Maria z Modeny: Królowa Małżonka uwikłana w burzliwe spory dynastyczne i religijne

 


Postać Marii z Modeny, urodzonej jako księżniczka Maria Beatrice d’Este z rodu d’Este, późniejszej królowej małżonki Anglii, Szkocji i Irlandii, należy do grona osób, które mimo ogromnego znaczenia dla historii końca XVII wieku pozostają zaskakująco mało doceniane. Jej życie, często przysłonięte dramatycznymi wydarzeniami Chwalebnej Rewolucji i przez długi czas przedstawiane w krzywym zwierciadle wigowskiej historiografii, stanowi wyjątkową perspektywę do analizy epoki, w której religia, ambicje dynastyczne, normy płciowe i polityczna władza nieustannie się ścierały. Droga Marii – od włoskiej księżniczki do królowej żyjącej na wygnaniu – pokazuje, jak bardzo jej osobiste doświadczenia były splecione z wielkimi procesami politycznymi. Choć jej sprawczość ograniczały zarówno płeć, jak i wyznanie oraz niestabilność polityczna, to w kluczowych momentach ujawniała się poprzez jej głęboką pobożność, aktywność dyplomatyczną i wytrwałość w roli matki.  Tak naprawdę życie Marii było punktem przecięcia się konfliktów religijnych, politycznych i dotyczących płci, a jej późniejsza recepcja została silnie ukształtowana przez stronnicze interpretacje, które wykorzystywały jej wizerunek do wspierania rywalizujących narracji narodowych i dynastycznych.

Maria z Modeny (1687)
autor: Godfrey Kneller

 
Maria przyszła na świat w 1658 roku w rodzinie d’Este – jednym z najważniejszych włoskich rodów książęcych, powiązanym również z monarchią francuską. Wychowywała się w atmosferze arystokratycznej religijności i starannie pielęgnowanej katolickiej tradycji. Choć Modena była niewielkim państwem, odgrywała istotną rolę w skomplikowanej sieci europejskich sojuszy, często współpracując z Francją, by równoważyć wpływy hiszpańskie i habsburskie. Matka Marii, Laura Martinozzi – kobieta głęboko wierząca i bratanica kardynała Mazarina – przekazała córce silne poczucie religijnego obowiązku i zdyscyplinowane podejście do życia. Te cechy miały później pomóc Marii przetrwać liczne próby. Jej katolickie wychowanie, tak odmienne od narastającego protestanckiego nacjonalizmu Anglii, czyniło ją idealną kandydatką do małżeństwa, które mogłoby wzmocnić katolickie interesy w Europie.
 
Sytuacja w Anglii po restauracji Karola II Stuarta była jednak wyjątkowo skomplikowana. Kraj balansował między królem o sympatiach katolickich a zdecydowanie protestanckim parlamentem i społeczeństwem, wciąż pamiętającym traumę wojny domowej. Dziedzic tronu, Jakub, książę Yorku, był otwartym konwertytą na katolicyzm, co budziło ogromny niepokój. Po śmierci jego pierwszej żony, Anny Hyde, pozostawił on dwie protestanckie córki – Marię i Annę. Perspektywa jego ponownego ożenku, zwłaszcza z młodą katolicką księżniczką, która mogłaby urodzić męskiego następcę, wywołała falę lęków. Małżeństwo Marii i Jakuba, wynegocjowane w dużej mierze przez Ludwika XIV, miało więc znaczenie nie tylko dynastyczne, lecz także polityczne: zapowiadało możliwą zmianę religijnego kursu Anglii i zbliżenie Stuartów do katolickich potęg kontynentalnych. Dla wielu Anglików, wciąż żyjących w cieniu antykatolickich uprzedzeń, było to źródłem głębokiego niepokoju. Sama Maria, początkowo niechętna małżeństwu z dużo starszym mężczyzną i wyjazdowi do kraju jawnie wrogiego jej wierze, ostatecznie zgodziła się, kierując się poczuciem obowiązku i posłuszeństwa – wartościami, które miały towarzyszyć jej przez całe życie.

Jakub II (VII) Stuart, mąż Marii z Modeny (1650)
autor: Peter Lely

 
Po przybyciu do Anglii w 1673 roku jako księżna Yorku Maria natychmiast znalazła się w atmosferze podejrzliwości i ksenofobii. Angielski dwór i społeczeństwo, już zaniepokojone katolicyzmem Jakuba, patrzyły na jego młodą żonę jak na ucieleśnienie zagranicznego zagrożenia. Postrzegano ją jako „włoską papistkę”, narzędzie obcych wpływów i potencjalną matkę katolickiej dynastii. Nastroje te przerodziły się w otwartą wrogość po wybuchu spisku papieskiego w 1678 roku – sfabrykowanej przez Tytusa Oatesa teorii o rzekomym jezuickim planie zamordowania Karola II i osadzenia Jakuba na tronie. Maria stała się jednym z głównych celów propagandowych ataków: pamflety i karykatury przedstawiały ją jako intrygantkę i symbol katolickiego zagrożenia. Ten okres, naznaczony antykatolicką histerią, próbami parlamentu, by wykluczyć Jakuba z sukcesji, oraz prześladowaniami katolików, ukształtował pierwsze lata Marii w Anglii.
 
W tej trudnej atmosferze jej relacja z Jakubem stopniowo przerodziła się z małżeństwa opartego na obowiązku w autentyczną więź emocjonalną. Mimo reputacji Jakuba jako kobieciarza, Maria pozostała mu wierna i wspierająca, a ich wspólna wiara i poczucie izolacji zbliżyły ich do siebie. Jej listy świadczą o głębokim przywiązaniu i wzajemnym zrozumieniu. Jednocześnie Maria mierzyła się z ogromną presją, by urodzić męskiego dziedzica. Doświadczała kolejnych poronień i martwych porodów – tragedii osobistych, które miały również wymiar polityczny. Każda utracona ciąża stawała się przedmiotem publicznych spekulacji, a jej płodność była traktowana jak kwestia państwowa. Brak męskiego potomka był dla protestantów powodem do ulgi, a dla katolików źródłem niepokoju, co czyniło ciało Marii polem politycznej walki.
 
Jako księżna Yorku Maria funkcjonowała w przestrzeni dworskiej, w której ścierały się skrajnie odmienne modele moralności. Podczas gdy dwór Karola II słynął z atmosfery libertynizmu, ona sama pozostawała wierna surowej, głęboko zakorzenionej pobożności i praktykom katolickim. Taka postawa jeszcze bardziej oddalała ją od anglikańskich elit, ale jednocześnie budowała jej autorytet wśród tych, którzy podzielali jej wyznanie. Jej cudzoziemskie pochodzenie i katolicyzm nieustannie wykorzystywano przeciwko niej, zwłaszcza w czasie kryzysu wykluczeniowego (1679-1681), kiedy stronnictwo wigów próbowało bezskutecznie pozbawić Jakuba prawa do sukcesji. W oczach wielu Maria stawała się namacalnym symbolem katolickiego zagrożenia – kimś, kto nie pasował do angielskiego porządku politycznego. Mimo to jej wpływ, choć nierzucający się w oczy, był realny. Maria pełniła rolę dyskretnego kanału komunikacji dla katolickich interesów, utrzymując korespondencję z dworami kontynentalnymi, zwłaszcza z Francją i Rzymem. W ten sposób wzmacniała pozycję katolickiej frakcji na angielskim dworze. Jej obecność i konsekwencja w trudnych momentach niewątpliwie dodawały Jakubowi sił, zapewniając mu emocjonalne wsparcie w atmosferze politycznej wrogości. Jednocześnie jej mecenat nad artystami, muzykami i działalnością dobroczynną świadczył o subtelnym, lecz trwałym wpływie kulturowym, nawet jeśli jej religijna postawa coraz bardziej kontrastowała z nastrojami społeczeństwa.

Maria w roku wstąpienia Jakuba II (VII) na tron (1685)
autor: Willem Wissing

Po śmierci Karola II w 1685 roku Jakub objął tron jako Jakub II i VII, a Maria została królową małżonką. Jej koronacja – uroczystość przesiąknięta protestancką symboliką – unaoczniła kruchość pozycji katolickiej królowej stojącej na czele protestanckiego państwa. Jako monarchini Maria starała się budować wizerunek godnej, pobożnej władczyni. Rozwijała mecenat artystyczny, wspierała katolickie instytucje religijne i manifestowała swoją wiarę w sposób, który miał podkreślać jej moralną powagę. Zakładała kaplice katolickie, m.in. dla benedyktynów i franciszkanów w Pałacu Świętego Jakuba i w Whitehall. Choć działania te wynikały z jej przekonań, wielu protestantów odbierało je jako prowokację i dowód na rzekomy plan rekatolicyzacji Anglii. Jej wpływ – często pośredni – wzmacniał skłonność Jakuba do coraz bardziej otwartej polityki prokatolickiej, co z kolei pogłębiało dystans między monarchą a anglikańskim establishmentem i ostatecznie podważyło stabilność jego rządów. Punktem zwrotnym stały się narodziny męskiego dziedzica, Jakuba Franciszka Edwarda, w czerwcu 1688 roku. Po latach poronień i martwych porodów narodziny zdrowego syna powinny były umocnić dynastię Stuartów. Zamiast tego wywołały gwałtowną falę podejrzeń i oskarżeń. Protestancki establishment zareagował histeryczną niewiarą, a w przestrzeni publicznej błyskawicznie rozprzestrzenił się mit o „dziecku z podgrzewacza” – rzekomo podrzuconym niemowlęciu, które miało zostać przemycone do królewskiego łoża w podgrzewaczu do pościeli. Ta fałszywa narracja, będąca mistrzowskim przykładem propagandy politycznej, miała na celu podważenie prawowitości małego księcia i całej katolickiej sukcesji, przygotowując grunt pod protestancką interwencję. Był to brutalny atak na Marię oraz na jej macierzyństwo, honor i wiarygodność. Mimo ogromnego ciężaru psychicznego, jaki musiała nieść, zachowała spokój i poddała się formalnemu dochodzeniu dotyczącemu narodzin syna. Choć potwierdziło ono ich autentyczność, nie zdołało zmienić opinii publicznej. Narodziny katolickiego następcy tronu, postrzegane jako zapowiedź trwałej katolickiej linii sukcesji, zmobilizowały protestancką opozycję i doprowadziły bezpośrednio do wystosowania zaproszenia dla Wilhelma Orańskiego.
 
Chwalebna Rewolucja z lat 1688-1689 przyniosła nagłe i dramatyczne zakończenie panowania Marii w Anglii. Gdy wojska Wilhelma Orańskiego wylądowały na wybrzeżu, a poparcie dla Jakuba II zaczęło gwałtownie słabnąć, Maria – kierując się zarówno odwagą, jak i instynktem matki – potajemnie opuściła kraj wraz ze swoim nowo narodzonym synem. Jej nocna ucieczka i ryzykowna przeprawa przez kanał La Manche, zorganizowana przy wsparciu francuskich emisariuszy, stały się symbolem upadku dynastii Stuartów oraz jej własnego, głęboko osobistego wygnania. Ten dramatyczny epizod podkreślał jej determinację i oddanie dziecku, które uważała za prawowitego następcę tronu. Po dotarciu do Francji Maria zamieszkała w Saint‑Germain‑en‑Laye, gdzie Ludwik XIV – jej kuzyn – udzielił schronienia całej rodzinie. Tam stała się centralną postacią „dworu na wygnaniu”, poświęcając swoje życie podtrzymywaniu sprawy jakobickiej, utrzymywaniu kontaktów dyplomatycznych oraz zabieganiu o uznanie praw męża, a po jego śmierci – syna, znanego później jako „Stary Pretendent”. Nazywana „Królową zza Wody”, stała się dla jakobitów symbolem utraconej monarchii i nieprzerwanego roszczenia do tronu. Jej głęboka religijność dawała jej siłę, a prowadzony przez nią dwór – surowy, ceremonialny i pełen katolickiej pobożności – miał odzwierciedlać godność prawowitej królowej, mimo życia na obczyźnie. Jej polityczna intuicja, choć realizowana głównie za kulisami, była kluczowa w poruszaniu się po skomplikowanej sieci europejskich sojuszy, wciąż poszukujących wsparcia dla sprawy jakobickiej.

Maria z synem, Jakubem Franciszkiem Edwardem (1690)
autor: Benedetto Gennari Młodszy

 

W późniejszych latach wygnania Maria żyła w cieniu straty, ale jednocześnie z niezmiennym poczuciem misji. Po śmierci Jakuba II w 1701 roku objęła funkcję regentki swojego syna, Jakuba Franciszka Edwarda, aż do jego pełnoletności. W tym czasie aktywnie uczestniczyła w działaniach politycznych, prowadząc korespondencję z jakobickimi agentami w Wielkiej Brytanii i na kontynencie. Wykazywała przy tym głębokie zrozumienie europejskiej dyplomacji i niezachwiane zaangażowanie w obronę praw dynastii Stuartów. Z niezwykłą starannością nadzorowała edukację syna, wierząc, że musi być przygotowany do odzyskania tronu. Jej determinacja była szczególnie widoczna podczas kolejnych powstań jakobickich, które – choć zakończone niepowodzeniem – podtrzymywały nadzieję na restaurację Stuartów.
 
Maria zmarła w 1718 roku, nie doczekawszy spełnienia swoich politycznych marzeń. Spoczęła w klasztorze wizytek w Chaillot, pozostawiając po sobie dziedzictwo naznaczone zarówno tragedią, jak i niezwykłą wytrwałością. Ocena jej życia została jednak silnie wypaczona przez dominujące narracje epoki. Perspektywa wigowska, dążąca do uzasadnienia protestanckiej sukcesji i legitymizacji Chwalebnej Rewolucji, przedstawiała Marię jako obcą, manipulującą i niegodną zaufania katolicką królową – uosobienie rzekomego stuartowskiego absolutyzmu. Taki obraz służył delegitymizacji całej sprawy jakobickiej. Dopiero współczesne, rewizjonistyczne badania zaczęły ukazywać ją w sposób bardziej złożony i sprawiedliwy: jako pobożną, inteligentną i oddaną żonę oraz matkę, która znalazła się w samym centrum konfliktów, nad którymi nie miała pełnej kontroli. Jej „obcość” i przede wszystkim niezłomny katolicyzm stały się jej największym obciążeniem w kraju, który po reformacji był głęboko antykatolicki i ksenofobiczny. Historia Marii pokazuje, jak kobieta u władzy mogła stać się polem walki ideologicznej – jej ciało, płodność i macierzyństwo były traktowane jako kwestie polityczne o fundamentalnym znaczeniu dla państwa. A jednak w tych ograniczeniach widać jej sprawczość: w dyplomacji, w wytrwałości na wygnaniu i w niezłomnym oddaniu sprawie syna. Maria z Modeny jawi się więc nie jako marginalna postać, lecz jako kluczowy punkt odniesienia dla zrozumienia złożonych napięć religijnych, sporów o legitymizację władzy oraz potęgi propagandy w późnym okresie Stuartów. Jej życie – pełne dramatów, ale i niezwykłej siły ducha – odzwierciedla głębokie przemiany polityczne i religijne, które kształtowały Anglię i Europę u schyłku XVII wieku.

 
Bibliografia:

1. Claydon T.: The Glorious Revolution: A Political History. Cambridge University Press, Cambridge 2021.
2. Corp E. T.: A Court in Exile: The Stuarts in France, 1689-1718. Cambridge University Press, Cambridge 2004.
3. Harris T.: Revolution: The Great Crisis of the British Monarchy, 1685-1720. Penguin Books, Londyn 2007.
4. Miller J.: James II: A Study in Kingship. Methuen, Londyn 1978.
5. Wormald J.: The Seventeenth Century. Oxford University Press, Oksford 2008.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Katarzyna Swynford: Inicjatorka zmian dynastycznych i reprezentantka pogranicza władzy w XIV‑wiecznej Anglii

 


Historiografia XIV wieku koncentruje się zazwyczaj na militarnych triumfach Czarnego Księcia, skomplikowanych realiach administracyjnych schyłku panowania Edwarda III oraz burzliwych losach Ryszarda II. Jednak w samym centrum potęgi Plantagenetów znajdowała się postać, której wpływ nie wynikał ani z bitewnego rozgłosu, ani z oficjalnych decyzji królewskiej kancelarii. Katarzyna Swynford, urodzona jako Katarzyna de Roet, zajmuje w historii Anglii miejsce wyjątkowe – nie poprzez spektakularne czyny, lecz dzięki subtelnemu przenikaniu sfery prywatnej, konkubinatu i późniejszego, formalnego uznania. Jako wieloletnia kochanka, a ostatecznie trzecia żona Jana z Gandawy, księcia Lancaster, odegrała kluczową rolę w biologicznej i politycznej transformacji, która trwale zmieniła angielską sukcesję. Analiza jej życia to nie tylko biografia średniowiecznej arystokratki, lecz także studium mechanizmów awansu społecznego, zmiennej natury legitymizacji w epoce średniowiecza oraz różnorodnych aspektów sprawczości w obrębie domu lancasterskiego.

Jedyne wizerunki Katarzyny Swynford,
jakie zachowały się do dnia dzisiejszego to te,
które możemy obejrzeć jako ilustracje kronikarskie
lub szkice w modlitewnikach. Dlatego też na ich podstawie
jesteśmy w stanie choć minimalnie odtworzyć jej twarz.
Możliwe zatem, że Katarzyna wyglądała podobnie
jak kobieta na niniejszym portrecie. 

 
Katarzyna przyszła na świat w epoce głębokich przemian strukturalnych. Połowa XIV wieku została naznaczona jednoczesnym ciężarem wojny stuletniej i katastrofalnym spadkiem demograficznym spowodowanym Czarną Śmiercią. Te dwa czynniki stworzyły środowisko, w którym tradycyjne hierarchie społeczne były z jednej strony wzmacniane przez ustawodawstwo, takie jak Statut Robotników, a z drugiej podważane przez konieczność zatrudniania kompetentnych administratorów. Ojciec Katarzyny, Paon de Roet, herold z Hainaut, który przybył do Anglii w orszaku królowej Filipy, reprezentował grupę „nowych ludzi” epoki: jego pozycja wynikała z zasług, a nie z dawnego rodowodu. Ten fakt stał się później jednym z głównych argumentów krytyków Katarzyny, którzy postrzegali ją jako osobę spoza tradycyjnej elity. Jej wczesna służba jako damy dworu Blanki Lancaster, pierwszej żony Jana z Gandawy, zapewniła jej bliskość władzy – bliskość, która była jednocześnie przywilejem i zagrożeniem.
 
Związek Katarzyny z Janem z Gandawy narodził się po śmierci Blanki w 1368 roku, a następnie w cieniu drugiego, politycznie motywowanego małżeństwa księcia z Konstancją Kastylijską. To właśnie w latach 70. XIV wieku pojawia się najważniejsze napięcie w jej biografii. Ówcześni kronikarze, zwłaszcza Tomasz Walsingham, oceniali ją przez pryzmat moralnego potępienia. W ich oczach była „czarownicą” i „cudzołożnicą”, która sprowadziła księcia na drogę grzechu, a tym samym ściągnęła na królestwo boską karę. Jednak analiza na poziomie akademickim wymaga odejścia od moralizatorskich narracji epoki i spojrzenia na ich relację jako na funkcjonalne partnerstwo. Katarzyna zapewniała Janowi stabilność i lojalność, których nie dawały mu jego formalne, dyplomatyczne małżeństwa. Narodziny ich czworga dzieci – Jana, Henryka, Tomasza i Joanny Beaufort – stworzyły boczną linię rodu Lancasterów, która mimo nieślubnego pochodzenia została włączona do angielskiej arystokracji dzięki konsekwentnym staraniom księcia o ich uznanie.

Jan z Gandawy, książę Lancaster (1593)
Autorstwo tego portretu przypisuje się różnym artystom,
 ale nie wiadomo do końca, kto tak naprawdę go namalował.
Wizerunek ten powstał prawdopodobnie na podstawie
płyty nagrobnej Jana z Gandawy.

 
Sprawczość Katarzyny w okresie konkubinatu bywa pomijana z powodu patriarchalnego charakteru źródeł. Jednak jej zdolność do utrzymania pozycji przez dziesięciolecia – nawet w momentach, gdy Jan z Gandawy dystansował się od niej z powodów politycznych lub religijnych – świadczy o jej wyjątkowej intuicji i odporności. Szczególnie wymownym momentem jest powstanie chłopskie z 1381 roku. Jan był wówczas najbardziej znienawidzonym człowiekiem w Anglii, a jego pałac Savoy został spalony przez rozwścieczony tłum. Katarzyna musiała uciekać, a w następstwie tych wydarzeń książę publicznie „żałował” cudzołóstwa i pojednał się z Konstancją. Ten epizod pokazuje kruchość pozycji metresy – jej wpływ był całkowicie zależny od łaski i emocji księcia. A jednak, w przeciwieństwie do wielu kobiet w podobnej sytuacji, Katarzyna nie zniknęła z życia politycznego. Jej powrót do Jana po śmierci Konstancji w 1394 roku wskazuje na więź, która wykraczała poza chwilową namiętność i miała trwałe znaczenie dla przyszłości dynastii.
 
Małżeństwo Jana z Gandawy i Katarzyny Swynford, zawarte w 1396 roku, należy do najbardziej niezwykłych i społecznie przełomowych wydarzeń późnego średniowiecza. Dla księcia z królewskiego rodu, syna Edwarda III, decyzja o poślubieniu wieloletniej metresy – kobiety o stosunkowo skromnym pochodzeniu i obciążonej skandaliczną reputacją – była gestem, który podważał obowiązujące normy społeczne. Kwestionował zarówno ideały dworskiej miłości, jak i tradycyjne strategie małżeństw dynastycznych. Co więcej, związek ten został wkrótce uzupełniony formalną legitymizacją dzieci Beaufortów, zatwierdzoną zarówno przez papieża, jak i parlament angielski. Nie był to akt sentymentalny, lecz przemyślany krok polityczny, który wzmacniał sieć wpływów rodu Lancasterów. Beaufortowie stanowili „nową krew” końca XIV wieku – lojalną wobec ojca, a później wobec ich przyrodniego brata, Henryka IV. Rola Katarzyny w tej przemianie była fundamentalna: jako księżna Lancaster zdołała zneutralizować piętno wcześniejszego życia i stała się matriarchinią linii, która ostatecznie doprowadziła do objęcia tronu przez Henryka VII Tudora.

Portret świętej Katarzyny znajdujący się
w Godzinkach Beaufortów, zamówionych przez
syna Katarzyny Swynford, Jana Beauforta,
hrabiego Somerset. Uważa się, że portret ten
oddaje rysy twarzy jego matki. 

 
Aby zrozumieć, jak Katarzyna była postrzegana w swojej epoce, trzeba uwzględnić również kontekst literacki i kulturowy, zwłaszcza jej związki z Geoffreyem Chaucerem. Chaucer, mąż jej siostry Filipy Roet, był nie tylko krewnym, lecz także uważnym obserwatorem dworskich relacji, wśród których Katarzyna musiała się poruszać. „Księga Księżnej”, napisana ku czci Blanki Lancaster, ukazuje idealizowany obraz dworu, którego częścią Katarzyna stała się po śmierci Blanki. Splot losów sióstr Roet z kręgami chauceryjskimi i lancasterskimi odzwierciedla proces kształtowania się nowej elity administracyjnej i intelektualnej. Życie Katarzyny wpisuje się również w przemianę językową epoki – przejście od anglo-normandzkiego do średnioangielskiego – ponieważ łączyła ona kontynentalne korzenie ojca z angielską bazą władzy swojego męża. Jej wpływ był subtelny, ale realny, obecny w sieciach patronatu, z których korzystał sam Chaucer.
 
Analizując postać Katarzyny Swynford, nie można pominąć kwestii kobiecej przestrzeni w średniowiecznym gospodarstwie domowym. Jako guwernantka prawowitych córek Jana z Gandawy – Filipy i Elżbiety – pełniła funkcję wychowawczą, która dawała jej znaczący wpływ na przyszłą królową Portugalii i przyszłą księżną Exeter. Ten rodzaj „miękkiej władzy” bywa często pomijany na rzecz bardziej dramatycznych wątków związanych z cudzołóstwem i legitymizacją. Tymczasem pokazuje on, że Katarzyna nie była jedynie biernym obiektem uczuć księcia, lecz aktywną uczestniczką w kształtowaniu przyszłej elity Plantagenetów. Jej relacja z Marią de Bohun, pierwszą żoną przyszłego Henryka IV, również zasługuje na uwagę – dwór lancasterski był skomplikowaną siecią powiązań, a Katarzyna pełniła w nim rolę stabilizującą, zwłaszcza w burzliwym okresie rządów Ryszarda II.

Koronacja Filipy z Hainault, żony Edwarda III Plantageneta.
Królowa odegrała ogromną rolę w życiu Katarzyny Swynford
i miała realny wpływ na jej losy. Ilustracja pochodzi
z kroniki francuskiego duchownego, Jeana Froissarta. 

 
W ostatnich latach życia, po śmierci Jana z Gandawy w 1399 roku, Katarzyna przyjęła rolę szanowanej wdowy. Jej dom w Lincoln, położony niedaleko katedry, w której miała spocząć, świadczył o świadomym budowaniu wizerunku pobożnej i wpływowej matrony. Ten etap jej życia stanowił zwieńczenie niezwykłej społecznej transformacji. Kobieta, którą niegdyś potępiano jako „wilczycę”, została uznana za „szlachetną i najznakomitszą damę”, co pokazuje, jak silna była instytucjonalna rehabilitacja jej osoby. Tymczasem Beaufortowie szybko stawali się filarem państwa lancasterskiego: Jan Beaufort został hrabią Somerset, Henryk Beaufort – biskupem Lincoln, a później kardynałem, zaś Joanna Beaufort – hrabiną Westmorland i przodkinią rodu Neville’ów. Dzięki dzieciom Katarzyny angielska arystokracja została nasycona energią – żywą, choć kontrowersyjną – która miała kształtować polityczne konflikty XV wieku.
 
Historiograficzne postrzeganie Katarzyny Swynford przeszło znaczącą ewolucję. Przez wiele stuleci sprowadzano ją do roli przestrogi przed niebezpieczeństwami królewskiej namiętności. Jednak w okresie Tudorów zaczęto doceniać jej znaczenie, ponieważ Tudorowie wywodzili swoje prawa do tronu poprzez Małgorzatę Beaufort, prawnuczkę Katarzyny. „Legitymizacja” linii Beaufortów – a tym samym linii Tudorów – opierała się na ważności małżeństwa z 1396 roku oraz późniejszych aktów parlamentarnych. W ten sposób Katarzyna stała się kluczową, choć często pomijaną, przodkinią dynastii królewskiej. W czasach nowożytnych, zwłaszcza wraz z rozwojem historiografii feministycznej, zaczęto przedstawiać ją jako kobietę o realnej sprawczości, która potrafiła poruszać się w niebezpiecznym, patriarchalnym świecie dworu i zabezpieczyć przyszłość swojego potomstwa.

Wizerunek Katarzyny Swynford znajdujący się na jej grobie.
Ilustracja pochodzi z książki Alison Weir zatytułowanej
Katherine Swynford: The Story of John of Gaunt and His
Scaldalous Duchess (pol. Katarzyna Swynford: Historia
Jana z Gandawy i jego skandalicznej księżnej; 2009).

 
Perspektywa badawcza musi unikać pokusy przedstawiania Katarzyny Swynford jako kobiety „wyprzedzającej swoją epokę”, ponieważ tak naprawdę była osobą głęboko zakorzenioną w realiach XIV wieku, funkcjonującą w ramach feudalnych zależności i religijnej ortodoksji. Jej sukces nie polegał na otwartym sprzeciwie wobec systemu, lecz na umiejętnym wykorzystywaniu jego wewnętrznych napięć. Katarzyna potrafiła posługiwać się kościelnymi definicjami małżeństwa oraz królewską prerogatywą legitymizacji, aby zabezpieczyć pozycję, która w innych okolicznościach mogłaby okazać się nietrwała. „Skandal” związany z jej osobą nie dotyczył wyłącznie moralności, lecz stanowił realne zagrożenie dla stabilności dziedziczenia. W świecie, w którym ziemia i tytuły były podstawowymi narzędziami władzy, wprowadzenie linii o nieślubnym pochodzeniu do bezpośredniej sukcesji było poważnym naruszeniem porządku. Wojny Dwóch Róż można częściowo interpretować jako odległą konsekwencję tego zaburzenia, gdyż gałęzie Yorków i Lancasterów musiały zmierzyć się z politycznymi skutkami legitymizacji Beaufortów.
 
Jednocześnie epoka Katarzyny była czasem poszerzających się kontaktów i rosnącej mobilności elit. Wojna stuletnia wprowadziła angielską szlachtę w stałą interakcję z dworami Francji, Kastylii i Niderlandów. Katarzyna, dzięki pochodzeniu z Hainaut oraz kastylijskim roszczeniom swojego męża, należała do prawdziwie europejskiej arystokracji. Ten kosmopolityczny charakter epoki odzwierciedlają zarówno przedmioty związane z nią i Janem z Gandawy – od arrasów zdobiących pałac Savoy po wyrafinowane praktyki liturgiczne w Lincoln – jak i sama struktura dworu. Jej życie przypomina, że średniowieczna Anglia nie była odizolowanym królestwem, lecz częścią szerokiej sieci wymiany kulturowej i dynastycznej, a Katarzyna była jednym z kanałów, przez które te wpływy przenikały, zaś jej obecność na dworze świadczyła o płynności granic społecznych i narodowych.

 
W ostatecznym rozrachunku Katarzyna Swynford pozostaje jedną z najbardziej zagadkowych i wpływowych kobiet średniowiecza. Jej biografia stanowi soczewkę, przez którą można obserwować kluczowe przemiany XIV wieku: wzrost znaczenia szlachty służebnej, złożoność królewskiego konkubinatu, prawne mechanizmy legitymizacji oraz fundamentalną rolę kobiet w budowaniu dynastii. Była metresą, która została księżną; cudzoziemką, która stała się matriarchinią; „skandalem”, który przekształcił się w fundament angielskiej monarchii. Badanie jej życia oznacza uznanie, że historia władzy nie rozgrywa się wyłącznie na polach bitew czy w salach parlamentu, lecz także w prywatnych, często ukrytych przestrzeniach królewskiego gospodarstwa domowego, gdzie przyszłość państwa bywała kształtowana po cichu i nierzadko kontrowersyjnie. Jej przetrwanie i ostateczny triumf w społeczeństwie strukturalnie nastawionym na jej marginalizację stanowią wyjątkowe osiągnięcie w historii Anglii. Katarzyna nie tylko była świadkiem schyłku epoki Plantagenetów, ale też stała się biologicznym i politycznym pomostem do świata, który po niej nadszedł, co czyni ją jedną z najważniejszych kobiet niepanujących swoich czasów.

Odrestaurowany w XVII wieku grobowiec Katarzyny Swynford
i jej córki, Joanny Beaufort, znajdujący się w jednym z chórów
katedry w Lincoln.
fot. Richard Croft

Analiza jej losów ujawnia również napięcie między sferą publiczną a prywatną. W średniowiecznym myśleniu życie osobiste księcia miało wymiar polityczny, ponieważ wpływało na sukcesję, stabilność królestwa i dystrybucję patronatu. Katarzyna znajdowała się w samym centrum tego napięcia. Każdy nadany jej majątek, każdy tytuł przyznany jej dzieciom, zmieniał układ sił. Samo nazwisko „Beaufort”, zaczerpnięte z jednego z francuskich lenn Jana z Gandawy, stało się symbolem nowej, hybrydowej szlachty. Nazwisko to miało w przyszłości dźwigać ciężar angielskiej korony, choć jego początki tkwiły w liminalnej przestrzeni, którą Katarzyna zajmowała przez większość życia. Dziedzictwo Katarzyny Swynford skłania również do refleksji nad samą naturą „legitymizacji”. W XIV wieku nie była ona stanem zero-jedynkowym, lecz procesem negocjacji. Mogła zostać nadana przez papieża lub potwierdzona aktem parlamentu, ale jej społeczna akceptacja wymagała czasu. Życie Katarzyny było swoistym laboratorium, w którym ten proces się dokonywał. W chwili swojej śmierci osiągnęła poziom społecznej integracji, który w latach 70. XIV wieku wydawałby się nie do pomyślenia. Jej grobowiec w katedrze w Lincoln, umieszczony obok grobu jej córki Joanny, stanowi trwały pomnik tej integracji – milczącą odpowiedź na zapisy kronikarzy, którzy próbowali ją zohydzić lub wymazać z pamięci.
 
Ocena epoki, w której żyła Katarzyna Swynford, wymaga również uwzględnienia psychologicznego ciężaru „rewolucji lancasterskiej”. Detronizacja Ryszarda II przez Henryka Bolingbroke’a – pasierba Katarzyny, późniejszego Henryka IV – całkowicie odmieniła bieg angielskiej monarchii. Jako księżna-wdowa oraz matka najbliższych współpracowników nowego króla Katarzyna znalazła się w samym centrum rodzącego się porządku politycznego. Beaufortowie stali się trzonem frakcji lojalistów, broniących praw Lancasterów zarówno przed opozycją wewnętrzną, jak i zagrożeniami zewnętrznymi. Ta lojalność wyrastała z wyjątkowego modelu gospodarstwa domowego, który Katarzyna stworzyła – domu, w którym priorytetem była jedność rodziny, a nie typowe dla dworu rywalizacje. To właśnie te „relacje”, a zwłaszcza więzi łączące Katarzynę z różnymi odnogami rodziny królewskiej, spajały wczesny, kruchy etap lancasterskiego eksperymentu. Historia Katarzyny Swynford jest zatem opowieścią o wytrwałości i strategicznej cierpliwości. Przetrwała polityczne przewroty, religijne potępienie i niepewność wynikającą z własnego statusu, by ostatecznie stać się jedną z najbardziej wpływowych kobiet w dziejach Anglii. Jej życie podważa koncepcję „wielkiego mężczyzny” jako głównego motoru historii, pokazując, że sfera domowa i kobiety, które nią zarządzały mogły wywierać długotrwały wpływ na losy królestwa. Linia Beaufortów, zrodzona z głośnego romansu i legitymizowana dzięki kontrowersyjnemu małżeństwu, doprowadziła ostatecznie do powstania dynastii Tudorów, która z kolei ukształtowała przebieg reformacji i rozwój nowoczesnego państwa angielskiego. Katarzyna Swynford nie była więc jedynie świadkiem swojej epoki, lecz jej współtwórczynią, działającą w cieniu tronu, by zbudować dziedzictwo, które przetrwało sam ród Plantagenetów. W badaniach nad średniowieczną władzą jawi się jako przykład tego, jak jednostka mogła wykorzystać potencjał tkwiący w sztywnych strukturach feudalnych.
 

Bibliografia:

1. Goodman A.: John of Gaunt: The Exercise of Princely Power in Fourteenth-Century Europe. Longman, Londyn 1992.
2. Jones M. K., Underwood M. G.: The King's Mother: Lady Margaret Beaufort, Countess of Richmond and Derby. Cambridge University Press, Cambridge 1992.
3. Ormrod W. M.: Edward III. Yale University Press, New Haven 2011.4Saul N.: Richard II. Yale University Press, New Haven 1997.
4. Weir A.: Katherine Swynford: The Story of John of Gaunt and His Scandalous Duchess. Jonathan Cape, Londyn 2007.

 

 Ⓒ Agnieszka Różycka

Dziedzictwo i życie Augusty Heskiej: analiza jej roli w kształtowaniu europejskiej dyplomacji i powiązań dynastycznych

 


Augusta Wilhelmina Louiza, księżniczka Hesji‑Kassel, należy do grona tych arystokratek XIX wieku, których wpływ był subtelny, lecz trwały. Jej biografia splata dwa światy: niemieckie korzenie oraz brytyjską tożsamość, którą przyjęła po ślubie z księciem Adolfem, siódmym synem Jerzego III. Choć nie należała do najbardziej rozpoznawalnych członkiń europejskich rodzin królewskich, jej życie – rozciągające się niemal na całe stulecie – odzwierciedlało epokę wielkich przemian, a jej osobista postawa, odporność i poczucie obowiązku wywarły wpływ na kolejne pokolenia, w tym na przyszłą królową Wielkiej Brytanii. Jako wicekrólowa Hanoweru, a później ceniona matrona w Zjednoczonym Królestwie, Augusta pozostawiła po sobie dziedzictwo oparte na lojalności, kulturze i filantropii. Niniejszy tekst ukazuje wielowymiarowy obraz jej życia, obejmujący pochodzenie, małżeństwo, działalność w Hanowerze, późniejsze lata w Anglii oraz trwały wpływ jej charakteru i działań.

Augusta Heska, księżna Cambridge (1817)
autor: William Beechey

Księżniczka Augusta przyszła na świat 25 lipca 1797 roku w Rumpenheim w Hesji‑Kassel, w okresie, gdy Europa przechodziła gwałtowne przeobrażenia polityczne. Była trzecim dzieckiem i szóstą z kolei potomkinią księcia Fryderyka Hesji‑Kassel oraz księżniczki Karoliny Nassau‑Usingen. Jej ojciec pełnił funkcję generała w armii duńskiej i był młodszym bratem Wilhelma I, elektora Hesji, co łączyło rodzinę nie tylko z niemieckimi liniami książęcymi, lecz także z dworem duńskim. Choć ród Hesja‑Kassel nie należał do najpotężniejszych w strukturach Świętego Cesarstwa Rzymskiego, to jednak wyróżniał się długą historią i silnym poczuciem dumy dynastycznej. Dzieciństwo Augusty przypadło na czas wojen napoleońskich, kiedy mapa Europy była nieustannie przerysowywana. W latach 1807–1813 jej rodzinne księstwo zostało wcielone do Królestwa Westfalii, rządzonego przez Hieronima Bonapartego, brata Napoleona. To doświadczenie politycznej niestabilności musiało ukształtować w młodej księżniczce realistyczne spojrzenie na władzę oraz świadomość, jak krucha potrafi być pozycja nawet szacownych rodów. Jej wychowanie, zgodne z tradycją protestanckiej arystokracji niemieckiej, akcentowało pobożność, staranne wykształcenie i znajomość etykiety dworskiej. Wkraczając w dorosłość, Augusta była znana z łagodnego charakteru, inteligencji i spokojnej godności – cech, które miały towarzyszyć jej przez całe życie i stać się fundamentem jej publicznego wizerunku.
 
Dla księżniczki jej rangi małżeństwo było przede wszystkim kwestią polityczną i dynastyczną. Na początku XIX wieku brytyjska rodzina królewska znalazła się w trudnym położeniu związanym z sukcesją. Pogarszający się stan zdrowia Jerzego III oraz brak legalnych potomków u jego starszych synów sprawiły, że konieczne stało się zabezpieczenie protestanckiej linii dziedziczenia. W tym kontekście książę Adolf, książę Cambridge, najmłodszy żyjący syn Jerzego III i królowej Charlotty, stał się naturalnym kandydatem do zawarcia małżeństwa o znaczeniu politycznym. Urodzony w 1774 roku, miał za sobą karierę wojskową w armii hanowerskiej i cieszył się opinią człowieka obowiązkowego i zrównoważonego. W 1816 roku Adolf został mianowany wicekrólem Hanoweru, co wymagało od niego stałej obecności w tym państwie, podniesionym dwa lata wcześniej do rangi królestwa. Związek z niemiecką księżniczką z protestanckiego rodu był więc idealnym rozwiązaniem: wzmacniał więzi między brytyjską monarchią a jej hanowerskim dziedzictwem, zapewniał księciu odpowiednią partnerkę do pełnienia funkcji reprezentacyjnych oraz odpowiadał potrzebom politycznym związanym z sukcesją. Małżeństwo Augusty i Adolfa było zatem zarówno osobistym wyborem, jak i elementem szerzej zakrojonej strategii dynastycznej.

Adolf Fryderyk Hanowerski, książę Cambridge
i mąż Augusty Heskiej (1808)
autor: William Beechey

 
Decyzja o wyborze Augusty z Hesji‑Kassel jako przyszłej małżonki księcia Adolfa była wynikiem starannie prowadzonych rozmów i zabiegów dyplomatycznych, zgodnych z praktykami epoki. Adolf, starszy od niej o ponad dwie dekady, udał się osobiście do Hesji‑Kassel, aby sfinalizować ustalenia dotyczące małżeństwa. Uznano, że Augusta spełnia wszystkie kluczowe kryteria: była protestantką, pochodziła z szanowanego rodu i cieszyła się nienaganną opinią. Zaręczyny ogłoszono wiosną 1818 roku, a następnie odbyły się dwie ceremonie ślubne, odzwierciedlające ich przyszłe obowiązki w dwóch różnych krajach. Pierwszy ślub miał miejsce 7 maja 1818 roku w Kassel, natomiast drugi – bardziej uroczysty, w obrządku anglikańskim – odbył się 1 czerwca 1818 roku w Pałacu Buckingham w Londynie. W tej londyńskiej ceremonii uczestniczył książę regent, późniejszy Jerzy IV, oraz liczni członkowie brytyjskiej rodziny królewskiej, co podkreślało wagę tego związku dla Korony. Po ślubie Augusta, odtąd księżna Cambridge, została życzliwie przyjęta zarówno przez rodzinę królewską, jak i brytyjskie społeczeństwo, które oczekiwało odnowy moralnej w otoczeniu monarchii. Ich małżeństwo, w przeciwieństwie do wielu niespokojnych związków królewskich tamtej epoki, okazało się harmonijne i oparte na wzajemnym szacunku, trwając aż do śmierci księcia.
 
Po zawarciu małżeństwa para objęła swoje główne obowiązki – kierowanie administracją Królestwa Hanoweru. Adolf, jako wicekról, reprezentował monarchę i zarządzał krajem w imieniu swoich braci, Jerzego IV, a później Wilhelma IV, którzy pozostawali w Anglii. Augusta szybko odnalazła się w roli wicekrólowej, z zaangażowaniem podejmując obowiązki społeczne i ceremonialne. W krótkim czasie stworzyła w Hanowerze ceniony i dobrze zorganizowany dwór. Pałac Leine stał się centrum życia kulturalnego i towarzyskiego, odzwierciedlając jej wyczucie stylu oraz praktyczne podejście księcia do rządzenia. Księżna zasłynęła jako patronka inicjatyw charytatywnych, szpitali i szkół, szczególnie tych przeznaczonych dla kobiet i dzieci. Jej życzliwość i empatia sprawiły, że zdobyła sympatię mieszkańców Hanoweru, a jej spokojna, godna postawa doskonale równoważyła bardziej swobodny charakter męża. W życiu prywatnym Augusta i Adolf stworzyli stabilną i kochającą rodzinę. Doczekali się trojga dzieci, które odegrały istotne role w europejskiej monarchii. Ich najstarszy syn, Jerzy Wilhelm Fryderyk Karol, urodzony 26 marca 1819 roku w Hanowerze, został później 2. księciem Cambridge i odbył długą karierę wojskową w armii brytyjskiej. Dwie córki – Augusta Karolina Charlotta Elżbieta Maria Zofia Luiza (ur. 19 lipca 1822) oraz Maria Adelajda Wilhelmina Elżbieta (ur. 27 listopada 1833) – również wychowywane były w duchu obowiązku, religijności i praktycznego podejścia do życia. Rodzina Cambridge uchodziła za jedną z najbardziej harmonijnych wśród europejskich rodów królewskich, co wyróżniało ich na tle często burzliwych relacji panujących w monarchiach XIX wieku. Ich codzienna obecność i zaangażowanie w sprawy Hanoweru budowały silną więź z lokalną społecznością.

Portret Augusty namalowany przez jej siostrę Marię
w 1820 roku

 
Choć okres ich rządów w Hanowerze był stosunkowo spokojny, nie brakowało wyzwań politycznych. Książę Cambridge nadzorował ważny etap rozwoju konstytucyjnego, wprowadzając reformy i dbając o stabilność, zwłaszcza po wydarzeniach rewolucyjnych 1830 roku. Augusta wspierała go nieustannie – jej udział w uroczystościach publicznych i działalność społeczna wzmacniały autorytet administracji wicekrólewskiej. Jej zdolność do budowania relacji z mieszkańcami oraz konsekwentne wspieranie męża przyczyniły się do pomyślności ich hanowerskiej kadencji. Jednak ich czas w Hanowerze dobiegł końca po śmierci Wilhelma IV w 1837 roku. Zgodnie z prawem salickim, które wykluczało kobiety z dziedziczenia tronu hanowerskiego, korony Wielkiej Brytanii i Hanoweru rozdzieliły się. Tron brytyjski objęła królowa Wiktoria, natomiast Hanower przypadł jej wujowi, Ernestowi Augustowi, księciu Cumberland. Oznaczało to koniec funkcji wicekróla dla Adolfa i konieczność powrotu rodziny Cambridge do Anglii – decyzję, która była dla nich emocjonalnie trudna po dwóch dekadach służby w Hanowerze. Po powrocie do Anglii w 1837 roku Augusta wkroczyła w nowy etap życia. Z wicekrólowej stała się cenioną członkinią brytyjskiej rodziny królewskiej, mieszkającą głównie w Londynie. Początkowo rodzina zamieszkała w Cambridge House przy Piccadilly, który szybko stał się ważnym miejscem spotkań arystokracji i starszych członków rodziny królewskiej. Później przenieśli się do apartamentów w Pałacu świętego Jakuba, który przez wiele lat pozostawał ich główną rezydencją. Augusta, choć nie pełniła już funkcji politycznych, zachowała swoją godność i aktywność społeczną. Kontynuowała działalność filantropijną i stała się bliską doradczynią oraz krewną królowej Wiktorii i innych członków rodziny. Jej londyński dwór słynął z kultury, elegancji i serdeczności, a ona sama była postrzegana jako łącznik między dawnym pokoleniem a nową epoką brytyjskiej monarchii.
 
Augusta przez całe życie pozostała oddaną żoną i matką, a po zakończeniu obowiązków w Hanowerze skupiła się przede wszystkim na wychowaniu i przyszłości swoich dzieci. Jej najstarsza córka, księżniczka Augusta, w 1843 roku wyszła za mąż za swojego kuzyna, Fryderyka Wilhelma, wielkiego księcia Meklemburgii‑Strelitz, co dodatkowo umocniło niemieckie powiązania dynastyczne brytyjskiej rodziny królewskiej. Młodsza córka, księżniczka Maria Adelajda, znana z pogodnego charakteru, poślubiła w 1866 roku księcia Franciszka von Teck. To właśnie poprzez Marię Adelajdę dziedzictwo Augusty miało trafić na tron Wielkiej Brytanii – jej wnuczka, Wiktoria Maria von Teck, została później królową Marią jako małżonka Jerzego V. Augusta aktywnie wspierała obie córki, udzielając im rad i towarzysząc w ich nowych rolach, stając się dla rodziny doświadczoną i szanowaną matriarchinią. Przełomowym momentem w jej życiu była śmierć męża, księcia Adolfa, 8 lipca 1850 roku. Po trzydziestu dwóch latach zgodnego i pełnego wzajemnego oddania małżeństwa Augusta została wdową. W wieku 53 lat rozpoczęła nowy etap życia, naznaczony samotnością, lecz poradziła sobie z tą stratą dzięki swojej wierze i wewnętrznej sile. Pozostała w Londynie, kontynuując obowiązki reprezentacyjne oraz działalność charytatywną. Od tego czasu znano ją jako wdowę księżną Cambridge – osobę, która symbolizowała ciągłość i tradycję w szybko zmieniającej się monarchii. Jej apartamenty w Pałacu świętego Jakuba stały się miejscem spotkań rodziny, a ona sama była dla dzieci i wnuków źródłem wsparcia i mądrości.

Augusta Heska z dwojgiem swoich dzieci:
księciem Jerzym i księżniczką Augustą (1823)
autor: Melchior Gommar Tieleman

 
W kolejnych dekadach Augusta coraz bardziej umacniała swoją pozycję jako nestorka rodu. Przeżyła męża o trzydzieści dziewięć lat, stając się najdłużej żyjącą spośród wszystkich wnucząt Jerzego III i królowej Charlotty. Jej długowieczność sprawiła, że była żywym pomostem między epoką hanowerską a nowoczesną monarchią brytyjską. Głęboka religijność nadal kierowała jej życiem i działalnością dobroczynną. Wspierała liczne organizacje charytatywne, zyskując opinię osoby hojnej, skromnej i pełnej współczucia. Utrzymywała bliskie relacje z królową Wiktorią, która ceniła jej rozsądek i oddanie rodzinie królewskiej. Augusta była mile widziana na dworskich uroczystościach, gdzie traktowano ją z szacunkiem należnym osobie o tak długim doświadczeniu i nienagannej reputacji. Wśród jej wnuków szczególne miejsce zajmowała księżniczka Maria von Teck, późniejsza królowa Maria. Augusta odegrała ważną rolę w jej wychowaniu, przekazując jej wartości, które sama wyznawała: obowiązkowość, pracowitość, ogładę i dyscyplinę. Te cechy okazały się kluczowe, gdy Maria została żoną Jerzego V i królową Wielkiej Brytanii. W ten sposób charakter i dziedzictwo Augusty zostały trwale wpisane w fundamenty nowoczesnej monarchii. Postrzegano ją jako wzór królewskiej powściągliwości – osobę, która nigdy nie szukała rozgłosu, lecz zawsze wykonywała swoje obowiązki z godnością i spokojem. Łączyła elegancję z życzliwością, a jej inteligencja i trafne obserwacje czyniły ją postacią zarówno poważaną, jak i lubianą.
 
Augusta zmarła 6 kwietnia 1889 roku w swoich apartamentach w Pałacu świętego Jakuba, dożywając 91 lat. Jej odejście symbolicznie zamknęło pewną epokę – była ostatnią z żyjących wnucząt Jerzego III. Pogrzeb zgromadził królową Wiktorię oraz wielu europejskich monarchów, co świadczyło o szacunku, jakim darzono ją przez całe życie. Spoczęła w królewskiej krypcie Kaplicy świętego Jerzego na zamku w Windsorze, obok ukochanego męża. Ocena jej dziedzictwa pokazuje, że choć Augusta nie sprawowała władzy w sensie politycznym, jej wpływ był znaczący i długotrwały. Uosabiała ideał królewskiej małżonki: lojalnej, pracowitej, oddanej rodzinie i zaangażowanej w działalność publiczną. Jej lata w Hanowerze przyniosły królestwu stabilność i dobrobyt, a w Anglii stała się symbolem ciągłości między dawną a nową monarchią. Jej charakter – pełen pobożności, godności, ciepła i poczucia obowiązku – odcisnął piętno na kolejnych pokoleniach, zwłaszcza na królowej Marii. Augusta z Hesji‑Kassel nie potrzebowała korony, by wywierać wpływ; jej siła tkwiła w konsekwencji, moralności i cichej determinacji. Jej życie pozostaje świadectwem tego, jak ogromną rolę może odegrać osoba działająca z wytrwałością i skromnością w czasach wielkich przemian.

 
Bibliografia:

1. Fraser F.: Princesses: The Six Daughters of George III, Alfred A. Knopf, Nowy Jork 2004.
2. Russell J., Cohn R.: Princess Augusta of Hesse-Kassel, Book on Demand Ltd., Londyn 2013.
3. Van der Kiste J.: George III’s Children, The History Press, Nowy Jork 2013.
4. Van der Kiste J.: The Georgian Princesses, Sutton Publishing, Phoenix Mill 2000.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Artur Plantagenet, 1. wicehrabia Lisle: Pogłębiona analiza życia, sieci zależności i dziedzictwa arystokraty epoki Tudorów

 


Artur Plantagenet, 1. wicehrabia Lisle, zmarł w Tower 3 marca 1542 roku w wieku około osiemdziesięciu lat. Przebywał tam jako więzień od maja 1540 roku. Artur był jedynym znanym nieślubnym synem króla Yorków, Edwarda IV. Przyjmuje się, że przyszedł na świat na początku 1471 roku – najprawdopodobniej w lutym lub marcu – a więc został poczęty tuż przed wyjazdem Edwarda z Anglii. Król powrócił w marcu 1471 roku i po raz ostatni przejął tron z rąk lancasterskiego Henryka VI. Dokładne miejsce i data narodzin Artura pozostają niepewne, podobnie jak tożsamość jego matki. Choć Edward IV był oddany swojej żonie, Elżbiecie Woodville, miał co najmniej trzy oficjalnie uznane metresy, a za matkę Artura najczęściej uznaje się kobietę, która nazywała się Elżbieta Lucy. Do śmierci ojca w 1483 roku Artur wychowywał się na dworze królewskim, w otoczeniu swojego prawowitego przyrodniego rodzeństwa, w tym Elżbiety York, do której dworu dołączył później po jej ślubie z Henrykiem VII.  Za panowania Henryka VIII Artur pozostał związany z dworem, choć jego nieślubne pochodzenie wykluczało go z jakiejkolwiek kolejki do tronu. Uważano go za osobę „politycznie nieszkodliwą”, a jednocześnie – jako mężczyznę po czterdziestce – za „cenionego” członka rodziny królewskiej. Ówcześni opisywali jego charakter jako zbliżony do usposobienia Edwarda IV: „łagodny i ugodowy”, co wyraźnie kontrastowało z coraz bardziej gwałtownymi i nieprzewidywalnymi reakcjami Henryka VIII.

Artur Plantagenet (po prawej stronie w czerwonym nakryciu głowy).
Grafika ukazuje fragment procesji Rycerzy Orderu Podwiązki, który
znajduje się w Czarnej Księdze Podwiązki z około 1535 roku. Ilustracja
pochodzi z Kolekcji Królewskiej przechowywanej w zamku Windsor.
Na kaftanie heraldycznym Artura widnieje złożona tarcza herbowa:
w pierwszym polu umieszczono herby nowożytnej Francji i Anglii, drugie
i trzecie pole zajmuje herb rodu de Burgh, a czwarte - Mortimerów.
Z takiego samego zestawienia herbów korzystał również stryj Artura,
Edmund York, hrabia Rutland (1443-1460). Ten sam układ pojawia się
także na tarczy herbowej Williama Courtenaya, 1. hrabiego Devon,
męża Katarzyny York, córki Edwarda IV i Elżbiety Woodville. Można go
zobaczyć w rzeźbie na południowym portyku kościoła w Tiverton.
Taka kompozycja herbów miała podkreślać, że książęta Yorku wywodzili się
 od Lionela z Antwerpii, księcia Clarence, syna Edwarda III,
co stanowiło podstawę ich pretensji do angielskiego tronu. 

Artur Plantagenet poślubił Elżbietę Grey, wdowę po Edmundzie Dudleyu, 12 listopada 1511 roku – małżeństwo to najprawdopodobniej zostało zaaranżowane z inicjatywy Henryka VIII. Dudley, główny doradca finansowy Henryka VII, został stracony w sierpniu 1510 roku pod zarzutem tzw. „zdrady pośredniej” (ang. constructive treason), stając się jedną z pierwszych ofiar nowego panowania. Dzięki temu związkowi Artur stał się ojczymem czworga małych dzieci Dudleya, w tym pięcioletniego Jana Dudleya, a także uzyskał dostęp do ziem i posiadłości należących wcześniej do jego poprzednika, skonfiskowanych po wyroku śmierci. W 1519 roku zmarła nastoletnia siostrzenica Elżbiety Grey – Elżbieta, 5. baronessa Lisle. Jej tytuł przeszedł na Elżbietę Grey, która została 6. baronessą Lisle. W 1523 roku, ze względu na rangę i pochodzenie żony, Henryk VIII nadał swojemu wujowi tytuł wicehrabiego Lisle. Artur zachował go również po śmierci Elżbiety około 1526 roku i w kolejnych latach powszechnie określano go jako „Lorda Lisle”.
 
W trakcie całego panowania Henryka VIII Lisle był wielokrotnie nagradzany za lojalność wobec monarchy. Otrzymał kolejne urzędy i zaszczyty, w tym miejsce w Tajnej Radzie oraz Order Podwiązki. Ale to 24 marca 1533 roku spotkało go jedno z najważniejszych wyróżnień – został mianowany namiestnikiem Calais. W tym okresie miasto było jedyną angielską enklawą na kontynencie i znajdowało się w opłakanym stanie, niedofinansowane i niedostatecznie zaopatrzone. Lisle odpowiadał za życie około czterech tysięcy mieszkańców oraz za utrzymanie portu, kluczowego zarówno dla handlu wełną, jak i dla angielskiej obrony militarnej. W Calais dołączyła do niego jego druga żona, Honor Grenville, poślubiona w 1529 roku, wraz z pięcioma córkami. Ich liczne gospodarstwo domowe ulokowano w południowej części ufortyfikowanego miasta. Podczas gdy „łagodny” charakter Lisle’a skłaniał niektórych historyków do krytycznej oceny jego dowodzenia, lady Lisle była znana z energicznego charakteru i determinacji, aktywnie wspierała interesy męża.

Fragment płyty nagrobnej Honor Grenville
umieszczonej na grobie jej pierwszego męża,
sir Jana Bassetta z Umberleigh.
Zabytek znajduje się w kościele w Atherington
w hrabstwie Devon. 

 
Wiosną 1540 roku wydarzenia rozgrywające się w Anglii zaczęły wywoływać niepokój również po drugiej stronie kanału La Manche. Pozycja Tomasza Cromwella – Lorda Tajnej Pieczęci i świeżo mianowanego hrabiego Essex – zaczęła gwałtownie słabnąć. Henryk VIII był coraz bardziej rozczarowany swoim małżeństwem z Anną Kliwijską, które to właśnie Cromwell zaaranżował. Jednocześnie król, zaniepokojony narastającymi napięciami religijnymi wywołanymi reformacyjnymi zmianami poprzedniej dekady, uznał, że kazania wygłaszane zarówno w Londynie, jak i w Calais, przyczyniają się do destabilizacji sytuacji w kraju. Cromwell, od dawna niechętny sędziwemu Lisle’owi, przekonał Henryka, że jego krewny nie radzi sobie z narastającymi konfliktami wyznaniowymi i że jego dalsze pozostawanie na stanowisku jest niebezpieczne. W rezultacie 16 maja 1540 roku Lisle otrzymał rozkaz natychmiastowego powrotu z Calais do Anglii. Przybył do Londynu trzy dni później, przekonany, że czeka go awans do godności hrabiego. Po udziale w posiedzeniu Izby Lordów i spotkaniu kapituły Orderu Podwiązki został jednak niespodziewanie zatrzymany w pałacu w Greenwich, a następnie przewieziony do Tower – pięć mil w górę Tamizy. Z twierdzy tej nie wyszedł już nigdy.
 
Lisle został oskarżony o zdradę stanu. Zarzucono mu, że wiedział o spisku zorganizowanym przez jego kapelana, Grzegorza Botolpha, który miał dopuścić do przejęcia Calais przez papieża i kardynała Reginalda Pole’a. Pole był krewnym Lisle’a – jego matką była Małgorzata Plantagenet, hrabina Salisbury, jedyna żyjąca córka Jerzego Plantageneta, młodszego brata Edwarda IV. Po egzekucjach sir Tomasza More’a i biskupa Jana Fishera w 1534 roku – obaj zostali skazani za odmowę uznania Henryka VIII za głowę Kościoła w Anglii – Pole otwarcie potępiał króla, wysyłając mu listy pełne oskarżeń. Uciekł z Anglii i z kontynentu prowadził kampanię przeciwko „heretyckiemu” królowi, próbując nakłonić europejskich monarchów do wspólnego działania przeciw Henrykowi. Jego działalność sprawiła, że wszyscy jego krewni znaleźli się w kręgu podejrzeń i królewskiego gniewu. Choć krytykowano również sposób, w jaki Lisle zarządzał Calais, wielu, w tym podobno sam Henryk VIII, uważało, że jego błędy wynikały raczej z braku doświadczenia niż ze złej woli. Po jego aresztowaniu 30 maja 1540 roku przeszukano jego oficjalną rezydencję w Calais, a wszystkie dokumenty zostały skonfiskowane. Wśród nich znajdowała się obszerna korespondencja Lisle’a i jego żony, gromadzona podczas ich pobytu w Calais – listy od rodziny, przyjaciół, urzędników królewskich i służby. Zawierały one szczegółowe opisy codziennego życia i zostały zabrane do Tower jako potencjalne dowody w sprawie. Kolekcja ta, licząca ponad 3000 dokumentów, przetrwała do dziś i stanowi jedno z najcenniejszych źródeł do badań nad życiem codziennym w Anglii Tudorów. Honor Lisle oraz dwie jej córki zostały objęte aresztem domowym w Calais. Wydarzenia te miały na lady Lisle głęboki, wyniszczający wpływ, a jej współcześni twierdzili nawet, że po uwięzieniu męża i jego śmierci popadła w rozpacz, z której nie otrząsnęła się przez wiele lat.

Panorama Calais ukazująca mury miejskie oraz najważniejsze
budynki miasta. Grafika pochodzi z Kroniki Calais
z czasów panowania Henryka VII i Henryka VIII.  

 
Lisle spędził resztę życia w Tower, nieustannie podkreślając swoją niewinność i odrzucając wszelkie zarzuty zdrady wobec króla czy państwa. Niespełna miesiąc po jego uwięzieniu los odwrócił się również przeciwko Tomaszowi Cromwellowi, który został aresztowany, osadzony w Tower, a następnie skazany aktem konfiskaty i stracony na Tower Hill 28 lipca 1540 roku. Mimo upadku głównego oskarżyciela Lisle nie odzyskał wolności. Nie postawiono mu żadnych formalnych zarzutów, lecz pozbawiono go stanowiska namiestnika Calais, a jego następca przejął tamtejszą rezydencję już na początku lipca 1540 roku. Podczas pobytu w Tower Lisle musiał zdawać sobie sprawę z tragicznego losu innych więźniów, w tym swojej kuzynki, Małgorzaty Plantagenet, hrabiny Salisbury, straconej w maju 1541 roku po buncie jej syna przeciwko królowi. Po ponad osiemnastu miesiącach niepewności, w styczniu 1542 roku pojawiły się pierwsze oznaki zmiany jego sytuacji. Współcześni mu donosili, że zwrócono mu insygnia Orderu Podwiązki i że „jest bliski ułaskawienia”, mimo iż nigdy nie objęto go aktem konfiskaty. Obecnie pojawiają się sugestie, że egzekucje Katarzyny Howard i jej dwórki, Jane Parker, lady Rochford, 13 lutego 1542 roku, w połączeniu z nieustannymi protestami niewinności Lisle’a, mogły skłonić Henryka VIII do okazania łaski swojemu wiekowemu krewnemu.
 
I tak oto 3 marca 1542 roku król wysłał do Tower sekretarza stanu, sir Tomasza Wriothesleya. Miał on przy sobie diamentowy pierścień, który Henryk zdjął z własnej ręki – symbol jego decyzji o oczyszczeniu Lisle’a z zarzutów i przywróceniu mu wolności. Zanim jednak Lisle mógł opuścić więzienie, zmarł. Najprawdopodobniej w ciasnej celi, która była jego domem przez ostatnie 21 miesięcy. Martyrolog Jan Foxe zanotował później, że wicehrabia doznał nagłego ataku serca tego samego wieczoru, ponieważ jego organizm nie wytrzymał „radości” i wzruszenia po usłyszeniu wiadomości o planowanym uwolnieniu. Został pochowany bez większych ceremonii w kaplicy świętego Piotra w Okowach w Tower, podczas skromnego pogrzebu opłaconego przez króla. Choć nigdy nie został skazany za zdradę ani objęty aktem konfiskaty, jego grób pozostał nieoznaczony, a ciało spoczęło wśród tych, którzy stracili życie na pobliskim Tower Hill.

Kaplica Królewska świętego Piotra w Okowach znajdująca się
na terenie Tower. Jest to miejsce pochówku Artura Plantageneta.
fot. Samuel Taylor Geer

 
Po śmierci męża Honor Lisle wróciła do Anglii. Według niektórych przekazów nadzorowała przeniesienie jego szczątków z kaplicy Tower do kościoła parafialnego świętego Piotra w Soberton w hrabstwie Hampshire. Niektórzy współcześni historycy mówią, że możliwe, iż Lisle został potem pochowany w południowym transepcie tej świątyni. Jeśli jednak do przeniesienia nie doszło, jego ciało mogło należeć do tych, które odkryto podczas renowacji kaplicy w 1876 roku, kiedy wymieniano posadzkę. Niezidentyfikowane szczątki złożono w skrzyniach i przeniesiono do specjalnie przygotowanej krypty. Po śmierci Lisle’a tytuł wicehrabiego przeszedł na jego pasierba, sir Jana Dudleya – najstarszego syna Elżbiety Grey. W tym czasie Dudley pełnił drobne funkcje na dworze, a jego niedawne nominacje na koniuszego królowych Anny Kliwijskiej i Katarzyny Howard zbliżyły go do monarchy. Mimo śmierci matki i ponownego małżeństwa Lisle’a, Dudley utrzymywał kontakt z ojczymem i trzema młodszymi przyrodnimi siostrami, lecz była to raczej zmienna relacja –  „od chłodnej do serdecznej” – a brak wsparcia Dudleya po aresztowaniu Lisle’a jest tego wyraźnym dowodem. W 1532 roku doszło między nimi do konfliktu, gdy Dudley sprzedał ziemie, które miał odziedziczyć dopiero po śmierci ojczyma. Lisle zanotował wówczas z goryczą, że „sir Jan Dudley może zobaczyć, iż traktowałem go bardziej jak syna niż pasierba”.
 
Dziewięć dni po śmierci swojego ojczyma sir Jan Dudley otrzymał listy patentowe, na mocy których został oficjalnie wyniesiony do godności wicehrabiego Lisle „z tytułu swojej matki, lady Elżbiety, siostry i dziedziczki sir Jana Greya, wicehrabiego Lisle, której ostatnim mężem był Artur Plantagenet, zmarły wicehrabia Lisle”. Uroczystość odbyła się w Prywatnej Komnacie króla w pałacu Whitehall w Westminsterze. Podczas ceremonii Dudleyowi towarzyszył sir Jan Russell, Lord Wielki Admirał, stojący po jego lewej stronie, oraz Edward Seymour, 1. hrabia Hertford, jego bliski przyjaciel, stojący po jego prawej stronie. W ciągu roku od objęcia miejsca w Izbie Lordów kariera Dudleya nabrała tempa – z funkcjonariusza pełniącego pomniejsze obowiązki na dworze stał się jednym z najważniejszych urzędników, obejmując m.in. stanowisko Lorda Admirała oraz zasiadając w Tajnej Radzie. Przejęcie tytułu przez Dudleya oznaczało, że wicehrabiostwo Lisle powróciło do bezpośredniej linii potomków Jana Talbota, wcześniejszego wicehrabiego Lisle – syna Jana Talbota, 1. hrabiego Shrewsbury, który poległ wraz z ojcem w bitwie pod Castillon w lipcu 1453 roku, walcząc przeciwko Francuzom. Klęska ta zakończyła wojnę stuletnią i zapoczątkowała dziesięciolecia politycznej niestabilności oraz konfliktów wewnętrznych, które ostatecznie doprowadziły do wybuchu Wojen Dwóch Róż.

 
Bibliografia:

1. Byrne M. S. C. (red.): The Lisle Letters: An Abridgement. The Chicago University Press. Chicago 1983.
2. Loades D:. John Dudley, Duke of Northumberland. 1504-1553. Oxford University Press. Oksford 1996.
3. Paul J.: The House of Dudley: A New History of Tudor England. Penguin. Londyn 2022.
4. Watkins S. B.: Arthur Plantagenet: Henry VIII's Illegitimate Uncle. Pen & Sword Ltd., Barnsley 2022.

 

 

Ⓒ Agnieszka Różycka