeni niemal tysiąca lat udane ucieczki z tej twierdzy należały do rzadkości – odnotowano ich zaledwie kilkanaście, a niemal wszyscy uciekinierzy byli mężczyznami wywodzącymi się ze szlachty lub możnowładztwa. W 1101 roku biskup Durham, Ranulf Flambard, upił swoich strażników przemyconym winem i zsunął się po linie z okna Białej Wieży. W 1597 roku, za panowania Elżbiety I, jezuita Jan Gerard uciekł przez fosę dzięki skomplikowanej akcji zorganizowanej przez zamożną katolicką konspirację. Z kolei w 1716 roku hrabia Nithsdale wydostał się na wolność w przeddzień egzekucji, przebrany w damskie ubrania przemycone przez żonę i jej służące. Na tym tle dokonanie Tankerville jawi się jako coś wyjątkowego i głęboko poruszającego. W przeciwieństwie do biskupa Flambarda czy Gerarda nie miała ona dostępu do wielkich pieniędzy, wysokiego pochodzenia ani rozbudowanej sieci współtwórców spisku, którzy mogliby sfinansować ucieczkę i przygotować bezpieczną drogę ewakuacji. Z kolei w odróżnieniu od lorda Nithsdale’a nie była bierną beneficjentką planu przygotowanego przez bliskich, lecz główną pomysłodawczynią własnego uwolnienia. Paradoksalnie jednak to właśnie jej niska pozycja społeczna – czyniąca pokonanie murów dokonaniem wręcz niesamowitym – przypieczętowała jej ostateczną porażkę na wolności. Bogaci arystokraci i wpływowi duchowni dysponowali kapitałem społecznym pozwalającym na natychmiastową ucieczkę za granicę lub ukrycie się w prowincjonalnych majątkach. Kobieta z ludu w XVI-wiecznym Londynie była ściśle związana ze swoim lokalnym środowiskiem i nie miała dokąd uciec przed wzrokiem królewskich urzędników. Przypadek ten pokazuje, że o ile kamienne mury dało się pokonać sprytem i odwagą, o tyle niewidzialne granice wyznaczone przez pozycję społeczną i ekonomiczną okazały się klatką nie do otwarcia.
 |
| W oczekiwaniu na egzekucję Ilustracja stylizowana przy pomocy AI |
Wyczyn ten wymaga również rewizji dotychczasowego sposobu opisywania kobiet w dawnej historii kryminalnej. Przez długi czas historiografia traktowała przestępczynie z tamtego okresu niezwykle biernie – widząc w nich głównie ofiary nędzy, bierne towarzyszki przestępców lub obiekty nagonki związanej z oskarżeniami o czary. Nowsze badania nad przestępczością pokazały jednak, że kobiety w tamtych czasach potrafiły działać z dużą determinacją i świadomością, aktywnie uczestnicząc w kradzieżach czy oporze przeciwko władzy. Ucieczka z Tower to jeden z najbardziej wyrazistych przykładów fizycznego sprzeciwu kobiety wobec aparatu państwowego w całej epoce nowożytnej. Umiejętność poruszania się po skomplikowanej przestrzeni twierdzy, zbudowanie pragmatycznego sojuszu ze strażnikiem, pokonanie wysokich murów oraz przedarcie się przez niebezpieczne błoto w fosie przeczą ówczesnym przekonaniom o słabości fizycznej i intelektualnej kobiet. Uciekinierka wykazała się pełną sprawczością – dostrzegła pęknięcia w teoretycznie szczelnym systemie i wykorzystała je do odzyskania wolności. Jej działanie podważyło patriarchalny ład czasów Henryka VIII, odwracając utrwalony układ sił: zamiast państwa sprawującego całkowitą kontrolę nad ciałem poddanej, to ciało kobiety wymknęło się z rąk urzędników monarchii.
Wydarzenie to wpłynęło również na późniejsze funkcjonowanie samych instytucji więziennych. Choć reakcja władz miała charakter nieformalny, wymusiła zmianę wewnętrznych procedur bezpieczeństwa w twierdzy. W kolejnych latach, gdy zarządca William Kingston nadzorował więzienie i egzekucje kluczowych postaci życia politycznego – w tym królowej Anny Boleyn, Tomasza More’a czy biskupa Jana Fishera – zasady dotyczące kontaktów strażników z osadzonymi, przechowywania kluczy oraz nadzoru nad zewnętrznymi murami zostały znacznie zaostrzone. Władze zrozumiały, że największa słabość kompleksu tkwiła na jego obrzeżach, tj. w nieformalnych, słabo kontrolowanych strefach, gdzie strażnicy i osadzeni z niższych klas kontaktowali się ze sobą bez stałego nadzoru. Przypadek ten pokazał, że budowane państwo musiało narzucić znacznie większą dyscyplinę własnym służbom. Straż, którą prosta kobieta skazana za kradzież potrafiła zjednać sobie i skłonić do złamania procedur, stanowiła ogromne zagrożenie dla reżimu opierającego swoją władzę na zastraszaniu. Ucieczka Alicji Tankerville z marca 1534 roku pozostaje niezwykłym świadectwem pokazującym z bliska złożoność społeczeństwa Tudorów, ówczesnego prawa oraz granic władzy państwowej. Fakt, że stała się jedyną kobietą w historii, której udało się z powodzeniem uciec z Tower, to coś więcej niż tylko historyczna ciekawostka – to wyrazisty punkt odniesienia, który odsłania ludzkie słabości kryjące się za potężną fasadą absolutnej władzy Henryka VIII. Schodząc po linach po kamiennym murze i brnąc przez mroźne błoto fosy, uciekinierka na krótko rozbiła mit o niezłomności państwowego aparatu kontroli. Pokazała, że przestrzeń więzienna była w rzeczywistości polem nieustannej gry między tymi, którzy próbowali narzucić pełną dominację, a tymi, którzy mieli dość odwagi i sprytu, by się jej przeciwstawić.
 |
| Plan londyńskiej Tower źródło: Opracowanie własne na podstawie grafiki stworzonej przez Thomasa Römera (oryginał - klik) |
Choć ponowne ujęcie i surowy wyrok przypomniały o brutalnej przewadze państwa, ta krótka chwila wolności stawia trwały opór narracjom przypisującym kobietom i osobom z niższych sfer całkowitą bezsilność. Epizod ten dowodzi, że nawet w najbardziej strzeżonym więzieniu Tudorów ludzka determinacja potrafiła odnaleźć i wykorzystać szczeliny w machinie władzy. W ostatecznym rozrachunku uciekinierka nie była jedynie osadzoną, do której uśmiechnęło się szczęście, lecz stała się postacią, która ujawniła słabości tkwiące w samym sercu systemu henrykowskiego, zapisując wyjątkową kartę w długiej i mrocznej historii Tower.
Bibliografia:
- Gowing L.: Domestic Dangers: Women, Words, and Sex in Early Modern London. Oksford: Oxford University Press, 1996.
- Kermode J., Walker G.: Women, Crime and the Courts in Early Modern England. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1994.
- Parnell G.: Book of the Tower of London. Londyn: B.T. Batsford / English Heritage, 1993.
- Pugh R. B.: Imprisonment in Medieval England. Cambridge: Cambridge University Press, 1968.
- Walker G.: Crime, Gender and Social Order in Early Modern England. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
Ⓒ Agnieszka Różycka
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz