Anna Bawarska i sojusz Wittelsbachów z Luksemburgami w polityce XIV-wiecznej Europy

 



Dzieje Świętego Cesarstwa Rzymskiego w połowie XIV stulecia od wielu lat opisywane są głównie przez pryzmat wybitnej, choć budzącej liczne dyskusje postaci Karola IV Luksemburskiego. Pełniąc rolę monarszą w Czechach, a z czasem stając na czele całego cesarstwa, przeprowadził on gruntowną przebudowę układu sił politycznych. Przeniósł punkt ciężkości sprawowania władzy na wschód, ugruntował pozycję państwa czeskiego oraz uregulował zasady dziedziczenia tronu cesarskiego w postanowieniach Złotej Bulli z 1356 roku. Jednak całościowe spojrzenie na XIV-wieczną dyplomację często przesłania bezpośrednie relacje międzyludzkie i rodzinne, dzięki którym te dalekosiężne zamysły mogły zostać wdrożone w życie. Jednym z najistotniejszych punktów odniesienia w tych analizach staje się krótkie życie Anny Bawarskiej, określanej też mianem Anny Wittelsbach. Przyszła ona na świat w 1329 roku jako córka palatyna Renu Rudolfa II oraz Anny Tyrolskiej, a w 1349 roku poślubiła niedawno owdowiałego Karola IV. Nie była jedynie postacią żyjącą w tle monarszego dworu; jej małżeństwo stanowiło dokładnie wyliczone posunięcie dyplomatyczne, którego celem pozostawało wygaszenie głębokich i krwawych konfliktów pomiędzy rodem Wittelsbachów a domem Luksemburgów. Obie te potężne dynastie prowadziły ze sobą zawziętą walkę o dominację w Europie Środkowej. Zrozumienie roli Anny wymaga więc przyjrzenia się temu, jak w jednym z najbardziej burzliwych okresów średniowiecza połączyły się ze sobą kwestie płci, pośrednictwa rodzinnego oraz bezwzględna polityka terytorialna.

Ponieważ nie zachował się żaden wiarygodny ani potwierdzony
portret Anny Bawarskiej, możemy jedynie wyobrazić sobie, jak
mogła wyglądać. Dlatego też niniejszy portret został wygenerowany
przy użyciu sztucznej inteligencji na podstawie gotyckiego popiersia
królowej, które znajduje się w katedrze świętego Wita w Pradze
(patrz: niżej). 

 
Realia polityczne i przestrzenne, w których urodziła się Anna, znajdowały się pod wpływem ciężkiego kryzysu ustrojowego oraz dynastycznego. Po śmierci cesarza Henryka VII Luksemburskiego w 1313 roku państwo pogrążyło się w podziałach, co doprowadziło do spornej podwójnej elekcji w 1314 roku. Zderzyła ona ze sobą Fryderyka Pięknego z rodu Habsburgów oraz Ludwika IV Bawarskiego z dynastii Wittelsbachów, księcia Górnej Bawarii i palatyna Renu, pierwszego władcę z tego rodu na tronie cesarskim. Rządy Ludwika IV przebiegały pod znakiem nieustających sporów z papiestwem w Awinionie, co skończyło się nałożeniem na niego ekskomuniki przez Jana XXII oraz specyficzną, kruchą koronacją w Rzymie, przeprowadzoną przez reprezentantów rzymskich mieszczan zamiast samego papieża. Z punktu widzenia losów małej Anny kluczowa okazała się jednak ekspansywna polityka ziemska Ludwika IV. Jego starania o przejęcie Brandenburgii, Tyrolu, Holandii oraz Hainaut bezpośrednio godziły w interesy rosnących w siłę Luksemburgów, którym przewodził Jan Luksemburski wraz ze swym wyjątkowo sprawnym politycznie synem, późniejszym cesarzem Karolem IV. To właśnie rywalizacja między Wittelsbachami a Luksemburgami wyznaczała główny kierunek niemieckiej polityki w latach trzydziestych i czterdziestych XIV stulecia. Karol IV, działając przy wsparciu kurii papieskiej dążącej do odsunięcia wyklętego z Kościoła Ludwika IV, prowadził wielotorową walkę łączącą manewry zbrojne, przekupstwa finansowe oraz tworzenie koalicji dyplomatycznych. Punkt kulminacyjny tego starcia nastąpił w 1346 roku, gdy życzliwa Karolowi frakcja elektorów – skompletowana w dużej mierze przy udziale papieża Klemensa VI – wybrała go na antykróla przeciwko Ludwikowi IV. Wizję wybuchu pełnoskalowej wojny domowej przerwała nagła śmierć Ludwika Bawarskiego, który w październiku 1347 roku zmarł nieoczekiwanie w trakcie polowania na niedźwiedzia. Przyczyną śmierci najprawdopodobniej był udar.
 
Mimo zgonu dotychczasowego przywódcy, ród Wittelsbachów nadal dysponował ogromnymi zasobami ziemskimi i militarnymi. Ludwik IV podzielił swoje dziedzictwo pomiędzy sześciu żyjących synów – Ludwika V, Stefana, Ludwika VI, Wilhelma I, Albrechta I oraz Ottona V –tworząc rozproszoną sieć księstw, które zachowywały mocną pozycję oraz lojalność poddanych w południowych Niemczech. Karol IV, który miał już zapewnione władztwo w Czechach i formalny tytuł króla rzymskiego, zdawał sobie sprawę, że próba całkowitego zniszczenia Wittelsbachów była nie do zrealizowania i nie przyniosłaby mu korzyści. Ciągłe walki wyczerpywały skarb państwowy, pozostawiając wschodnie granice bez należytej ochrony. Dlatego po przejęciu pełnej władzy Karol zmienił dotychczasowe podejście: zrezygnował ze starć zbrojnych na rzecz dynastycznego pojednania, w którym małżeństwa miały posłużyć jako trwały fundament pod zawarcie pokoju. W takich okolicznościach – nacechowanych dążeniem do zgody i politycznym pragmatyzmem – na kartach historii wyraźniej pojawia się Anna Bawarska. Księżniczka wywodziła się z palatyńskiej linii rodu Wittelsbachów. Jej ojciec, Rudolf II, nazywany w historiografii „Ślepym” (niem. der Blinde), brał czynny udział w wewnętrznych podziałach i rywalizacji o władzę w posiadłościach rodowych. Ponieważ brat Rudolfa był samym cesarzem Ludwikiem IV, Anna stała się bliską krewną młodszego pokolenia książąt z tego rodu, stanowiących głównych rywali, a zarazem pożądanych sojuszników, dla Karola IV. Z kolei jej matka, Anna Tyrolska, przynosiła ze sobą powiązania rodzinne w rejonie Alp, choć sam Tyrol stanowił jeden z najbardziej zapalnych punktów w relacjach między obiema dynastiami, zwłaszcza po kontrowersyjnym ślubie syna Ludwika IV, Ludwika V Brandenburskiego, z Małgorzatą Maultasch.

Wotywny ołtarzowy panel arcybiskupa
Jana Očka z Vlašimi pochodzący z ok. 1371 roku.
Na górze po lewej stronie klęczy
Karol IV Luksemburski, mąż Anny Bawarskiej. 
autor nieznany

 
Najwcześniejszy okres życia Anny nie pozostawił po sobie wielu śladów w dokumentach, co stanowiło normę w przypadku średniowiecznych kobiet z elit, o których pisano zazwyczaj dopiero wtedy, gdy wchodziły w wiek odpowiedni do zawarcia małżeństwa. Jej pochodzenie czyniło z niej jednak niezwykle cenną kartę w grze dyplomatycznej. Jako bratanica zmarłego cesarza i bliska krewna rządzących przedstawicieli rodu, uosabiała prestiż oraz legitymizację jednej z najważniejszych rodzin elektorskich w całym państwie. Bezpośrednim powodem, dla którego zdecydowano o zaręczynach Anny z Karolem IV, stała się śmierć jego pierwszej małżonki, Blanki de Valois, w sierpniu 1348 roku. Blanka, będąca córką Karola de Valois i siostrą króla Francji Filipa VI, stanowiła dotąd kluczowy element zachodniej polityki Karola, wzmacniając jego pozycję w walce przeciwko Ludwikowi Bawarskiemu. Jej odejście oznaczało dla monarchy nie tylko osobistą stratę, ale też osłabienie polityczne i zerwanie bezpośredniego powiązania z dworem francuskim. Jednocześnie śmierć Ludwika IV w 1347 roku stwarzała idealny moment do podjęcia negocjacji i porozumienia się z domem Wittelsbachów. Kierujący się zawsze chłodną kalkulacją Karol IV rozumiał, że trwały pokój z dotychczasowymi przeciwnikami można było przypieczętować jedynie poprzez ponowne zawiązanie więzów krwi. Rozmowy na temat ślubu Karola IV i Anny Bawarskiej wpisują się w logikę późnośredniowiecznych układów dyplomatycznych, w których wydawane za mąż księżniczki stawały się zarazem gwarantkami traktatów ziemskich i żywymi zakładniczkami porozumienia. Do małżeństwa doprowadziły starania umiarkowanych stronnictw w cesarstwie, dążących do przerwania wycieńczającej walki pomiędzy południowo-niemieckimi posiadłościami Wittelsbachów a władztwem czesko-luksemburskim. Dla braci Anny oddanie krewnej władcy Rzymian stanowiło okazję do zachowania pozycji rodowej, ochrony własnych majątków przed zajęciem przez dwór oraz ponownego wejścia do grona kluczowych postaci w państwie. Z kolei dla Karola IV mariaż ten był wybitnym posunięciem integracyjnym, ponieważ pozwalał rozbić najsilniejszy obóz opozycyjny bez konieczności prowadzenia kosztownych działań zbrojnych.
 
Do ślubu doszło w 1349 roku, po czym Anna otrzymała korony Czech oraz Królestwa Rzymskiego, awansując do ścisłej czołówki elity społecznej Europy Środkowej. Przeprowadzka na dwór luksemburski w Pradze oznaczała dla niej całkowitą zmianę otoczenia kulturowego i politycznego. Siedziba Karola IV stawała się wówczas jednym z najistotniejszych ośrodków intelektualnych i artystycznych na kontynencie, łączącym francuskie wzorce estetyczne, nowinki włoskiego humanizmu i czeską tradycję. Wychowana w tradycyjnym środowisku palatyńskim Anna została nagle wrzucona w sam środek wielkiej, pełnej przepychu i przesiąkniętej polityką rzeczywistości praskiego dworu. Ocena historycznej roli Anny wymaga zmierzenia się z brakiem rozbudowanych relacji w źródłach, co jest częstym zjawiskiem w przypadku średniowiecznych monarchiń. Choć w przeciwieństwie do Blanki de Valois czy Elżbiety Pomorskiej Anna pozostawiła w kronikach skromniejsze ślady, a jej rządy trwały zaledwie cztery lata (1349-1353), to miarą jej znaczenia pozostaje trwałość pokoju w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych XIV wieku. W tym spokojniejszym okresie Karol IV zdołał ugruntować swoją władzę w państwie, rozpocząć przygotowania do wyprawy po koronę cesarską w Rzymie (której Anna nie dożyła) oraz opracować podwaliny pod reformę ustrojową, jaką stała się Złota Bulla.

Złota pieczęć znajdująca się na Złotej Bulli wydanej w 1356 roku.
Dokument ten regulował zasady wyboru króla Niemiec, a tym
samym również cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Złota pieczęć
była przymocowana do aktu i symbolizowała jego najwyższą rangę prawną.
Sama Bulla określała m.in. liczbę elektorów (siedmiu) oraz ich prawa
i obowiązki, co miało zapewnić stabilność cesarskich wyborów
i ograniczyć wpływy papieża. To jedno z najważniejszych dzieł
dyplomatycznych średniowiecznej Europy - fundament ustroju 
cesarstwa aż do jego upadku w 1806 roku. 

 
Obecność przedstawicielki Wittelsbachów na dworze w Pradze stanowiła stałe, czytelne potwierdzenie trwałego porozumienia między oboma rodami. Pokazywała elektorom oraz lokalnym książętom, że czas destrukcyjnych sporów o władzę został zamknięty. Związek ten stworzył bezpośrednie kanały informacyjne między pragmatyczną kancelarią praską a ośrodkami w Monachium i Heidelbergu, co ułatwiało wypracowywanie kompromisów dotyczących spornych obszarów przygranicznych, praw lennych czy spraw sądowniczych w Frankonii i Szwabii. Mimo że wyłącznym twórcą polityki cesarskiej pozostawał sam Karol IV, zaplecze dyplomatyczne wywodzące się z tego małżeństwa dawało mu niezbędny spokój w kraju potrzebny do wdrażania dalekosiężnych planów. Najważniejszym wydarzeniem krótkiego panowania Anny stało się przyjście na świat ich jedynego syna, Wacława, w styczniu 1350 roku. Narodziny męskiego potomka miały fundamentalne znaczenie dla przyszłości Luksemburgów. Wprawdzie Karol posiadał już dwie córki z pierwszego małżeństwa z Blanką de Valois, tj. Małgorzatę i Katarzynę, to jednak kontynuacja dynastii wymagała syna, który mógłby przejąć skonsolidowaną koronę czeską i utrzymać pozycję elektorską rodu, zważywszy że pierworodny syn z małżeństwa z Blanką zmarł w dzieciństwie. 
 
Przyjście na świat chłopca świętowano hucznie w całych Czechach, a dla stronników monarchii przyniosło ono powszechną ulgę. Z perspektywy Wittelsbachów dziecko było żywym połączeniem obu linii – poprzez matkę miało w sobie krew ich rodu, co stwarzało szansę na całkowite wygaszenie dawnych konfliktów w przyszłości. Niestety, te nadzieje prysły pod koniec 1351 roku wraz z nagłą śmiercią niespełna dwuletniego księcia Wacława. Tragedia ta była dla rodziców ciosem osobistym, ale niosła też ze sobą skutki polityczne, gdyż zniszczyła biologiczne ogniwo łączące monarchę z rodem Wittelsbachów. W realiach średniowiecznych utrata następcy tronu często prowadziła do osłabienia paktów małżeńskich ze względu na zniknięcie ich głównej podwaliny, czyli wspólnego spadkobiercy. Co jednak istotne, sytuacja Anny oraz sojusz Karola z jej rodziną nie załamały się natychmiast. Monarcha utrzymał poprawne kontakty dyplomatyczne z bliskimi żony, mając świadomość, że cała architektura polityczna państwa wciąż opiera się na układzie wypracowanym w 1349 roku.

 
Życie Anny dobiegło nagłego końca w lutym 1353 roku. Zmarła w wieku zaledwie dwudziestu czterech lat, sprawiając, że Karol IV po raz drugi w ciągu niecałej dekady został wdowcem. Jej odejście zostało odnotowane przez ówczesnych dziejopisów z powagą – pisano o szlachetnym pochodzeniu królowej, jej cnotach oraz o głębokim żalu monarchy. Spoczęła w katedrze świętego Wita na Zamku Praskim, w tworzonej wówczas nekropolii Luksemburgów, co w wymiarze symbolicznym trwale włączyło przedstawicielkę Wittelsbachów w sakralną przestrzeń rodową jej męża. Wydarzenia, które nastąpiły bezpośrednio po pogrzebie, doskonale ukazują czysto transakcyjną naturę średniowiecznych małżeństw państwowych. Ciało Anny zaledwie złożono w praskiej katedrze, a Karol IV podjął już kroki w celu zawarcia trzeciego związku. W tym samym roku zaręczył się z Anną Świdnicką. Mariaż ten miał zabezpieczyć wpływy w piastowskich księstwach śląskich, kierując ekspansywne plany monarchy w stronę północno-wschodnią. Tempo, z jakim władca przeszedł do kolejnego paktu, pokazuje, że pozycja Anny – choć niezwykle istotna za jej życia – ściśle wiązała się z bieżącymi potrzebami dyplomatycznymi oraz interesem dynastii.

Gotyckie popiersie Anny Bawarskiej w katedrze świętego Wita w Pradze
fot. Packare

 
Aby w pełni ocenić historyczne znaczenie Anny Bawarskiej, należy spojrzeć na nią przez pryzmat strategii przetrwania i przystosowania, jakie ród Wittelsbachów stosował w XIV wieku. Choć konkurowali oni z Luksemburgami, ich wzajemne relacje opierały się na ciągłym przeplataniu się konfliktów i prób integracji. Posiadłości Wittelsbachów rozciągały się na ogromnym obszarze – od rolniczych terenów Bawarii, przez kluczowe doliny Renu w Palatynacie, aż po peryferyjne ziemie w Niderlandach. Zwyczaj podziału spadku pomiędzy wszystkich braci, zamiast przekazywania go jednemu dziedzicowi, mocno osłabiał jednak ich zdolność do występowania jako spójna siła w starciu z konsekwentną polityką Luksemburgów. Biorąc Annę za żonę, Karol IV celnie wykorzystał ten słaby punkt rywali. Nie dążył do ich militarnej klęski, lecz postanowił włączyć ich do własnej strefy wpływów poprzez powiązania rodzinne. Anna stała się kluczowym elementem tej metody miękkiego przejmowania kontroli. Związek ten spacyfikował palatyńską linię rodu i stworzył bufor dyplomatyczny, który pozwolił monarchii odizolować bardziej opornych przedstawicieli tej rodziny – jak Ludwik V Bawarski – przy jednoczesnym zapewnieniu sobie lojalności pozostałych.
 
Pochodzenie Anny ukazuje przy tym gęstą sieć małżeństw wewnątrz elit, która spajała średniowieczną arystokrację niemiecką. Poprzez matkę, Annę Tyrolską, księżniczka łączyła Wittelsbachów z podupadającym domem Gorycji-Tyrolu, znanym też jako linia tyrolska dynastii Meinhardynów, którego ziemie należały do najbardziej pożądanych w rywalizacji cesarskiej. Anna nie była zatem wyłącznie biernym przedmiotem ustaleń dokonywanych przez mężczyzn, lecz nosiła w sobie konkretne roszczenia majątkowe, autorytet rodowy oraz legitymizację dyplomatyczną. Jej krótka rola na tronie pokazuje, w jaki sposób monarchinie funkcjonowały jako materialne i symboliczne gwarantki pokoju w świecie stale zagrożonym feudalnymi sporami. Anna Bawarska zajmuje zatem wyjątkowe i ważne miejsce w dziejach politycznych Świętego Cesarstwa Rzymskiego z połowy XIV wieku. Mimo że jej życie trwało krótko, a samodzielne możliwości działania ograniczała pełnia władzy jej męża, jej wpływ na bieg wydarzeń pozostaje niepodważalny. Jako córka rodu Wittelsbachów poślubiona głowie domu Luksemburgów uosabiała trudne przejście od wojen domowych do pokoju dynastycznego, co stało się znakiem rozpoznawczym pierwszych lat panowania Karola. Jej małżeństwo pomogło zaleczyć dawne rany z czasów walk z Ludwikiem Bawarskim, tworząc warunki do wewnętrznej stabilizacji niezbędnej do wydania Złotej Bulli i wzmocnienia państwa czeskiego. Choć jej jedyny syn zmarł w dzieciństwie, a ona sama odeszła w wieku zaledwie dwudziestu czterech lat, to jednak pozostawiła wyraźny ślad na mapie politycznej Europy Środkowej. Pokazuje to, że potęgę średniowiecznych władztw budowano nie tylko w bitwach, poprzez prawa czy złoto, ale także dzięki delikatnym sojuszom zawieranym przy pomocy kobiet włączonych w wir dynastycznych ambicji.
 

Bibliografia:

1. Berend N., Urbańczyk P., Wiszewski P.: Central Europe in the High Middle Ages: Bohemia, Hungary and Poland c. 900-c.1300. Cambridge University Press, Cambridge 2013. 
2. Kavka F.: Karel IV: historie života velkého vladaře. Mladá fronta, Praga 1998.
3. Spěváček  J.: Karel IV: Život a dílo (1316-1378). Nakladatelství Svoboda, Praha 1980. 
4. Thomas A. L.: A House Divided: Wittelsbach Confessional Court Cultures in the Holy Roman Empire, c. 1550-1650. Brill, Leiden – Boston 2010.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Peryferie władzy: Maria von Jever a płeć w prawie i praktyce rządzenia we wczesnej nowożytności

 



Historiografia dotycząca wczesnonowożytnego procesu kształtowania się państwowości przez długi czas skupiała się niemal wyłącznie na schematach związanych z centralizacją władzy, rozwojem struktur wojskowych oraz nieuchronną dominacją męskich linii dynastycznych. W takim ujęciu małe i położone na uboczu terytoria Świętego Cesarstwa Rzymskiego zazwyczaj spychano na margines, traktując je jako bierne obiekty ekspansji ze strony silniejszych sąsiadów lub regionalnych potęg. Znamiennym zaprzeczeniem tych utartych poglądów staje się jednak przypadek Marii von Jever i jej długich, niespokojnych rządów. Przejmując w 1530 roku samodzielną władzę nad fryzyjskim władztwem Jever, Maria przez blisko pół wieku sprawnie manewrowała w trudnym otoczeniu politycznym. Musiała mierzyć się z drapieżnymi dążeniami sąsiedniego rodu Cirksena ze Wschodniej Fryzji, napięciami wywołanymi przez reformację oraz skomplikowanym systemem prawnym habsburskiego imperium. Długofalowy sukces jej panowania nie był dziełem przypadku ani wyłącznie kwestią uporczywego oporu. Była to przemyślana, dojrzała politycznie strategia defensywna. Umiejętnie operując instrumentami prawa cesarskiego, prowadząc skomplikowane prace hydrotechniczne nakierowane na pozyskiwanie nowych ziem i wykorzystując specyficzne położenie swojego władztwa, Maria przekształciła potencjalne słabości kobiecego panowania w skuteczny aparat obrony terytorialnej. Przypadek ten ukazuje, że w XVI wieku niezależność na peryferiach utrzymywano nie tylko siłą oręża, lecz przede wszystkim poprzez precyzyjnie negocjowaną sztukę rządzenia na płaszczyźnie prawnej, ekologicznej i wyznaniowej.

Maria von Jever (1572)
autor nieznany

 
Zrozumienie dojrzałej polityki Marii wymaga powrotu do kryzysu, jaki dotknął Jeverland po śmierci jej ojca, Edo Wiemkena Młodszego, w listopadzie 1511 roku. Odejście władcy postawiło kraj w bardzo trudnej sytuacji. Następca tronu, małoletni Christoph, wraz ze swoimi trzema siostrami – Marią, Togget i Anną – trafił pod opiekę rady regencyjnej, która szybko uległa naciskom z zewnątrz. Krucha równowaga sił na wybrzeżu fryzyjskim była wówczas stale zagrożona przez hrabiów Wschodniej Fryzji, zwłaszcza Edzarda I, który dążył do scalenia okolicznych ziem pod swoim berłem. Słabość regencji w Jever stała się dla niego dogodną okazją do interwencji. Pod pozorem roztaczania opieki, linia Cirksena próbowała decydować o sukcesji oraz o aranżowaniu małżeństw młodego rodzeństwa, dążąc w praktyce do podporządkowania sobie władztwa. Gdy w 1517 roku brat Marii zmarł przedwcześnie, problem sukcesji powrócił ze zdwojoną siłą, stawiając młode dziedziczki pod ogromną presją ze strony przemożnego sąsiada. Okres ten stał się dla Marii bolesną lekcją i polem do wypracowania przyszłych metod działania. Dawniejsze przekazy historyczne przedstawiały siostry jako bierne ofiary intryg, skupiając się zwłaszcza na zerwanym układzie małżeńskim między Marią a Enno II, synem Edzarda I. Zawarta w 1517 roku umowa miała doprowadzić do ślubu i w zamierzeniu rodu Cirksena umożliwić bezkrwawe przejęcie Jever. Kiedy jednak Enno odziedziczył władzę we Wschodniej Fryzji, bez wahania porzucił te ustalenia na rzecz bardziej opłacalnego związku z Anną Oldenburską. Chociaż romantyczne narracje widziały w tym osobisty zawód, który wywołał trwałą nienawiść Marii do sąsiadów, chłodna analiza polityczna pokazuje, że był to kluczowy moment zwrotny. Wydarzenie to obnażyło niebezpieczeństwa, jakie dla małoletnich władczyń wiązały się z udziałem w dynastycznym rynku matrymonialnym, gdzie małżeństwo służyło do wchłaniania mniejszych terytoriów, a nie do zagwarantowania im bezpieczeństwa.
 
Dlatego też, gdy w 1530 roku trzydziestoletnia Maria przejęła pełnię władzy, jej pierwsze decyzje oznaczały zdecydowany rozbrat z kuratelą sąsiadów. Zamiast biernie czekać na rozwój wypadków, przeprowadziła udany atak na zamek w Jever, wypędzając stamtąd wschodnio-fryzyjski garnizon, który wcześniej stacjonował tam rzekomo w celach pomocniczych. Za odzyskaniem fizycznej kontroli nad siedzibą władzy poszły natychmiastowe kroki o charakterze symbolicznym i ustrojowym. Maria podjęła świadomą decyzję, że nie wyjdzie za mąż. Uniknęła w ten sposób wprowadzenia cudzoziemskiego współwładcy, co niemal na pewno doprowadziłoby do utraty samodzielności przez władztwo. Odrzucając tradycyjną rolę kobiety jako jedynie łącznika przekazującego władzę nowej męskiej linii, wykreowała wizerunek niezamężnej, samodzielnej panującej. Podejściem tym wyprzedziła koncepcję polityczną przyjętą później przez angielską królową Elżbietę I, jednoznacznie demonstrując, że suwerenność Jever jest niepodzielna. Sama determinacja na miejscu nie wystarczyłaby jednak do powstrzymania silniejszego przeciwnika, dlatego Maria podjęła starania o włączenie swojego władztwa w szerszy system konstytucyjny Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Zdając sobie sprawę z ograniczonego potencjału militarnego Jever, zastosowała przemyślaną strategię prawną. W 1531 roku oddała swoje ziemie pod bezpośrednią opiekę cesarza Karola V, czyniąc z Jever lenno podlegające burgundzkiej gałęzi Habsburgów. Ten odważny krok przekształcił lokalny spór w kwestię o znaczeniu imperialnym. Choć pociągało to za sobą formalne uzależnienie terenu od Brabancji, stworzyło skuteczną barierę prawną przed zakusami rodu Cirksena. Karol V chętnie przystał na ten układ, widząc w nim okazję do osłabienia protestanckich książąt z północy oraz zyskania przyczółka na wybrzeżu Morza Północnego. W ten sposób Maria wykorzystała autorytet i potęgę odległego monarchy do neutralizacji bezpośredniego zagrożenia u swoich granic.

Historyczny talar z XVI wieku (ok. 1567 roku) bity w Jever (północne Niemcy)
za panowania Marii von Jever. To moneta o dużym nominale,
wykonana ze srebra, znana przede wszystkim z wyjątkowego
przedstawienia na rewersie biblijnej sceny Daniel w jaskini lwów
(po prawej stronie; niem. Danielstaler).

 
To prawne powiązanie z Habsburgami nie było statycznym układem, lecz dynamicznym, trwającym całe życie procesem dyplomatycznej obrony. Maria stale odwoływała się do sądów cesarskich oraz do namiestniczki Niderlandów Hiszpańskich, Małgorzaty Parmeńskiej, prosząc o arbitraż w nieustających sporach granicznych ze Wschodnią Fryzją. Wykazała się przy tym wyjątkowo głębokim zrozumieniem legalistycznej natury Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Dostrzegła, że dla niewielkiego terytorium prawo bywa znacznie skuteczniejszym narzędziem niż siła oręża. Śpiesznie kierując do administracji cesarskiej skrupulatnie udokumentowane memoriały prawne, historyczne przywileje oraz odwołania do tradycyjnego prawa fryzyjskiego, przekształciła Jever z potencjalnego celu militarnego w złożony spór prawny, do którego ochrony sądy cesarskie były zobowiązane. Ta strategia obrony poprzez prawo pozwoliła zachować integralność terytorialną jej ziem w kluczowych dekadach XVI wieku, gdy silniejsi władcy rutynowo wchłaniali swoich słabszych sąsiadów. Niezależnie od dyplomacji i jurysprudencji cesarskiej, sztuka rządzenia w wykonaniu Marii opierała się na fizycznym przekształcaniu jej terytorium, stanowiąc wczesny przykład kształtowania niezależności poprzez gospodarkę wodną. Nadbrzeżne położenie Jeverlandu – niestabilne pływy, podmokłe tereny oraz stałe zagrożenie ze strony Morza Północnego – stanowiło zarówno poważne niebezpieczeństwo, jak i wyjątkową szansę polityczną. W połowie XVI wieku Maria zapoczątkowała szeroko zakrojony, sprawnie zorganizowany program pozyskiwania nowych ziem poprzez polderyzację i sypanie wałów. Najważniejszym osiągnięciem tej inicjatywy stało się utworzenie w 1556 roku obszaru Mariengroden. Przedsięwzięcie to służyło nie tylko zwiększeniu powierzchni uprawnej, lecz stanowiło wyraźny akt poszerzania granic i demonstrowania suwerenności. Odbierając ziemię morzu, Maria powiększała obszar swojego władztwa bez uciekania się do podbojów wojennych. Ta kontrola nad żywiołem pozwalała przełamać geograficzne ograniczenia małego państwa, zapewniając nowe zasoby gospodarcze, zyski z rolnictwa oraz dochody podatkowe wolne od dawnych zobowiązań feudalnych czy roszczeń zewnętrznych.
 
Proces polderyzacji sprzyjał również umacnianiu władzy wewnętrznej nad miejscową szlachtą i chłopstwem. Utrzymanie systemu wałów wymagało silnej, centralnej koordynacji, ścisłych regulacji oraz egzekwowania obowiązku prac przy obronie wybrzeża. Stając na czele całego systemu obrony przed morzem, Maria włączyła poddanych w spójny, kierowany przez siebie aparat państwowy. Tworzenie Mariengroden oraz budowa kolejnych wałów umożliwiły jej ponadto osadzanie lojalnych rolników na nowych, bardzo żyznych terenach, co budowało warstwę wiejską bezpośrednio związaną z władczynią. Taka polityka skutecznie mitygowała dawne dążenia fryzyjskich stanów, które tradycyjnie zazdrośnie strzegły swoich lokalnych wolności. Poprzez kontrolę nad ziemią i gospodarką wodną Maria związała poddanych ze swoją administracją, udowadniając, że we wczesnej nowożytności budowa państwa mogła dokonywać się poprzez inżynierię hydrotechniczną równie skutecznie, jak na drodze militarnej. Wewnętrzną stabilność jej rządów umocniły dodatkowo reformy administracyjne i prawne. W okresie powszechnej kodyfikacji praw zwyczajowych w Europie Maria rozumiała, że jednolity system prawny jest niezbędny do odparcia roszczeń z zewnątrz i zapewnienia spokoju w kraju. Nadzorowała przebudowę lokalnego sądownictwa, tworząc sąd najwyższy w Jever, który skupił w swoim ręku wymiar sprawiedliwości i ukrócił samowolę miejscowych możnowładców. Wspierała także rozwój gospodarczy poprzez regulację rynków, ujednolicenie miar i wag oraz dbanie o handel. Utworzenie szkoły łacińskiej w Jever w 1573 roku było natomiast wyrazem dbałości o edukację humanistyczną i kształcenie kompetentnych kadr dla rozbudowującej się biurokracji. Te działania cywilne nie stanowiły jedynie tła dla jej panowania, lecz były kluczowym argumentem na rzecz utrzymania niepodległości Jever jako sprawnej jednostki politycznej w ramach cesarstwa.

Panna Maria z Jever 
Miedzioryt pochodzi z 1671 roku, a jego autorem
jest Pierre Philippe; obecnie miedzioryt znajduje się
w Schlossmuseum Jever. 

 
Trudne wyzwania związane z reformacją wprowadziły dodatkowy wymiar ideologiczny do polityki Marii. Podziały wyznaniowe w XVI-wiecznym Świętym Cesarstwie Rzymskim były powszechnie wykorzystywane przez władców do poszerzania własnych wpływów. Dla Marii spory religijne wiązały się ściśle z kwestią zachowania niezależności politycznej. Jeverland, leżący w rejonie silnych wpływów luteranizmu oraz bardziej radykalnych prądów anabaptystycznych, nie mógł pozostać obojętny na te przemiany. Podejście władczyni cechował jednak pragmatyzm i przemyślana elastyczność wyznaniowa. Choć prywatnie sprzyjała nauce luterańskiej i stopniowo torowała jej drogę w swoim kraju, a sprowadzając protestanckich kaznodziejów i wprowadzając umiarkowany porządek kościelny, konsekwentnie unikała narzucania sztywnej jednolitości, która mogłaby zrazić jej katolickich protektorów na dworze cesarskim. Ta ostrożna postawa okazała się szczególnie cenna w czasie wojny szmalkaldzkiej (1546-1547) oraz podczas prób wdrażania Interim augsburskiego. Podczas gdy sąsiedzi, w tym hrabiowie Wschodniej Fryzji, opowiedzieli się po stronie protestanckiego Związku Szmalkaldzkiego przeciwko Karolowi V, Maria zachowała ostrożną neutralność, stawiając na pierwszym miejscu lojalność wobec cesarza jako swojego prawnego opiekuna. Dzięki rezygnacji z udziału w konflikcie zbrojnym uchroniła Jever przed represjami ze strony sił cesarskich, które dotknęły inne terytoria na północy po bitwie pod Mühlbergiem. Jednocześnie zdołała uniknąć pełnego narzucenia surowych postanowień katolickiego Interim na swoich ziemiach, po cichu przyzwalając na odprawianie liturgii luterańskiej. Taki pragmatyzm zapobiegł wykorzystaniu sporów religijnych przez obce potęgi do destabilizacji jej państwa, co potwierdziło, że kwestie wyznaniowe były przez nią traktowane nadrzędnie jako narzędzie służące przetrwaniu terytorium.
 
Ostatecznym sprawdzianem jej wieloletnich starań o niezależność kraju stała się sprawa sukcesji. Decydując się na panieństwo w celu obrony suwerenności, Maria musiała zmierzyć się z faktem, że wraz z jej odejściem ród Wiemkenów wygaśnie. Ta sytuacja otwierała szansę dla rodu Cirksena, który wciąż rościł sobie prawa do Jeverlandu. Aby nie dopuścić do przejęcia władztwa przez dawnych rywali po jej śmierci, Maria przygotowała niezwykle precyzyjny plan sukcesyjny. W swoich rozporządzeniach całkowicie odrzuciła roszczenia Wschodniej Fryzji, wykorzystując zależności lenne wobec Habsburgów do przekazania władzy rodowi Oldenburgów. Na mocy tajnego układu oraz ostatniej woli wyznaczyła hrabiego Jana VII Oldenburskiego na swojego prawnego następcę pod opieką burgundzko-habsburską. Przeprowadzenie planu sukcesyjnego po śmierci władczyni 20 lutego 1575 roku stanowiło kunsztowne połączenie dojrzałości politycznej z mistrzowską precyzją wykonania. Maria i jej najbliżsi współpracownicy doskonale wiedzieli, że natychmiastowe ujawnienie informacji o jej zgonie wywołałoby natarcie sił ze Wschodniej Fryzji, zanim oddziały Oldenburga zdołałyby zabezpieczyć tereny władztwa. W rezultacie zgon Marii utrzymywano w ścisłej tajemnicy przez kilka tygodni. Jej ciało zostało dyskretnie zabezpieczone, do jej prywatnych komnat wciąż wnoszono posiłki, sprawiając wrażenie, że panująca stale urzęduje, a bieżące dokumenty nadal podpisywano w jej imieniu. Ta przemyślana mistyfikacja dała hrabiemu Oldenburga czas niezbędny na mobilizację wojsk oraz bezkrwawe przejęcie zamku w Jever, zanim linia Cirksena zorientowała się w sytuacji. Gdy śmierć Marii w końcu podano do wiadomości publicznej, zmiana na tronie była już faktem. Jeverland uchronił się przed wchłonięciem przez Wschodnią Fryzję, zachowując odrębność pod berłem dynastii Oldenburgów, czyli w układzie politycznym, który przetrwał kolejne stulecia.

Pomnik Marii von Jever, który znajduje się przy zamku
w Jever. Jego autorem jest Harro Magnussen.
fot. Gregor Helms

Spojrzenie na rządy Marii von Jever z perspektywy dzisiejszej nauki historycznej wymaga odrzucenia XIX-wiecznych narracji romantycznych, które sprowadzały ją do roli „Fryzyjskiej heroiny” lub tłumaczyły jej decyzje polityczne jedynie osobistym żalem do mężczyzn. Tego rodzaju ujęcia pomijają czysto racjonalny, strukturalny i dojrzały wymiar jej panowania. Życie Marii nie składało się z emocjonalnych odruchów, lecz stanowiło precyzyjnie przemyślaną strategię zapewnienia przetrwania niewielkiemu państwu. W czasach, gdy myśli polityczne Machiavellego czy Jeana Bodina kształtowały pojęcie bezwzględnej, scentralizowanej władzy, Maria wykazała, że państwa peryferyjne mogą obronić swoją podmiotowość nie poprzez naśladowanie siły militarnej większych sąsiadów, lecz dzięki perfekcyjnemu wykorzystaniu procedur prawnych, przemyślanej kontroli przestrzeni i elastycznej dyplomacji. Płeć władczyni, zamiast stanowić wyłącznie barierę, stała się dla niej przemyślanym atutem. Odrzucając po 1530 roku opcję ponownego wejścia w dynastyczne związki małżeńskie, pozbawiła męskich rywali tradycyjnych ścieżek prawnych pozwalających na przejęcie jej terytorium. Brak męża/żony, postrzegany przez ówczesnych jako ryzykowna próżnia sukcesyjna, w jej rękach stała się gwarantem niezależności. Maria potrafiła przechylić lekceważące podejście patriarchalnych przeciwników na swoją korzyść, zdobywając dzięki temu cenny czas i przewagę w negocjacjach. Jej relacje z cesarzem Karolem V dowiodły natomiast doskonałej znajomości realiów prawnych państwa: wiedziała, jak wielowarstwowe zależności wewnątrz Świętego Cesarstwa Rzymskiego mogą posłużyć małemu terytorium do zablokowania ekspansywnych dążeń lokalnych potęg.
 
Trwałe dziedzictwo Marii von Jever do dziś pozostaje czytelne w krajobrazie północno-niemieckim. System wałów, który wzniosła, nadal osłania żyzne tereny Mariengroden. Z kolei stworzone przez nią struktury urzędowe położyły fundament pod odrębną tożsamość polityczną i kulturową Jever w ramach państwa Oldenburgów, a w późniejszym okresie Prus, natomiast zdecydowany opór wobec dominacji Wschodniej Fryzji trwale ukształtował układ sił na Półwyspie Fryzyjskim. Jej wieloletnie panowanie pozostaje wyrazistym dowodem na to, że nawet na wietrznych, odległych rubieżach cesarstwa skutecznie wywalczona suwerenność – oparta na opanowaniu prawa międzynarodowego, umiejętnej zmianie środowiska naturalnego oraz konsekwentnym odrzuceniu dynastycznych schematów – mogła z powodzeniem przeciwstawić się fali państwowej centralizacji i imperialnej ekspansji.
 

Bibliografia:

1. Petri W.: Maria von Jever. Herrschaft und Liebe – Tragik und Legende. Verlag Rautenberg, Jever, 2000.
2. Petri W.: Fräulein Maria von Jever: Studien zur Persönlichkeit und Herrschaftspraxis. Ostfriesische Landschaft, Aurich, 1994.
3. Sander A. (red.): Das Fräulein und die Renaissance. Maria von Jever 1500-1575. Herrschaft und Kultur in einer friesischen Residenz des 16. Jahrhunderts. Isensee Verlag, Oldenburg, 2000.
4. Schmidt H.: Maria von Jever – Persönlichkeit und Bedeutung [w:] Emder Jahrbuch, nr 55/1975.
5. Schmidt H.: Maria „Erbtochter und Fräulein” zu Jever [w:] Hans Friedl (Hrsg.), Biographisches Handbuch zur Geschichte des Landes Oldenburg , Oldenburg 1992.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Biały Statek: pijacka impreza, która zmieniła historię Anglii

 



Dominacja wyjaśnień strukturalnych we współczesnym badaniu średniowiecza skłania badaczy do szukania przyczyn wydarzeń w długofalowych procesach demograficznych, zmianach w gospodarce czy rozwoju instytucji. Mimo to bieg historii nieustannie ulega wpływowi nagłych, lokalnych wypadków, czyli nieprzewidzianych incydentów, które potrafią zniweczyć dotychczasowe dążenia i pchnąć całe cywilizacje na zupełnie nowe tory. Doskonałym przykładem tego, jak splot ludzkiej lekkomyślności, arystokratycznego hedonizmu oraz słabości państwowych struktur potrafi wstrząsnąć fundamentami władzy, pozostaje katastrofa Białego Statku (fr. La Blanche-Nef) u wybrzeży Barfleur w nocy 25 listopada 1120 roku. Ten spokojny, późnojesienny wieczór miał być zwieńczeniem udanej polityki, lecz huczna zabawa na pokładzie nowoczesnej jednostki królewskiej przeobraziła się w tragiczną katastrofę morską. W otchłani wód zginął wówczas jedyny prawowity męski potomek anglo-normańskiego władcy, Wilhelm Adelin, a wraz z nim znaczna część ówczesnej elity politycznej. Wybuch swawolnej, dworskiej uciechy w zaledwie parę chwil stworzył groźną i głęboką próżnię u szczytów władzy. Tragedia ta nie była zatem wyłącznie odosobnionym wypadkiem wynikającym z arystokratycznej beztroski, lecz stała się bezpośrednią przyczyną ujawnienia nietrwałości zasad sukcesji anglo-normańskiej. Doprowadziła do załamania chwiejnej równowagi po obu stronach Kanału La Manche, rozpętując trwającą dwie dekady okrutną wojnę domową zwaną Anarchią, co w konsekwencji całkowicie przekształciło układ sił geopolitycznych w Europie Zachodniej poprzez nieplanowane narodziny imperium Andegawenów.

Ponieważ nie wiemy, jak naprawdę wyglądał Wilhelm Adelin,
książę Normandii, pozostaje nam jedynie wyobraźnia.
Portret stylizowany przy użyciu sztucznej inteligencji. 

 
Aby w pełni pojąć wagę i skutki wydarzeń pod Barfleur, należy najpierw przyjrzeć się skomplikowanej konstrukcji politycznej, jaką z ogromnym trudem wznosił król Henryk I. Najmłodszy syn Wilhelma Zdobywcy, zasiadający na tronie od 1100 roku, poświęcił niemal trzydzieści pięć lat swoich rządów na umacnianie władzy w imperium rozciągającym się po obu stronach Kanału. Łącząc wprowadzanie sprawnych reform administracyjnych, dbając o stały dopływ podatków oraz bezwzględnie wykorzystując siłę oręża, Henryk skutecznie dusił w zalążku wewnętrzne rewolty i odpierał zakusy zewnętrznych wrogów. Przełomowym momentem było jego zwycięstwo nad starszym bratem, Robertem Curthose’em, w bitwie pod Tinchebray 28 września 1106 roku. Wygrana ta pozwoliła ponownie połączyć księstwo Normandii z Królestwem Anglii pod jednym berłem, przekreślając podział, do którego doszło po śmierci ich ojca. Kolejny sukces przyszedł 20 sierpnia 1119 roku pod Brémule, gdzie Henryk pokonał francuskiego monarchę Ludwika VI. Porażka ta zmusiła Kapetynga do przyjęcia hołdu lennego za Normandię od siedemnastoletniego wówczas Wilhelma Adelina. W efekcie w listopadzie 1120 roku Henryk I znajdował się u szczytu potęgi. W państwie anglo-normańskim panował spokój, granice pozostawały bezpieczne dzięki przemyślanym aliansom matrymonialnym, a sprawnie działający aparat dworski – ze szczególnym uwzględnieniem rozbudowującej się instytucji Skarbu Królewskiego – gwarantował władcy kontrolę nad państwem na poziomie niespotykanym we wcześniejszych dekadach.
 
Głównym spoiwem całej tej konstrukcji politycznej była pilna potrzeba zagwarantowania czystej i niepodważalnej sukcesji. Dwunastowieczne monarchie feudalne opierały się bowiem na relacjach osobistych; rozwój instytucji państwowych nie zmieniał faktu, że stabilność całego ustroju zależała od osoby panującego i jego powszechnie uznawanego prawa do korony. Młody Wilhelm Adelin stanowił centrum długofalowych planów swojego ojca. Urodzony w 1103 roku jako syn Henryka oraz jego pierwszej żony Matyldy Szkockiej – będącej potomkinią anglosaskiej dynastii Cerdyka – posiadał idealny rodowód, który spajał normańskich najeźdźców z rodzimą linią królów Wesseksu. Przydomek „Adelin”, stanowiący nawiązanie do staroangielskiego słowa Aetheling, miał jednoznacznie sygnalizować angielskim poddanym to dynastyczne połączenie. Przygotowywany od najmłodszych lat do objęcia władzy Wilhelm został formalnie przyjęty jako przyszły król przez baronów angielskich w 1115 roku oraz przez możnowładców normańskich rok później. Dodatkowo jego niedawny ślub z Matyldą Andegaweńską, córką hrabiego Fulka V, doprowadził do zerwania dotychczasowego sojuszu potężnej Andegawenii z francuskimi Kapetyngami, co skutecznie zabezpieczało południowe granice Normandii. Przyszłość tego rozległego władztwa zdawała się niezagrożona, opierając się na barkach młodego, świetnie wykształconego i akceptowanego przez wszystkie strony dziedzica.

Pośmiertny portret króla Henryka I datowany
na XVI lub XVII wiek
autor nieznany
źródło: National Portrait Gallery

 
Ostatnim aktem tej pomyślnej epoki okazał się port Barfleur, zlokalizowany na północno-wschodnim skraju półwyspu Cotentin. Miejsce to było głównym węzłem komunikacyjnym dla anglo-normańskich elit, zapewniającym najkrótszą i stosunkowo bezpieczną przeprawę przez Kanał w stronę Portsmouth lub Southampton. Pod koniec listopada 1120 roku na miejscu zebrał się cały dwór monarszy, celebrujący pomyślne zakończenie walk i rokowań na terenie Francji przed powrotem na wyspę. W porcie cumował między innymi okazały okręt należący do Tomasza FitzStephena, wywodzącego się z kupieckiej rodziny kapitana, którego ojciec, Stephen FitzAirard, dowodził niegdyś Morą – flagową jednostką noszącą Wilhelma Zdobywcę do brzegu Anglii w 1066 roku. Powołując się na zasługi swojego ojca, FitzStephen udał się do Henryka I z propozycją oddania mu do dyspozycji nowo wybudowanego, luksusowo wykończonego statku, noszącego nazwę Biały Statek (ang. White Ship). Choć sam król odmówił, mając już zaplanowaną podróż inną jednostką, w gestii monarszej łaski przekazał Biały Statek swojemu synowi Wilhelmowi Adelinowi, aby ten przeprawił się nim wraz ze swoją liczną świtą składającą się z krewnych, wysokich urzędników, duchownych i młodzieży szlacheckiej.
 
Nastroje panujące na pokładzie przygotowującego się do rejsu Białego Statku doskonale oddawały beztroskę młodego pokolenia elit, wychowanego w poczuciu bezkarności i ciągłych sukcesów politycznych. Zorganizowana kompania skupiała niemal samą śmietankę towarzyską ówczesnego władztwa. Obok samego księcia na pokładzie znaleźli się między innymi jego przyrodni brat Ryszard z Lincoln oraz siostra Matylda, hrabina Perche – dwoje uznanych przez króla nieślubnych dzieci – a także hrabia Chester, Ryszard, wraz z żoną Matyldą, siostrzeniec władcy Stefan z Blois oraz zastępy młodych możnych i dam dworu stanowiących najbliższe otoczenie następcy tronu. W atmosferze powszechnego świętowania dyplomatycznych zwycięstw we Francji i rychłego powrotu do domu, obficie lejący się alkohol szybko przekształcił pokład statku w miejsce głośnej, bezprecedensowej zabawy. Ówcześni kronikarze, zwłaszcza Orderic Vitalis w Historia Ecclesiastica oraz Wilhelm z Malmesbury w dziele Gesta Regum Anglorum, nakreślili obraz nocy pełnej pijaństwa, przełamywania barier obyczajowych i skrajnej lekkomyślności. Na polecenie młodego księcia aż trzy pokaźne beczki przedniego wina rozdano liczącej pięćdziesięciu wioślarzy i żeglarzy załodze, która natychmiast dołączyła do wspólnego picia wraz z arystokratyczną młodzieżą.

Zatonięcie Białego Statku
Jest to miniatura pochodząca z około 1321 roku
z manuskryptu Cotton MS Claudius D II, fol. 45v
(British Library)
autor nieznany

 
Stan zbiorowego upojenia wywołał całkowity upadek dyscypliny na pokładzie i uderzył w utarte normy obyczajowe. Kiedy przed odbiciem od brzegu na okręt przybyła grupa cenionych duchownych katolickich pod przewodnictwem szanowanego biskupa Coutances, Wilhelma, by zgodnie z tradycją morską odmówić modlitwę i pobłogosławić załogę wraz ze statkiem, spotkała ich pijacka agresja. Rozbawieni i podchmieleni młodzieńcy wyśmiali kapłanów, obsypali ich wyzwiskami i zmusili do opuszczenia pokładu, kategorycznie odrzucając duchową opiekę. W oczach ówczesnych dziejopisów ta manifestacja bezbożności stała się symbolicznym punktem zwrotnym, którym pasażerowie ściągnęli na siebie surowy gniew Niebios. Część bardziej trzeźwo myślących lub ostrożniejszych pasażerów, przewidując katastrofalne skutki żeglugi pod wodzą całkowicie zamroczonej załogi, postanowiła po cichu opuścić pokład przed podniesieniem kotwicy. Wśród osób, które w ostatniej chwili zrezygnowały z rejsu, znalazł się królewski siostrzeniec, Stefan z Blois – późniejszy uzurpator korony. Szybkie wycofanie się wytłumaczył nagłą, uciążliwą dolegliwością żołądkową. Ten z pozoru drobny incydent zdrowotny ocalił mu życie, odmieniając w sposób diametralny dalsze losy całej Europy.
 
Gdy nadeszła noc 25 listopada 1120 roku, główna eskadra prowadzona przez samego Henryka I podniosła kotwice i skierowała się na spokojne, spowite ciemnością wody Kanału. Tymczasem Biały Statek nadal tkwił przy brzegu, a biesiadującym na nim dworzanom nie spieszyło się do drogi. Do momentu, gdy podjęto decyzję o rejsie, okręt królewski dawno zniknął już z oczu za linią horyzontu. Zamroczeni alkoholem i przepełnieni młodzieńczą pychą dworscy arystokraci zaczęli naciskać na kapitana FitzStephena, by nakazał załodze wioślarskiej nadrobić zaległości i wyprzedzić jednostkę monarchy przed jej dobiciem do brzegów Anglii. Szybko ulegając tym żądaniom, mocno wstawiony kapitan, pragnący za wszelką cenę zaprezentować niezwykłe możliwości swojego nowego okrętu, nakazał natychmiastowe wypłynięcie w gęstą noc. Wiosłujący z całej siły, pijani marynarze nadali maszynie wielką prędkość, prowadząc ją przez z pozoru spokojny, lecz usiany podwodnymi niebezpieczeństwami rejon wód Cotentinu. Nawigowanie w okolicach Barfleur wymagało ogromnego doświadczenia nawet w dzień. Zaledwie milę od wyjścia z portu kryła się bowiem skała Quilleboeuf – zdradliwa rafa granitowa, dostrzegalna wyłącznie w czasie niskiego stanu wody i doskonale znana lokalnym żeglarzom. Trzeźwy sternik opłynąłby tę przeszkodę szerokim łukiem. W panujących ciemnościach, połączonych z całkowitym brakiem wyobraźni kapitana i sternika, nadmierna prędkość okrętu okazała się wyrokiem śmierci. Pędzący z pełną mocą Biały Statek uderzył w skraj skały Quilleboeuf. Prawa strona dziobu została doszczętnie zmiażdżona o kamienną grań, co doprowadziło do roztrzaskania desek i powstania potężnej wyrwy pod linią wodną. Lodowata woda natychmiast wdarła się do kadłuba, wywołując gwałtowny przechył i błyskawiczne zatonięcie jednostki w morskiej otchłani.

Król Henryk I opłakuje zatonięcie Białego Statku
nieznany średniowieczny artysta
(ok. 1307-1327)
źródło: British Library,
Royal MS 20 A. II, fol. 6v

 
W powstałym chaosie pojawiła się jednak na moment realna szansa na ocalenie jedynego dynastycznego spadkobiercy. Załoga zdołała spuścić na wodę niewielką łódź ratunkową, na której w osłonie przybocznych umieszczono księcia Wilhelma. Wioślarze zaczęli sprawnie oddalać się od pogrążającego się w falach wraku, kierując się ku brzegowi. Jednakże w trakcie ucieczki młodzieniec usłyszał przeraźliwy krzyk swojej przyrodniej siostry, Matyldy, hrabiny Perche, uwięzionej na pokładzie tonącego okrętu. Kierowany poczuciem braterskiego obowiązku i szlacheckim kodeksem, Wilhelm zażądał zawrócenia łodzi. Gdy tylko podpłynęli bliżej wraku, oszalały ze strachu tłum tonących rzucił się z pokładu, desperacko chwytając się krawędzi małej łódeczki. Przeciążona jednostka natychmiast się wywróciła, wrzucając księcia, jego siostrę i towarzyszy do mroźnej wody. Przygnieceni ciężarem nasiąkniętych bogatych szat z jedwabiu i wełny, członkowie najbliższego otoczenia następcy tronu poszli na dno na oczach spowitego mrokiem normandzkiego wybrzeża. Z grona około trzystu pasażerów i członków załogi, którzy znaleźli się owego wieczoru na pokładzie, mroźną noc zdołał przetrwać tylko jeden człowiek – skromny rzeźnik z Rouen, Berold. Zabezpieczony przed paraliżującym zimnem grubym, baranim kożuchem, przetrwał w morskich falach, uczepiony pływającego fragmentu masztu. Jak przekazuje Orderic Vitalis, kapitan Tomasz FitzStephen wynurzył się na chwilę po katastrofie i dopłynął do masztu, na którym dostrzegł Berolda. Pytając rzeźnika o los monarchy syna, otrzymał informację o śmierci księcia i całej jego świty. Uświadamiając sobie ogrom politycznego nieszczęścia, do którego doprowadził, oraz lękając się okrutnej zemsty Henryka I, kapitan puścił maszt i świadomie poszedł na dno. Berolda odnaleźli dopiero o świcie lokalni rybacy, ściągając go z dryfującego drewna jako jedynego żywego świadka zagłady anglo-normańskiej elity.
 
Wiadomość o tragedii dotarła na dwór w Anglii dopiero po paru dniach, podczas gdy spoglądający w stronę morza Henryk I bezskutecznie oczekiwał przybycia syna. Wśród możnych wybuchła panika, lecz żaden ze współpracowników czy ministrów nie potrafił zdobyć się na przekazanie władcy tak strasznej informacji. Ostatecznie przygotowano przemyślany podstęp: przed oblicze monarchy wpuszczono małego chłopca, który wybuchnął płaczem i rzuciwszy się do nóg króla, wyjawił prawdę o zatonięciu Białego Statku wraz z całą załogą. Jak przekazują kronikarze, słysząc o śmierci swego prawowitego dziedzica, nieślubnych dzieci i czołowych dostojników, monarcha zemdlał i upadł na ziemię w stanie ciężkiego szoku psychicznego. Ówcześni zapamiętali, że od tej strasznej nocy aż do końca swoich dni, przez kolejne piętnaście lat panowania, król nigdy więcej się nie uśmiechnął. Tragedia ta miała jednak wymiar nie tylko osobisty – wzdłuż brzegu Kanału w jedną noc bezpowrotnie rozpadł się misterny system polityczny, budowany przez Henryka przez niemal dwie dekady. Tragiczna śmierć Wilhelma Adelina doprowadziła do natychmiastowego i niezwykle trudnego do rozwiązania kryzysu legitymizacji władzy. W realiach wczesnośredniowiecznego feudalizmu brak jasnego, niekwestionowanego męskiego dziedzica stawał się pożywką dla wybuchu frakcyjnych walk, rodził drapieżne apetyty możnowładców i groził wybuchem wojny domowej. Henryk I w momencie katastrofy miał już pięćdziesiąt dwa lata, co na tamten czas stanowiło podeszły wiek, a jego małżonka, matka cesarzowej Matyldy, zmarła dwa lata wcześniej, w 1118 roku. Uświadamiając sobie absolutną konieczność spłodzenia kolejnego prawowitego syna, monarcha działał w desperackim pośpiechu. Już w styczniu 1121 roku, zaledwie dwa miesiące po morskiej tragedii, poślubił osiemnastoletnią Adelizę z Louvain, córkę księcia Dolnej Lotaryngii. Mimo że ich związek trwał czternaście lat, nie przyniósł żadnego potomstwa. Sytuacja ta postawiła Henryka przed wyzwaniem, z którym żaden z dotychczasowych anglo-normańskich władców nie musiał się mierzyć: z perspektywą całkowitego braku męskiego dziedzica w prostej linii.

Obraz ten, namalowany przez anonimowego artystę szkoły angielskiej,
nosi tytuł Henryk I dowiadujący się o utonięciu syna Wilhelma
podczas katastrofy Białego Statku w 1120 roku.
Obecnie dzieło znajduje się w zbiorach Hartlepool Museum Service
i przedstawia jeden z najbardziej dramatycznych momentów
w historii Anglii. 

 
Wobec bezowocności drugiego małżeństwa królowi pozostała jedynie próba przekazania władzy swojemu jedynemu prawowitemu dziecku – cesarzowej Matyldzie. Była to postać reprezentująca ogromny format polityczny. W młodym wieku wysłano ją do Niemiec jako małżonkę cesarza Henryka V, u którego boku sprawowała władzę aż do jego śmierci w 1125 roku. Powróciwszy do Normandii, wnosiła ze sobą niezwykły prestiż, autorytet cesarski oraz znajomość bezwzględnych mechanizmów sprawowania władzy. Wizja kobiety na anglo-normańskim tronie była jednak czymś bezprecedensowym i pozostawała w głębokiej sprzeczności z patriarchalnym modelem feudalnym XII wieku. Ówczesnego władcę postrzegano bowiem nie tylko jako najwyższego urzędnika, lecz przede wszystkim jako wodza osobistego, prowadzącego wojska do boju i własnoręcznie sprawującego sądy. Przejęcie suwerennej władzy przez kobietę nie znajdowało żadnego uzasadnienia w dotychczasowym prawie, jak i nie mieściło się w normach kulturowych normandzkiego baronatu. Dążąc do złamania tego głęboko zakorzenionego oporu, Henryk I wykorzystał cały swój królewski majestat. W Boże Narodzenie 1126 roku zwołał do Westminsteru arcybiskupów, biskupów, opatów oraz czołowych lordów i baronów, wymuszając na nich złożenie uroczystej przysięgi. Zobowiązali się w niej do uznania cesarzowej Matyldy za prawowitą następczynię tronu Anglii i Normandii w przypadku braku męskiego potomka z prawowitego łoża. Wśród pierwszych możnych składających to święte przyrzeczenie znaleźli się ulubiony siostrzeniec króla, Stefan z Blois, oraz uznany nieślubny syn monarchy, Robert, hrabia Gloucester. Henryk powtarzał ten akt politycznej presji w 1131 oraz 1133 roku, skłaniając niechętną arystokrację do ponawiania hołdu wobec córki. Wszystkie te deklaracje składano jednak w warunkach przymusu, a ich moc została dodatkowo osłabiona przez późniejsze posunięcia samego króla. W 1128 roku doprowadził on bowiem do małżeństwa owdowiałej Matyldy z młodym hrabią Andegawenii, Godfrydem Plantagenetem. Choć posunięcie to miało głęboki sens geopolityczny, zabezpieczając południową granicę Normandii, wywołało wściekłość normandzkiej szlachty. Rycerstwo Normandii uważało Andegawenów za swoich najbardziej znienawidzonych rywali; perspektywa objęcia nad nimi władzy przez andegaweńskiego hrabiego za pośrednictwem Matyldy wywołała ogromną niechęć etniczną i polityczną wśród baronów, na których poparcie księżniczka musiała przecież liczyć.
 
Ta chwiejna konstrukcja polityczna, podtrzymywana wyłącznie autorytetem starzejącego się monarchy, załamała się całkowicie po śmierci Henryka I 1 grudnia 1135 roku w pobliżu Saint-Denis-le-Ferment. Zgon króla wyzwolił ukryty kryzys, którego zarzewie powstało w wodach pod Barfleur piętnaście lat wcześniej. Cesarzowa Matylda, przebywająca wówczas w Andegawenii u boku męża, była w ciąży i nie mogła natychmiast udać się do królestwa, by bezproblemowo zająć tron. Sytuację tę bezlitośnie wykorzystał Stefan z Blois – ten sam siostrzeniec, który uniknął tragicznego rejsu Białym Statkiem z powodu nagłego rozstroju żołądka. Działając z bezwzględną szybkością i wyrachowaniem, przejechał przez gwałtowne zimowe sztormy z Boulogne do Londynu, gdzie zyskawszy poparcie mieszczan pragnących stabilizacji, został entuzjastycznie przyjęty. Następnie udał się do Winchesteru, gdzie funkcję biskupa oraz legata papieskiego piastował jego brat, Henryk z Blois. Przy wsparciu brata oraz królewskiego skarbnika Stefan przejął kontrolę nad zlokalizowanym tam skarbcem, zyskując dostęp do gigantycznych rezerw finansowych zgromadzonych przez zmarłego monarchę. Zrywając ze złożoną wcześniej przysięgą, Stefan posłużył się wygodną argumentacją prawno-teologiczną: utrzymywał, że na łożu śmierci Henryk I zwolnił możnych z obowiązku weryfikacji obietnicy z powodu małżeństwa Matyldy z wrogim hrabią Andegawenii lub że to właśnie jego wyznaczył na następcę w celu zachowania pokoju. Królewski stolnik, Hugh Bigod, złożył publiczne zeznanie, potwierdzające, że przed śmiercią monarcha rzeczywiście wydziedziczył swoją córkę na rzecz Stefana. Ulegając tym zapewnieniom, arcybiskup William z Corbeil koronował Stefana na króla Anglii 22 grudnia 1135 roku w opactwie westminsterskim. Przejęcie władzy dokonało się błyskawicznie, wykorzystując głęboką niechęć normandzkich elit do podporządkowania się kobiecym rządom pod dyktandem Andegawenii. Ta szybka koronacja nie położyła jednak kresu sporom sukcesyjnym; przeciwnie – dała początek niszczycielskiemu, trwającemu dziewiętnaście lat konfliktowi, określanemu w historiografii mianem Anarchii (1135–1153).

Pośmiertny portret Stefana z Blois (ok. 1620)
autor nieznany

 
Okres ten oznaczał drastyczny upadek państwowej stabilności i rozlew zdecentralizowanej przemocy, będących bezpośrednią konsekwencją próżni po śmierci Wilhelma Adelina. Choć Stefan z Blois odznaczał się osobistym męstwem i rycerskim urokiem, brakowało mu bezwzględnego talentu politycznego, rygoru finansowego oraz dyscypliny administracyjnej swojego poprzednika. Cesarzowa Matylda nie zamierzała pogodzić się z utratą korony i postanowiła odzyskać należne jej prawa drogą zbrojną. Gdy w 1139 roku wylądowała na wyspie, rozpaliła długą, okrutną wojnę na wyniszczenie, która rozdarła królestwo na wrogie obozy. Scentralizowana architektura państwowa, wznoszona z tak wielkim trudem przez Henryka I, załamała się pod ciężarem walki o koronę. Skarb Królewski stracił dawne instrumenty kontroli, dochody podatkowe spadły do głodowych wartości, a sprawny dotąd system sądownictwa opartego na sędziach objazdowych uległ całkowitej dezorganizacji na przeważającym obszarze kraju. Podczas tego głębokiego załamania strukturalnego lokalni panowie i magnaci feudalni bezwzględnie wykorzystali słabość władzy centralnej, by zawłaszczyć dotychczasowe prerogatywy królewskie. W całej Anglii i Normandii baronowie masowo wznosili samowolne, nielegalne warownie (ang. adulterine castles), ściągali z okolicznych mieszkańców przymusowe opłaty (ang. tenserie), bili własną monetę w prywatnych mennicach i prowadzili ze sobą krwawe, bezkarne walki. Ówczesna Kronika anglosaska oddawała powszechny terror tamtych lat w przejmujących słowach, opisując, jak możnowładcy „okrutnie dręczyli nieszczęsny lud budową zamków”, poddając niewinnych torturom dla wyłudzenia srebra i złota. Skłoniło to kronikarzy do pełnego rozpaczy wniosku, że „ludzie mówili głośno, iż Chrystus i Jego święci zasnęli”. W tym samym czasie w Normandii trwały systematyczne działania wojenne prowadzone przez męża Matyldy, Godfryda Andegaweńskiego, który zdobywając miasto po mieście, doprowadził do rozerwania spójności transkanałowego władztwa, budowanego z takim trudem przez Wilhelma Zdobywcę i Henryka I.
 
Punkt zwrotny walk zbrojnych nastąpił w lutym 1141 roku w bitwie pod Lincoln, w której król Stefan dostał się do niewoli sił Matyldy, dowodzonych przez jej przyrodniego brata, Roberta z Gloucester. Gdy uwięzionego władcę zamknięto w zamku w Bristolu, Matylda wkroczyła do Londynu, czyniąc przygotowania do koronacji na „Panią Anglików” (łac. Domina Anglorum). Jej wyniosła postawa oraz próba narzucenia mieszkańcom ciężkich świadczeń finansowych przy jednoczesnym odebraniu im tradycyjnych swobód wywołały jednak gwałtowny bunt miejski. Londyńczycy zmusili ją do ucieczki z miasta, zanim doszło do namaszczenia. Jej szansa na przejęcie władzy bezpowrotnie przepadła jeszcze tego samego roku, gdy Robert z Gloucester trafił do niewoli w trakcie bitwy pod Winchesterem (ang. Rout of Winchester). Matylda została zmuszona do oddania uwięzionego Stefana w zamian za uwolnienie brata, co przywróciło patową sytuację. Walki ciągnęły się bez wyraźnego rozstrzygnięcia przez kolejną dekadę, dewastując angielskie wioski i wyczerpując zasoby obu stron. Przełamanie tego bolesnego klinczu nie stało się jednak udziałem bezpośrednich sprawców kryzysu, lecz wyłoniło się wraz z pojawieniem się nowego pokolenia, zrodzonego z małżeństwa zawartego na fali pożaru sukcesyjnego. W 1153 roku Henryk Plantagenet – niezwykle dynamiczny i utalentowany syn Matyldy i Godfryda Andegaweńskiego – wylądował w Anglii, upominając się o swe dziedziczne prawa. Wobec powszechnego wycieńczenia arystokracji oraz po nagłej śmierci własnego syna i dziedzica, Eustachego, król Stefan musiał zasiąść do rokowań. Podpisany pod koniec 1153 roku Traktat z Wallingford (zwany też porozumieniem z Winchesteru) położył kres zmaganiom domowym. Na jego mocy Stefan zachował status króla do swej śmierci, lecz musiał oficjalnie usynowić Henryka Plantageneta jako jedynego prawowitego następcę, ze szkodą dla swego drugiego żyjącego syna, Wilhelma z Blois. Gdy niecały rok później, 25 października 1154 roku, Stefan zmarł, Henryk Plantagenet bez przeszkód objął władzę jako Henryk II, dając początek potężnej dynastii Plantagenetów.

Cesarzowa Matylda została tutaj przedstawiona
podczas koronacji swojej wnuczki,
Matyldy Angielskiej, na księżną Saksonii.
Ilustracja pochodzi z Ewangelii Henryka Lwa (1188)

 
Koronacja Henryka II w 1154 roku okazała się jednym z najbardziej przełomowych momentów w politycznych dziejach Europy – rozwojem wypadków stanowiącym paradoksalną konsekwencję morskiej katastrofy z 1120 roku. Gdyby Wilhelm Adelin nie zginął pod Barfleur, przejąłby w swoim czasie stabilne, połączone państwo anglo-normańskie. W takim scenariuszu ślub Matyldy z Godfrydem Andegaweńskim nigdy by nie nastąpił, gdyż córka Henryka I pozostałaby w Niemczech lub wyszłaby za mąż w innym rejonie Europy, bez konieczności szukania doraźnego sojuszu z Andegawenią. W efekcie wielka kumulacja ziem tworząca nową potęgę nigdy by nie powstała. Tymczasem Henryk II objął po matce i Stefanie Anglię z Normandią, po ojcu przejął Andegawenię, Maine i Turenię, a dzięki zawartemu w 1152 roku ślubowi z Eleonorą Akwitańską – świeżo rozwiedzioną żoną króla Francji Ludwika VII – uzyskał pełną kontrolę nad rozległym księstwem Akwitanii, Poitou oraz Gaskonią. Struktura polityczna narodzona z ruin Anarchii przekształciła się w transkontynentalny kompleks terytorialny, ciągnący się od granic Szkocji aż po grzbiety Pirenejów. Henryk II panował nad obszarem znacznie większym, bogatszym i silniejszym od ziem pod bezpośrednią władzą francuskich Kapetyngów. Chcąc skutecznie zarządzać tak złożonym władztwem, młody król przeprowadził głęboką reformę administracji, prawa i metod sprawowania władzy. Odbudowując autorytet monarchii, systematycznie burzył bezprawne zamki baronów, przywrócił rygor finansowy Skarbu Królewskiego i położył fundamenty pod system angielskiego prawa powszechnego (ang. common law). Poprzez akty prawne, takie jak wielkie reformy z Clarendon (ang. Assize of Clarendon, 1166) i Northampton (ang. Assize of Northampton, 1176), rozszerzył kompetencje sądów monarszych, wprowadził instytucję ławy przysięgłych, ustanowił stały system sędziów objazdowych i przekształcił nakazy królewskie w ogólnodostępne narzędzia prawne. W ten sposób chaos wywołany zatonięciem Białego Statku stał się bezpośrednim impulsem do stworzenia jednego z najbardziej sprawnych i trwałych systemów prawno-ustrojowych w historii.
 
W ujęciu historiograficznym katastrofa Białego Statku jest przejmującym studium relacji między nieuchronnością procesów dziejowych a nagłym, pojedynczym przypadkiem. Załamanie się panowania anglo-normańskiego po 1135 roku nie było skutkiem głębokiego kryzysu społeczno-gospodarczego ani skostnienia struktur, lecz wybuchło w wyniku pojedynczego wypadku, który uderzył w najsłabszy punkt ówczesnej monarchii: całkowitą zależność państwa od istnienia męskiego dziedzica. Kulturę młodzieżową anglo-normańskiego dworu XII wieku, przepełnioną rycerską pychą, duchem rywalizacji i pijaństwem, zgubiła feralna noc 25 listopada 1120 roku. Jedna noc beztroskiej zabawy, kilka beczek wina i lekkomyślne wypłynięcie po zmroku przekreśliły dekady wysiłków politycznych, zgładziły główną linię dynastii i wtrąciły królestwo w stan długotrwałego paraliżu. Znaczenie tragedii pod Barfleur wykracza daleko poza śmierć trzystu pasażerów w morskich falach. Przykład ten obnaża skrajną kruchość państwa, które mimo posiadania rozwiniętych instytucji, takich jak Skarbiec, wciąż wisiało na włosku biologicznego przetrwania jednej osoby. Po śmierci Wilhelma Adelina dotychczasowe procedury okazały się bezsilne wobec widma wojny domowej, ujawniając, że państwo średniowieczne nie uzyskało jeszcze niezależności od osoby samego władcy. Krwawa wojna sukcesyjna zniszczyła mit nietykalności monarchii i uświadomiła baronatowi, że korona może stać się przedmiotem przetargów i wymuszeń. Ta zmiana ustrojowa zapoczątkowała trwały spór konstytucyjny między królami a arystokracją, nakreślając dynamikę walki o władzę, która w kolejnym wieku doprowadziła do buntów możnych i uchwalenia Wielkiej Karty Swobód (Magna Carta) w 1215 roku.

Obraz nosi tytuł Zatonięcie Białego Statku
i został namalowany w 1868 roku.
autor: Joseph Martin Kronheim

 
Ostatecznie dramat ten pozostaje jednym z największych paradoksów w dziejach Europy. Pijacka lekkomyślność grupy wpływowych młodzieńców zakończyła okres stabilizacji i rozwoju z czasów Henryka I, skazując Anglię i Normandię na dwie dekady okrutnych walk, zniszczeń i cierpienia podczas Anarchii. Jednak w toku tego chaotycznego procesu dziejowego katastrofa ta starła z powierzchni ziemi stary porządek anglo-normański tylko po to, by zrobić miejsce dla znacznie potężniejszej i nowocześniejszej konstrukcji państwowej. Z ruin Białego Statku wyrosło imperium Andegawenów oraz reformy ustrojowe Henryka II, które na zawsze ukształtowały tradycję prawną świata anglosaskiego i zmieniły układ sił w średniowiecznej Europie na całe stulecia. Zatonięcie Białego Statku pozostaje dobitnym dowodem na to, jak wielką rolę w historii odgrywa ślepy traf, przypominając, że losy mocarstw, bezpieczeństwo królestw i bieg cywilizacji mogą w jednej chwili ulec zmianie przez z pozoru błahy, ludzki błąd w jesienną noc.

 
Bibliografia:

1. Chibnall M.: The Empress Matilda: Queen Consort, Queen Mother and Lady of the English. Okford: Blackwell, 1991.
2. Cole T.: The Anarchy: The Darkest Days of Medieval England. Stroud: Amberley Publishing, 2019.
3. Crouch D.: The Reign of King Stephen: 1135-1154. Londyn: Longman, 2000.
4. Gillingham J.: The Angevin Empire. Londyn: Arnold, 2001.
5. Green J. A.: Henry I: King of England and Duke of Normandy. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.
6. Spencer Ch.: The White Ship: Conquest, Anarchy and the Wrecking of Henry I’s Dream. Londyn: William Collins, 2021.

Ⓒ Agnieszka Różycka