Dziedzictwo i życie Augusty Heskiej: analiza jej roli w kształtowaniu europejskiej dyplomacji i powiązań dynastycznych

 


Augusta Wilhelmina Louiza, księżniczka Hesji‑Kassel, należy do grona tych arystokratek XIX wieku, których wpływ był subtelny, lecz trwały. Jej biografia splata dwa światy: niemieckie korzenie oraz brytyjską tożsamość, którą przyjęła po ślubie z księciem Adolfem, siódmym synem Jerzego III. Choć nie należała do najbardziej rozpoznawalnych członkiń europejskich rodzin królewskich, jej życie – rozciągające się niemal na całe stulecie – odzwierciedlało epokę wielkich przemian, a jej osobista postawa, odporność i poczucie obowiązku wywarły wpływ na kolejne pokolenia, w tym na przyszłą królową Wielkiej Brytanii. Jako wicekrólowa Hanoweru, a później ceniona matrona w Zjednoczonym Królestwie, Augusta pozostawiła po sobie dziedzictwo oparte na lojalności, kulturze i filantropii. Niniejszy tekst ukazuje wielowymiarowy obraz jej życia, obejmujący pochodzenie, małżeństwo, działalność w Hanowerze, późniejsze lata w Anglii oraz trwały wpływ jej charakteru i działań.

Augusta Heska, księżna Cambridge (1817)
autor: William Beechey

Księżniczka Augusta przyszła na świat 25 lipca 1797 roku w Rumpenheim w Hesji‑Kassel, w okresie, gdy Europa przechodziła gwałtowne przeobrażenia polityczne. Była trzecim dzieckiem i szóstą z kolei potomkinią księcia Fryderyka Hesji‑Kassel oraz księżniczki Karoliny Nassau‑Usingen. Jej ojciec pełnił funkcję generała w armii duńskiej i był młodszym bratem Wilhelma I, elektora Hesji, co łączyło rodzinę nie tylko z niemieckimi liniami książęcymi, lecz także z dworem duńskim. Choć ród Hesja‑Kassel nie należał do najpotężniejszych w strukturach Świętego Cesarstwa Rzymskiego, to jednak wyróżniał się długą historią i silnym poczuciem dumy dynastycznej. Dzieciństwo Augusty przypadło na czas wojen napoleońskich, kiedy mapa Europy była nieustannie przerysowywana. W latach 1807–1813 jej rodzinne księstwo zostało wcielone do Królestwa Westfalii, rządzonego przez Hieronima Bonapartego, brata Napoleona. To doświadczenie politycznej niestabilności musiało ukształtować w młodej księżniczce realistyczne spojrzenie na władzę oraz świadomość, jak krucha potrafi być pozycja nawet szacownych rodów. Jej wychowanie, zgodne z tradycją protestanckiej arystokracji niemieckiej, akcentowało pobożność, staranne wykształcenie i znajomość etykiety dworskiej. Wkraczając w dorosłość, Augusta była znana z łagodnego charakteru, inteligencji i spokojnej godności – cech, które miały towarzyszyć jej przez całe życie i stać się fundamentem jej publicznego wizerunku.
 
Dla księżniczki jej rangi małżeństwo było przede wszystkim kwestią polityczną i dynastyczną. Na początku XIX wieku brytyjska rodzina królewska znalazła się w trudnym położeniu związanym z sukcesją. Pogarszający się stan zdrowia Jerzego III oraz brak legalnych potomków u jego starszych synów sprawiły, że konieczne stało się zabezpieczenie protestanckiej linii dziedziczenia. W tym kontekście książę Adolf, książę Cambridge, najmłodszy żyjący syn Jerzego III i królowej Charlotty, stał się naturalnym kandydatem do zawarcia małżeństwa o znaczeniu politycznym. Urodzony w 1774 roku, miał za sobą karierę wojskową w armii hanowerskiej i cieszył się opinią człowieka obowiązkowego i zrównoważonego. W 1816 roku Adolf został mianowany wicekrólem Hanoweru, co wymagało od niego stałej obecności w tym państwie, podniesionym dwa lata wcześniej do rangi królestwa. Związek z niemiecką księżniczką z protestanckiego rodu był więc idealnym rozwiązaniem: wzmacniał więzi między brytyjską monarchią a jej hanowerskim dziedzictwem, zapewniał księciu odpowiednią partnerkę do pełnienia funkcji reprezentacyjnych oraz odpowiadał potrzebom politycznym związanym z sukcesją. Małżeństwo Augusty i Adolfa było zatem zarówno osobistym wyborem, jak i elementem szerzej zakrojonej strategii dynastycznej.

Adolf Fryderyk Hanowerski, książę Cambridge
i mąż Augusty Heskiej (1808)
autor: William Beechey

 
Decyzja o wyborze Augusty z Hesji‑Kassel jako przyszłej małżonki księcia Adolfa była wynikiem starannie prowadzonych rozmów i zabiegów dyplomatycznych, zgodnych z praktykami epoki. Adolf, starszy od niej o ponad dwie dekady, udał się osobiście do Hesji‑Kassel, aby sfinalizować ustalenia dotyczące małżeństwa. Uznano, że Augusta spełnia wszystkie kluczowe kryteria: była protestantką, pochodziła z szanowanego rodu i cieszyła się nienaganną opinią. Zaręczyny ogłoszono wiosną 1818 roku, a następnie odbyły się dwie ceremonie ślubne, odzwierciedlające ich przyszłe obowiązki w dwóch różnych krajach. Pierwszy ślub miał miejsce 7 maja 1818 roku w Kassel, natomiast drugi – bardziej uroczysty, w obrządku anglikańskim – odbył się 1 czerwca 1818 roku w Pałacu Buckingham w Londynie. W tej londyńskiej ceremonii uczestniczył książę regent, późniejszy Jerzy IV, oraz liczni członkowie brytyjskiej rodziny królewskiej, co podkreślało wagę tego związku dla Korony. Po ślubie Augusta, odtąd księżna Cambridge, została życzliwie przyjęta zarówno przez rodzinę królewską, jak i brytyjskie społeczeństwo, które oczekiwało odnowy moralnej w otoczeniu monarchii. Ich małżeństwo, w przeciwieństwie do wielu niespokojnych związków królewskich tamtej epoki, okazało się harmonijne i oparte na wzajemnym szacunku, trwając aż do śmierci księcia.
 
Po zawarciu małżeństwa para objęła swoje główne obowiązki – kierowanie administracją Królestwa Hanoweru. Adolf, jako wicekról, reprezentował monarchę i zarządzał krajem w imieniu swoich braci, Jerzego IV, a później Wilhelma IV, którzy pozostawali w Anglii. Augusta szybko odnalazła się w roli wicekrólowej, z zaangażowaniem podejmując obowiązki społeczne i ceremonialne. W krótkim czasie stworzyła w Hanowerze ceniony i dobrze zorganizowany dwór. Pałac Leine stał się centrum życia kulturalnego i towarzyskiego, odzwierciedlając jej wyczucie stylu oraz praktyczne podejście księcia do rządzenia. Księżna zasłynęła jako patronka inicjatyw charytatywnych, szpitali i szkół, szczególnie tych przeznaczonych dla kobiet i dzieci. Jej życzliwość i empatia sprawiły, że zdobyła sympatię mieszkańców Hanoweru, a jej spokojna, godna postawa doskonale równoważyła bardziej swobodny charakter męża. W życiu prywatnym Augusta i Adolf stworzyli stabilną i kochającą rodzinę. Doczekali się trojga dzieci, które odegrały istotne role w europejskiej monarchii. Ich najstarszy syn, Jerzy Wilhelm Fryderyk Karol, urodzony 26 marca 1819 roku w Hanowerze, został później 2. księciem Cambridge i odbył długą karierę wojskową w armii brytyjskiej. Dwie córki – Augusta Karolina Charlotta Elżbieta Maria Zofia Luiza (ur. 19 lipca 1822) oraz Maria Adelajda Wilhelmina Elżbieta (ur. 27 listopada 1833) – również wychowywane były w duchu obowiązku, religijności i praktycznego podejścia do życia. Rodzina Cambridge uchodziła za jedną z najbardziej harmonijnych wśród europejskich rodów królewskich, co wyróżniało ich na tle często burzliwych relacji panujących w monarchiach XIX wieku. Ich codzienna obecność i zaangażowanie w sprawy Hanoweru budowały silną więź z lokalną społecznością.

Portret Augusty namalowany przez jej siostrę Marię
w 1820 roku

 
Choć okres ich rządów w Hanowerze był stosunkowo spokojny, nie brakowało wyzwań politycznych. Książę Cambridge nadzorował ważny etap rozwoju konstytucyjnego, wprowadzając reformy i dbając o stabilność, zwłaszcza po wydarzeniach rewolucyjnych 1830 roku. Augusta wspierała go nieustannie – jej udział w uroczystościach publicznych i działalność społeczna wzmacniały autorytet administracji wicekrólewskiej. Jej zdolność do budowania relacji z mieszkańcami oraz konsekwentne wspieranie męża przyczyniły się do pomyślności ich hanowerskiej kadencji. Jednak ich czas w Hanowerze dobiegł końca po śmierci Wilhelma IV w 1837 roku. Zgodnie z prawem salickim, które wykluczało kobiety z dziedziczenia tronu hanowerskiego, korony Wielkiej Brytanii i Hanoweru rozdzieliły się. Tron brytyjski objęła królowa Wiktoria, natomiast Hanower przypadł jej wujowi, Ernestowi Augustowi, księciu Cumberland. Oznaczało to koniec funkcji wicekróla dla Adolfa i konieczność powrotu rodziny Cambridge do Anglii – decyzję, która była dla nich emocjonalnie trudna po dwóch dekadach służby w Hanowerze. Po powrocie do Anglii w 1837 roku Augusta wkroczyła w nowy etap życia. Z wicekrólowej stała się cenioną członkinią brytyjskiej rodziny królewskiej, mieszkającą głównie w Londynie. Początkowo rodzina zamieszkała w Cambridge House przy Piccadilly, który szybko stał się ważnym miejscem spotkań arystokracji i starszych członków rodziny królewskiej. Później przenieśli się do apartamentów w Pałacu świętego Jakuba, który przez wiele lat pozostawał ich główną rezydencją. Augusta, choć nie pełniła już funkcji politycznych, zachowała swoją godność i aktywność społeczną. Kontynuowała działalność filantropijną i stała się bliską doradczynią oraz krewną królowej Wiktorii i innych członków rodziny. Jej londyński dwór słynął z kultury, elegancji i serdeczności, a ona sama była postrzegana jako łącznik między dawnym pokoleniem a nową epoką brytyjskiej monarchii.
 
Augusta przez całe życie pozostała oddaną żoną i matką, a po zakończeniu obowiązków w Hanowerze skupiła się przede wszystkim na wychowaniu i przyszłości swoich dzieci. Jej najstarsza córka, księżniczka Augusta, w 1843 roku wyszła za mąż za swojego kuzyna, Fryderyka Wilhelma, wielkiego księcia Meklemburgii‑Strelitz, co dodatkowo umocniło niemieckie powiązania dynastyczne brytyjskiej rodziny królewskiej. Młodsza córka, księżniczka Maria Adelajda, znana z pogodnego charakteru, poślubiła w 1866 roku księcia Franciszka von Teck. To właśnie poprzez Marię Adelajdę dziedzictwo Augusty miało trafić na tron Wielkiej Brytanii – jej wnuczka, Wiktoria Maria von Teck, została później królową Marią jako małżonka Jerzego V. Augusta aktywnie wspierała obie córki, udzielając im rad i towarzysząc w ich nowych rolach, stając się dla rodziny doświadczoną i szanowaną matriarchinią. Przełomowym momentem w jej życiu była śmierć męża, księcia Adolfa, 8 lipca 1850 roku. Po trzydziestu dwóch latach zgodnego i pełnego wzajemnego oddania małżeństwa Augusta została wdową. W wieku 53 lat rozpoczęła nowy etap życia, naznaczony samotnością, lecz poradziła sobie z tą stratą dzięki swojej wierze i wewnętrznej sile. Pozostała w Londynie, kontynuując obowiązki reprezentacyjne oraz działalność charytatywną. Od tego czasu znano ją jako wdowę księżną Cambridge – osobę, która symbolizowała ciągłość i tradycję w szybko zmieniającej się monarchii. Jej apartamenty w Pałacu świętego Jakuba stały się miejscem spotkań rodziny, a ona sama była dla dzieci i wnuków źródłem wsparcia i mądrości.

Augusta Heska z dwojgiem swoich dzieci:
księciem Jerzym i księżniczką Augustą (1823)
autor: Melchior Gommar Tieleman

 
W kolejnych dekadach Augusta coraz bardziej umacniała swoją pozycję jako nestorka rodu. Przeżyła męża o trzydzieści dziewięć lat, stając się najdłużej żyjącą spośród wszystkich wnucząt Jerzego III i królowej Charlotty. Jej długowieczność sprawiła, że była żywym pomostem między epoką hanowerską a nowoczesną monarchią brytyjską. Głęboka religijność nadal kierowała jej życiem i działalnością dobroczynną. Wspierała liczne organizacje charytatywne, zyskując opinię osoby hojnej, skromnej i pełnej współczucia. Utrzymywała bliskie relacje z królową Wiktorią, która ceniła jej rozsądek i oddanie rodzinie królewskiej. Augusta była mile widziana na dworskich uroczystościach, gdzie traktowano ją z szacunkiem należnym osobie o tak długim doświadczeniu i nienagannej reputacji. Wśród jej wnuków szczególne miejsce zajmowała księżniczka Maria von Teck, późniejsza królowa Maria. Augusta odegrała ważną rolę w jej wychowaniu, przekazując jej wartości, które sama wyznawała: obowiązkowość, pracowitość, ogładę i dyscyplinę. Te cechy okazały się kluczowe, gdy Maria została żoną Jerzego V i królową Wielkiej Brytanii. W ten sposób charakter i dziedzictwo Augusty zostały trwale wpisane w fundamenty nowoczesnej monarchii. Postrzegano ją jako wzór królewskiej powściągliwości – osobę, która nigdy nie szukała rozgłosu, lecz zawsze wykonywała swoje obowiązki z godnością i spokojem. Łączyła elegancję z życzliwością, a jej inteligencja i trafne obserwacje czyniły ją postacią zarówno poważaną, jak i lubianą.
 
Augusta zmarła 6 kwietnia 1889 roku w swoich apartamentach w Pałacu świętego Jakuba, dożywając 91 lat. Jej odejście symbolicznie zamknęło pewną epokę – była ostatnią z żyjących wnucząt Jerzego III. Pogrzeb zgromadził królową Wiktorię oraz wielu europejskich monarchów, co świadczyło o szacunku, jakim darzono ją przez całe życie. Spoczęła w królewskiej krypcie Kaplicy świętego Jerzego na zamku w Windsorze, obok ukochanego męża. Ocena jej dziedzictwa pokazuje, że choć Augusta nie sprawowała władzy w sensie politycznym, jej wpływ był znaczący i długotrwały. Uosabiała ideał królewskiej małżonki: lojalnej, pracowitej, oddanej rodzinie i zaangażowanej w działalność publiczną. Jej lata w Hanowerze przyniosły królestwu stabilność i dobrobyt, a w Anglii stała się symbolem ciągłości między dawną a nową monarchią. Jej charakter – pełen pobożności, godności, ciepła i poczucia obowiązku – odcisnął piętno na kolejnych pokoleniach, zwłaszcza na królowej Marii. Augusta z Hesji‑Kassel nie potrzebowała korony, by wywierać wpływ; jej siła tkwiła w konsekwencji, moralności i cichej determinacji. Jej życie pozostaje świadectwem tego, jak ogromną rolę może odegrać osoba działająca z wytrwałością i skromnością w czasach wielkich przemian.

 
Bibliografia:

1. Fraser F.: Princesses: The Six Daughters of George III, Alfred A. Knopf, Nowy Jork 2004.
2. Russell J., Cohn R.: Princess Augusta of Hesse-Kassel, Book on Demand Ltd., Londyn 2013.
3. Van der Kiste J.: George III’s Children, The History Press, Nowy Jork 2013.
4. Van der Kiste J.: The Georgian Princesses, Sutton Publishing, Phoenix Mill 2000.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Artur Plantagenet, 1. wicehrabia Lisle: Pogłębiona analiza życia, sieci zależności i dziedzictwa arystokraty epoki Tudorów

 


Artur Plantagenet, 1. wicehrabia Lisle, zmarł w Tower 3 marca 1542 roku w wieku około osiemdziesięciu lat. Przebywał tam jako więzień od maja 1540 roku. Artur był jedynym znanym nieślubnym synem króla Yorków, Edwarda IV. Przyjmuje się, że przyszedł na świat na początku 1471 roku – najprawdopodobniej w lutym lub marcu – a więc został poczęty tuż przed wyjazdem Edwarda z Anglii. Król powrócił w marcu 1471 roku i po raz ostatni przejął tron z rąk lancasterskiego Henryka VI. Dokładne miejsce i data narodzin Artura pozostają niepewne, podobnie jak tożsamość jego matki. Choć Edward IV był oddany swojej żonie, Elżbiecie Woodville, miał co najmniej trzy oficjalnie uznane metresy, a za matkę Artura najczęściej uznaje się kobietę, która nazywała się Elżbieta Lucy. Do śmierci ojca w 1483 roku Artur wychowywał się na dworze królewskim, w otoczeniu swojego prawowitego przyrodniego rodzeństwa, w tym Elżbiety York, do której dworu dołączył później po jej ślubie z Henrykiem VII.  Za panowania Henryka VIII Artur pozostał związany z dworem, choć jego nieślubne pochodzenie wykluczało go z jakiejkolwiek kolejki do tronu. Uważano go za osobę „politycznie nieszkodliwą”, a jednocześnie – jako mężczyznę po czterdziestce – za „cenionego” członka rodziny królewskiej. Ówcześni opisywali jego charakter jako zbliżony do usposobienia Edwarda IV: „łagodny i ugodowy”, co wyraźnie kontrastowało z coraz bardziej gwałtownymi i nieprzewidywalnymi reakcjami Henryka VIII.

Artur Plantagenet (po prawej stronie w czerwonym nakryciu głowy).
Grafika ukazuje fragment procesji Rycerzy Orderu Podwiązki, który
znajduje się w Czarnej Księdze Podwiązki z około 1535 roku. Ilustracja
pochodzi z Kolekcji Królewskiej przechowywanej w zamku Windsor.
Na kaftanie heraldycznym Artura widnieje złożona tarcza herbowa:
w pierwszym polu umieszczono herby nowożytnej Francji i Anglii, drugie
i trzecie pole zajmuje herb rodu de Burgh, a czwarte - Mortimerów.
Z takiego samego zestawienia herbów korzystał również stryj Artura,
Edmund York, hrabia Rutland (1443-1460). Ten sam układ pojawia się
także na tarczy herbowej Williama Courtenaya, 1. hrabiego Devon,
męża Katarzyny York, córki Edwarda IV i Elżbiety Woodville. Można go
zobaczyć w rzeźbie na południowym portyku kościoła w Tiverton.
Taka kompozycja herbów miała podkreślać, że książęta Yorku wywodzili się
 od Lionela z Antwerpii, księcia Clarence, syna Edwarda III,
co stanowiło podstawę ich pretensji do angielskiego tronu. 

Artur Plantagenet poślubił Elżbietę Grey, wdowę po Edmundzie Dudleyu, 12 listopada 1511 roku – małżeństwo to najprawdopodobniej zostało zaaranżowane z inicjatywy Henryka VIII. Dudley, główny doradca finansowy Henryka VII, został stracony w sierpniu 1510 roku pod zarzutem tzw. „zdrady pośredniej” (ang. constructive treason), stając się jedną z pierwszych ofiar nowego panowania. Dzięki temu związkowi Artur stał się ojczymem czworga małych dzieci Dudleya, w tym pięcioletniego Jana Dudleya, a także uzyskał dostęp do ziem i posiadłości należących wcześniej do jego poprzednika, skonfiskowanych po wyroku śmierci. W 1519 roku zmarła nastoletnia siostrzenica Elżbiety Grey – Elżbieta, 5. baronessa Lisle. Jej tytuł przeszedł na Elżbietę Grey, która została 6. baronessą Lisle. W 1523 roku, ze względu na rangę i pochodzenie żony, Henryk VIII nadał swojemu wujowi tytuł wicehrabiego Lisle. Artur zachował go również po śmierci Elżbiety około 1526 roku i w kolejnych latach powszechnie określano go jako „Lorda Lisle”.
 
W trakcie całego panowania Henryka VIII Lisle był wielokrotnie nagradzany za lojalność wobec monarchy. Otrzymał kolejne urzędy i zaszczyty, w tym miejsce w Tajnej Radzie oraz Order Podwiązki. Ale to 24 marca 1533 roku spotkało go jedno z najważniejszych wyróżnień – został mianowany namiestnikiem Calais. W tym okresie miasto było jedyną angielską enklawą na kontynencie i znajdowało się w opłakanym stanie, niedofinansowane i niedostatecznie zaopatrzone. Lisle odpowiadał za życie około czterech tysięcy mieszkańców oraz za utrzymanie portu, kluczowego zarówno dla handlu wełną, jak i dla angielskiej obrony militarnej. W Calais dołączyła do niego jego druga żona, Honor Grenville, poślubiona w 1529 roku, wraz z pięcioma córkami. Ich liczne gospodarstwo domowe ulokowano w południowej części ufortyfikowanego miasta. Podczas gdy „łagodny” charakter Lisle’a skłaniał niektórych historyków do krytycznej oceny jego dowodzenia, lady Lisle była znana z energicznego charakteru i determinacji, aktywnie wspierała interesy męża.

Fragment płyty nagrobnej Honor Grenville
umieszczonej na grobie jej pierwszego męża,
sir Jana Bassetta z Umberleigh.
Zabytek znajduje się w kościele w Atherington
w hrabstwie Devon. 

 
Wiosną 1540 roku wydarzenia rozgrywające się w Anglii zaczęły wywoływać niepokój również po drugiej stronie kanału La Manche. Pozycja Tomasza Cromwella – Lorda Tajnej Pieczęci i świeżo mianowanego hrabiego Essex – zaczęła gwałtownie słabnąć. Henryk VIII był coraz bardziej rozczarowany swoim małżeństwem z Anną Kliwijską, które to właśnie Cromwell zaaranżował. Jednocześnie król, zaniepokojony narastającymi napięciami religijnymi wywołanymi reformacyjnymi zmianami poprzedniej dekady, uznał, że kazania wygłaszane zarówno w Londynie, jak i w Calais, przyczyniają się do destabilizacji sytuacji w kraju. Cromwell, od dawna niechętny sędziwemu Lisle’owi, przekonał Henryka, że jego krewny nie radzi sobie z narastającymi konfliktami wyznaniowymi i że jego dalsze pozostawanie na stanowisku jest niebezpieczne. W rezultacie 16 maja 1540 roku Lisle otrzymał rozkaz natychmiastowego powrotu z Calais do Anglii. Przybył do Londynu trzy dni później, przekonany, że czeka go awans do godności hrabiego. Po udziale w posiedzeniu Izby Lordów i spotkaniu kapituły Orderu Podwiązki został jednak niespodziewanie zatrzymany w pałacu w Greenwich, a następnie przewieziony do Tower – pięć mil w górę Tamizy. Z twierdzy tej nie wyszedł już nigdy.
 
Lisle został oskarżony o zdradę stanu. Zarzucono mu, że wiedział o spisku zorganizowanym przez jego kapelana, Grzegorza Botolpha, który miał dopuścić do przejęcia Calais przez papieża i kardynała Reginalda Pole’a. Pole był krewnym Lisle’a – jego matką była Małgorzata Plantagenet, hrabina Salisbury, jedyna żyjąca córka Jerzego Plantageneta, młodszego brata Edwarda IV. Po egzekucjach sir Tomasza More’a i biskupa Jana Fishera w 1534 roku – obaj zostali skazani za odmowę uznania Henryka VIII za głowę Kościoła w Anglii – Pole otwarcie potępiał króla, wysyłając mu listy pełne oskarżeń. Uciekł z Anglii i z kontynentu prowadził kampanię przeciwko „heretyckiemu” królowi, próbując nakłonić europejskich monarchów do wspólnego działania przeciw Henrykowi. Jego działalność sprawiła, że wszyscy jego krewni znaleźli się w kręgu podejrzeń i królewskiego gniewu. Choć krytykowano również sposób, w jaki Lisle zarządzał Calais, wielu, w tym podobno sam Henryk VIII, uważało, że jego błędy wynikały raczej z braku doświadczenia niż ze złej woli. Po jego aresztowaniu 30 maja 1540 roku przeszukano jego oficjalną rezydencję w Calais, a wszystkie dokumenty zostały skonfiskowane. Wśród nich znajdowała się obszerna korespondencja Lisle’a i jego żony, gromadzona podczas ich pobytu w Calais – listy od rodziny, przyjaciół, urzędników królewskich i służby. Zawierały one szczegółowe opisy codziennego życia i zostały zabrane do Tower jako potencjalne dowody w sprawie. Kolekcja ta, licząca ponad 3000 dokumentów, przetrwała do dziś i stanowi jedno z najcenniejszych źródeł do badań nad życiem codziennym w Anglii Tudorów. Honor Lisle oraz dwie jej córki zostały objęte aresztem domowym w Calais. Wydarzenia te miały na lady Lisle głęboki, wyniszczający wpływ, a jej współcześni twierdzili nawet, że po uwięzieniu męża i jego śmierci popadła w rozpacz, z której nie otrząsnęła się przez wiele lat.

Panorama Calais ukazująca mury miejskie oraz najważniejsze
budynki miasta. Grafika pochodzi z Kroniki Calais
z czasów panowania Henryka VII i Henryka VIII.  

 
Lisle spędził resztę życia w Tower, nieustannie podkreślając swoją niewinność i odrzucając wszelkie zarzuty zdrady wobec króla czy państwa. Niespełna miesiąc po jego uwięzieniu los odwrócił się również przeciwko Tomaszowi Cromwellowi, który został aresztowany, osadzony w Tower, a następnie skazany aktem konfiskaty i stracony na Tower Hill 28 lipca 1540 roku. Mimo upadku głównego oskarżyciela Lisle nie odzyskał wolności. Nie postawiono mu żadnych formalnych zarzutów, lecz pozbawiono go stanowiska namiestnika Calais, a jego następca przejął tamtejszą rezydencję już na początku lipca 1540 roku. Podczas pobytu w Tower Lisle musiał zdawać sobie sprawę z tragicznego losu innych więźniów, w tym swojej kuzynki, Małgorzaty Plantagenet, hrabiny Salisbury, straconej w maju 1541 roku po buncie jej syna przeciwko królowi. Po ponad osiemnastu miesiącach niepewności, w styczniu 1542 roku pojawiły się pierwsze oznaki zmiany jego sytuacji. Współcześni mu donosili, że zwrócono mu insygnia Orderu Podwiązki i że „jest bliski ułaskawienia”, mimo iż nigdy nie objęto go aktem konfiskaty. Obecnie pojawiają się sugestie, że egzekucje Katarzyny Howard i jej dwórki, Jane Parker, lady Rochford, 13 lutego 1542 roku, w połączeniu z nieustannymi protestami niewinności Lisle’a, mogły skłonić Henryka VIII do okazania łaski swojemu wiekowemu krewnemu.
 
I tak oto 3 marca 1542 roku król wysłał do Tower sekretarza stanu, sir Tomasza Wriothesleya. Miał on przy sobie diamentowy pierścień, który Henryk zdjął z własnej ręki – symbol jego decyzji o oczyszczeniu Lisle’a z zarzutów i przywróceniu mu wolności. Zanim jednak Lisle mógł opuścić więzienie, zmarł. Najprawdopodobniej w ciasnej celi, która była jego domem przez ostatnie 21 miesięcy. Martyrolog Jan Foxe zanotował później, że wicehrabia doznał nagłego ataku serca tego samego wieczoru, ponieważ jego organizm nie wytrzymał „radości” i wzruszenia po usłyszeniu wiadomości o planowanym uwolnieniu. Został pochowany bez większych ceremonii w kaplicy świętego Piotra w Okowach w Tower, podczas skromnego pogrzebu opłaconego przez króla. Choć nigdy nie został skazany za zdradę ani objęty aktem konfiskaty, jego grób pozostał nieoznaczony, a ciało spoczęło wśród tych, którzy stracili życie na pobliskim Tower Hill.

Kaplica Królewska świętego Piotra w Okowach znajdująca się
na terenie Tower. Jest to miejsce pochówku Artura Plantageneta.
fot. Samuel Taylor Geer

 
Po śmierci męża Honor Lisle wróciła do Anglii. Według niektórych przekazów nadzorowała przeniesienie jego szczątków z kaplicy Tower do kościoła parafialnego świętego Piotra w Soberton w hrabstwie Hampshire. Niektórzy współcześni historycy mówią, że możliwe, iż Lisle został potem pochowany w południowym transepcie tej świątyni. Jeśli jednak do przeniesienia nie doszło, jego ciało mogło należeć do tych, które odkryto podczas renowacji kaplicy w 1876 roku, kiedy wymieniano posadzkę. Niezidentyfikowane szczątki złożono w skrzyniach i przeniesiono do specjalnie przygotowanej krypty. Po śmierci Lisle’a tytuł wicehrabiego przeszedł na jego pasierba, sir Jana Dudleya – najstarszego syna Elżbiety Grey. W tym czasie Dudley pełnił drobne funkcje na dworze, a jego niedawne nominacje na koniuszego królowych Anny Kliwijskiej i Katarzyny Howard zbliżyły go do monarchy. Mimo śmierci matki i ponownego małżeństwa Lisle’a, Dudley utrzymywał kontakt z ojczymem i trzema młodszymi przyrodnimi siostrami, lecz była to raczej zmienna relacja –  „od chłodnej do serdecznej” – a brak wsparcia Dudleya po aresztowaniu Lisle’a jest tego wyraźnym dowodem. W 1532 roku doszło między nimi do konfliktu, gdy Dudley sprzedał ziemie, które miał odziedziczyć dopiero po śmierci ojczyma. Lisle zanotował wówczas z goryczą, że „sir Jan Dudley może zobaczyć, iż traktowałem go bardziej jak syna niż pasierba”.
 
Dziewięć dni po śmierci swojego ojczyma sir Jan Dudley otrzymał listy patentowe, na mocy których został oficjalnie wyniesiony do godności wicehrabiego Lisle „z tytułu swojej matki, lady Elżbiety, siostry i dziedziczki sir Jana Greya, wicehrabiego Lisle, której ostatnim mężem był Artur Plantagenet, zmarły wicehrabia Lisle”. Uroczystość odbyła się w Prywatnej Komnacie króla w pałacu Whitehall w Westminsterze. Podczas ceremonii Dudleyowi towarzyszył sir Jan Russell, Lord Wielki Admirał, stojący po jego lewej stronie, oraz Edward Seymour, 1. hrabia Hertford, jego bliski przyjaciel, stojący po jego prawej stronie. W ciągu roku od objęcia miejsca w Izbie Lordów kariera Dudleya nabrała tempa – z funkcjonariusza pełniącego pomniejsze obowiązki na dworze stał się jednym z najważniejszych urzędników, obejmując m.in. stanowisko Lorda Admirała oraz zasiadając w Tajnej Radzie. Przejęcie tytułu przez Dudleya oznaczało, że wicehrabiostwo Lisle powróciło do bezpośredniej linii potomków Jana Talbota, wcześniejszego wicehrabiego Lisle – syna Jana Talbota, 1. hrabiego Shrewsbury, który poległ wraz z ojcem w bitwie pod Castillon w lipcu 1453 roku, walcząc przeciwko Francuzom. Klęska ta zakończyła wojnę stuletnią i zapoczątkowała dziesięciolecia politycznej niestabilności oraz konfliktów wewnętrznych, które ostatecznie doprowadziły do wybuchu Wojen Dwóch Róż.

 
Bibliografia:

1. Byrne M. S. C. (red.): The Lisle Letters: An Abridgement. The Chicago University Press. Chicago 1983.
2. Loades D:. John Dudley, Duke of Northumberland. 1504-1553. Oxford University Press. Oksford 1996.
3. Paul J.: The House of Dudley: A New History of Tudor England. Penguin. Londyn 2022.
4. Watkins S. B.: Arthur Plantagenet: Henry VIII's Illegitimate Uncle. Pen & Sword Ltd., Barnsley 2022.

 

 

Ⓒ Agnieszka Różycka
 
 

Architektka stabilności: analityczna ocena Edyty z Wessex

 

Edyta z Wessex, która przyszła na świat w realiach anglosaskiej Anglii XI wieku, jawi się jako postać o znaczeniu znacznie większym, niż sugerują tradycyjne narracje. Jako córka Earla Godwina*, jednego z najzręczniejszych polityków swojej epoki, oraz żona Edwarda Wyznawcy, poruszała się w świecie zdominowanym przez ambicje rodzinne, królewską religijność i nieustanne napięcia dynastyczne, które ostatecznie doprowadziły do normańskiego podboju. Jej biografia, osadzona w czasie gwałtownych przemian, stanowi wyjątkowe źródło wiedzy o możliwościach i ograniczeniach kobiet wysokiego urodzenia w średniowieczu. Aby ukazać Edytę w sposób wykraczający poza tradycyjne i uproszczone interpretacje jej postaci, warto spojrzeć na nią jako na kobietę świadomą podejmowanych strategii, patronkę kultury oraz osobę, która potrafiła przetrwać dzięki pragmatycznym decyzjom, realnie kształtując polityczne i kulturowe oblicze swojej epoki. Analiza jej pochodzenia, relacji oraz dziedzictwa pozwala dostrzec kobietę, która mimo ograniczeń wynikających z płci i czasu, w którym żyła, aktywnie kształtowała własną pozycję i sposób, w jaki zapamiętano jej epokę.

Niestety, nie dysponujemy żadnym wiarygodnym
ani potwierdzonym portretem Edyty z Wessex,
dlatego możemy jedynie wyobrazić sobie,
jak mogła wyglądać. Niniejszy portret został
stworzony na podstawie ilustracji kronikarskiej,
której oryginał można zobaczyć tutaj. 

Wczesne lata życia Edyty były nierozerwalnie związane z błyskawicznym wzrostem znaczenia jej ojca oraz burzliwą sytuacją polityczną Anglii pierwszej połowy XI wieku. Urodzona około 1025 roku, należała do rodziny, której wpływy przewyższały potęgę wielu monarchów. Godwin, który zdobył swoją pozycję za panowania Kanuta Wielkiego, umiejętnie wykorzystał kryzysy sukcesyjne po jego śmierci w 1035 roku i odegrał kluczową rolę w przywróceniu anglosaskiej dynastii. Choć źródła niewiele mówią o edukacji Edyty, można zakładać, że jako córka najpotężniejszego człowieka w królestwie otrzymała staranne wykształcenie. Obejmowało ono zapewne łacinę, naukę religii, umiejętności zarządcze oraz wiedzę o skomplikowanej sieci sojuszy i rywalizacji, które kształtowały politykę jej ojca. Dorastając w środowisku, w którym władza była stale negocjowana i nieustannie zagrożona, Edyta od młodości obserwowała mechanizmy dworskiej polityki. To doświadczenie przygotowało ją do roli, którą miała odegrać jako królowa. Jej bracia – Harold, Tostig, Gyrth, Leofwine i Wulfnoth – również stali się kluczowymi aktorami politycznymi, co dodatkowo wzmacniało pozycję Edyty w ramach rodu, który dominował w angielskim życiu publicznym aż do katastrofy 1066 roku.
 
Zawarcie małżeństwa z Edwardem Wyznawcą w 1045 roku było klasycznym posunięciem dynastycznym, starannie zaplanowanym przez Godwina, aby umocnić wpływy rodziny i wzmocnić pozycję króla, który dopiero co objął tron. Edward, wychowany na wygnaniu w Normandii, powrócił do Anglii w 1041 roku dzięki poparciu Godwina. Związek z jego córką był więc wyraźnym potwierdzeniem politycznego porozumienia. Dla Edyty oznaczał on przejście z roli córki potężnego earla do pozycji najważniejszej kobiety w państwie, choć była to rola obciążona napięciami wynikającymi z konfliktu między normańskimi sympatiami króla a anglosaską potęgą jej rodziny. Najbardziej zagadkowym elementem ich małżeństwa pozostaje brak potomstwa. Późniejsze hagiografie, zwłaszcza Vita Ædwardi Regis, którą Edyta sama zamówiła, tłumaczą to pobożnością Edwarda i jego rzekomym ślubem czystości. Istnieją jednak inne możliwe wyjaśnienia, takie jak osobista niechęć Edwarda do rodu Godwinów, jego trauma związana ze śmiercią brata Alfreda, potencjalne problemy zdrowotne lub świadoma decyzja polityczna, by nie tworzyć kolejnego pretendenta w niestabilnym systemie sukcesyjnym. Niezależnie od przyczyny, bezdzietność miała ogromny wpływ na pozycję Edyty. Choć pozbawiła ją roli królowej-matki, otworzyła jednocześnie przestrzeń do budowania własnej tożsamości opartej na intelekcie, kulturze i politycznej przenikliwości.

Podobnie jak w przypadku Edyty z Wessex,
wiarygodnego i potwierdzonego portretu
Edwarda Wyznawcy również nie mamy.
Patrząc jednak na jego podobiznę znajdującą się
na Tkaninie z Bayeux możemy choćby tylko
w niewielkim stopniu odtworzyć jego wizerunek. 

 

Jako królowa Edyta odgrywała rolę znacznie wykraczającą poza tradycyjne obowiązki dworskie. Jej mecenat, interwencje polityczne i udział w życiu religijnym świadczą o szerokim zakresie wpływów. Była znana jako osoba wykształcona, zainteresowana literaturą i teologią. Najważniejszym świadectwem jej patronatu jest wspomniana już Vita Ædwardi Regis, tekst, który miał sławić Edwarda, lecz jednocześnie subtelnie wzmacniał pozycję samej Edyty i jej rodziny. Dzieło to, rozpoczęte jeszcze za życia króla i ukończone wkrótce po jego śmierci, stanowi jedno z najcenniejszych źródeł dotyczących ich dworu. Przedstawia Edytę jako królową inteligentną, pobożną i aktywnie uczestniczącą w rządzeniu. Jej mecenat obejmował również wspieranie fundacji religijnych, zwłaszcza klasztoru w Wilton, który był jednym z najważniejszych ośrodków edukacji kobiet w Anglii. Patronat ten miał znaczenie duchowe, polityczne i kulturowe, ponieważ zapewniał jej sieć wpływów oraz możliwość kształtowania praktyk religijnych.
 
Jej pozycja była jednak nieustannie zagrożona. Konflikt między Edwardem a Godwinem osiągnął punkt kulminacyjny w 1051 roku, kiedy to earl i jego synowie zostali wygnani, a Edyta została odsunięta od dworu i odesłana do klasztoru w Wherwell. Ten epizod pokazuje, jak bardzo jej los zależał od politycznych napięć między królem a jej rodziną. Jej powrót w 1052 roku, po triumfalnym odzyskaniu władzy przez Godwinów, świadczy o jej odporności oraz o tym, że jej obecność była politycznie niezbędna. Vita Ædwardi Regis przedstawia to pojednanie jako moment szczerego odnowienia więzi, co sugeruje, że mimo wcześniejszych konfliktów między królem a jej rodziną mogło istnieć między nimi autentyczne porozumienie i wzajemny szacunek.

Faksymile drugiej strony otwierającej
Vita Ædwardi Regis

 
Po śmierci Godwina w 1053 roku pozycja Edyty w strukturze rodzinnej prawdopodobnie jeszcze się umocniła. Jej bracia, zwłaszcza Harold i Tostig, osiągnęli wówczas niespotykany wcześniej poziom wpływów, obejmując kontrolą rozległe obszary Anglii. Edyta, już w pełni ugruntowana jako królowa, stała się centralnym elementem tej potężnej sieci rodzinnych powiązań. Dysponowała znacznym majątkiem oraz rozległymi ziemiami wdowimi, które zapewniały jej realną siłę ekonomiczną i pozwalały kontynuować szeroko zakrojony mecenat. Domesday Book, sporządzona już po podboju normańskim, nadal wymienia liczne posiadłości należące do królowej Edyty, co potwierdza skalę jej dawnych dóbr oraz ekonomiczną potęgę, którą niegdyś dysponowała. Ta finansowa niezależność i kontrola nad zasobami stanowiły fundament jej wpływu, umożliwiając wspieranie sojuszników, nagradzanie lojalności i utrzymywanie stopnia autonomii rzadko spotykanego u kobiet jej epoki.
 
W tym samym czasie pogłębiła się jej rola w sferze kulturowej i intelektualnej. Vita Ædwardi Regis, której powstanie Edyta prawdopodobnie zainicjowała około 1065 roku, stała się narzędziem o ogromnej sile oddziaływania. Poprzez starannie wykreowany obraz Edwarda jako króla o cechach świętego tekst jednocześnie wynosił Edytę jako jego mądrą i oddaną małżonkę, podkreślając jej pobożność, lojalność i rolę doradczą. Pośrednio wzmacniał również pozycję jej rodziny, zwłaszcza Harolda, wiążąc ich z monarchią przedstawianą jako sankcjonowana przez Boga. Vita nie jest zwykłą biografią; to świadomie zaprojektowane dzieło polityczne, które ukazuje głębokie zrozumienie Edyty dla siły narracji i jej aktywny udział w kształtowaniu pamięci historycznej. Ten poziom intelektualnej i politycznej świadomości wykracza daleko poza bierną rolę, jaką często przypisuje się średniowiecznym królowym.
 
Śmierć Edwarda Wyznawcy w styczniu 1066 roku wprowadziła Edytę w sam środek kryzysu sukcesyjnego. Była obecna przy jego łożu śmierci jako świadek jego ostatnich chwil i, jak się przypuszcza, jego ostatnich słów dotyczących następstwa tronu. Zarówno Kronika anglosaska, jak i Tkanina z Bayeux przedstawiają ją u boku umierającego króla, co podkreśla jej znaczenie w tym przełomowym momencie. Vita sugeruje natomiast, że Edward powierzył królestwo i samą Edytę opiece Harolda, co miało uzasadniać jego natychmiastową koronację. Jednak kwestia prawdziwych intencji Edwarda pozostaje przedmiotem intensywnych debat: nie wiadomo, czy wskazał Harolda, Edgara Æthelinga, czy może Wilhelma z Normandii. Niezależnie od tego, błyskawiczna koronacja Harolda Godwinsona, przeprowadzona w dniu pogrzebu Edwarda, sprawiła, że Edyta zachowała status królowej wdowy. Była to pozycja o dużym prestiżu i pewnym wpływie, nawet jeśli jej brat objął tron. Ta krótka ciągłość podkreśla jej rolę jako postaci łączącej schyłek anglosaskiej monarchii z początkiem nowej epoki.

Edward Wyznawca na tronie; scena otwierająca Tkaninę z Bayeux

Podbój normański całkowicie odmienił świat, który Edyta znała i który współtworzyła. Bitwa pod Hastings w październiku 1066 roku była nie tylko klęską militarną, lecz także osobistą tragedią. Jej bracia Harold, Gyrth i Leofwine polegli na polu bitwy, co oznaczało koniec męskiej linii rodu Godwinów i zniszczenie politycznej struktury, która przez lata stanowiła fundament jej pozycji. Mimo to Edyta zdołała przetrwać i zachować pewien stopień godności oraz statusu pod rządami Wilhelma Zdobywcy. Jej przetrwanie świadczy o politycznej intuicji oraz o tym, że Wilhelm dostrzegał jej symboliczne znaczenie. Podczas gdy większość anglosaskiej elity została pozbawiona majątków, Edycie pozwolono zachować część posiadłości przysługujących królowej wdowie, choć w znacznie ograniczonym zakresie. Domesday Book ponownie potwierdza istnienie tych ziem, co wskazuje na świadomą decyzję Wilhelma, by uznać jej status jako wdowy po prawowitym królu i wykorzystać jej obecność jako element legitymizujący jego własne rządy.
 
Ostatnie lata życia Edyta spędziła w warunkach umiarkowanej, choć ograniczonej godności. Mieszkała głównie w Winchester, a później prawdopodobnie powróciła do klasztoru w Wilton, który od dawna był dla niej miejscem duchowego i intelektualnego zakorzenienia. Jej obecność, choć mniej aktywna politycznie, stanowiła ważne symboliczne ogniwo z obalonym anglosaskim porządkiem. Była ostatnią królową świata, który przestał istnieć, a jej życie przypominało o dawnym systemie, który uległ gwałtownej przemianie. Zmarła w 1075 roku i została pochowana obok Edwarda Wyznawcy w odnowionym Opactwie Westminsterskim. To miejsce spoczynku, dzielone ze świętym królem, potwierdziło jej trwałą rangę w oczach normańskiej elity i utrwaliło jej pozycję jako królowej, której znaczenie przekraczało granice dynastii, które widziała powstające i upadające.

Część ogrodów należąca do Wilton House, czyli dawnego klasztoru
w Wilton, z którym Edyta z Wessex była związana
praktycznie przez całe życie.
fot. Jan van der Crabben (2005)

 
Ocena jej sprawczości i dziedzictwa wymaga odejścia od uproszczonych narracji, które przez wieki ją marginalizowały. Edyta nie była jedynie królową pozbawioną potomstwa ani biernym elementem politycznych układów. Funkcjonując w patriarchalnym społeczeństwie XI wieku, potrafiła zdobyć realny wpływ dzięki strategicznemu pozycjonowaniu, intelektualnej przenikliwości i umiejętności przetrwania. Jej małżeństwo z Edwardem, choć początkowo narzędzie polityczne, z czasem przekształciło się w relację, w której jej rady i obecność miały znaczenie, zwłaszcza w późniejszych latach panowania króla. Jej mecenat, szczególnie nad Vita Ædwardi Regis, ujawnia głębokie zrozumienie mechanizmów kształtowania opinii i pamięci historycznej. Zamówienie tego dzieła było świadomą interwencją w sposób przedstawiania anglosaskiej przeszłości, działaniem, które jednocześnie gloryfikowało Edwarda, wzmacniało pozycję jej rodziny i podkreślało jej własną rolę jako mądrej i pobożnej królowej.
 
Znaczenie ekonomiczne Edyty, wynikające z jej ziem wdowich oraz rozległego majątku osobistego, stanowiło fundament jej niezależnej pozycji. Dzięki tym zasobom mogła wspierać wspólnoty zakonne, finansować przedsięwzięcia artystyczne i utrzymywać sieć lojalnych stronników. Jej umiejętność poruszania się w nieustannie zmieniającym się krajobrazie politycznym – od wygnania i powrotu jej rodziny, aż po dramatyczny podbój normański – a jednocześnie zachowanie pewnego stopnia prestiżu i szacunku, świadczą o jej wyjątkowej odporności oraz politycznej intuicji. Decyzja Wilhelma Zdobywcy, aby pozwolić jej zatrzymać część majątku i zapewnić miejsce pochówku w Opactwie Westminsterskim, nie wynikała z łaski, lecz z chłodnej kalkulacji. Wilhelm potrzebował symbolicznego powiązania z anglosaską tradycją królewską, a Edyta była jej najbardziej widocznym i wiarygodnym ucieleśnieniem.

Choć dostępne źródła są często stronnicze – zarówno Vita, jak i lakoniczne zapisy Kroniki anglosaskiej czy Domesday Book – pozwalają mimo to odtworzyć złożony obraz jej wpływu. Uważna lektura tych tekstów ujawnia kobietę w pełni świadomą swojej pozycji, obowiązków i możliwości działania. Jej dziedzictwo opiera się na cichej, lecz konsekwentnej formie władzy. Była postacią łączącą dwa światy, królową, która obserwowała zmierzch jednej dynastii i narodziny kolejnej. Jej życie podkreśla, jak istotną, a jednocześnie często pomijaną rolę odgrywały średniowieczne królowe, które poprzez mecenat, aktywność intelektualną i strategiczną wytrwałość potrafiły wywalczyć dla siebie realne przestrzenie wpływu w systemie zdominowanym przez mężczyzn. Edyta z Wessex jawi się zatem jako postać o fundamentalnym znaczeniu. Jej historia, odczytana z należytą uwagą, odsłania polityczne, kulturowe i społeczne napięcia przełomowego momentu w dziejach Anglii. Zmusza do ponownego przemyślenia tego, czym była władza i co oznaczało przetrwanie w średniowiecznym świecie.
 

Bibliografia:

1. Baxter S.: The Earls of Mercia: Lordship and Power in Late Anglo‑Saxon England. Oxford University Press, Oksford 2007.
2. Bennett M.: The Norman Conquest. Osprey Publishing, Oksford 2001.
3. Stafford P.: Queen Emma and Queen Edith: Queenship and Women’s Power in Eleventh‑Century England. Blackwell Publishers, Oksford 1997.
4. Williams A.: Æthelred the Unready: The Ill-Counselled King. Hambledon and London, Londyn 2003.

---

* W tym przypadku „Earl” to nie „hrabia”, lecz tytuł feudalny wprowadzony w XI wieku; zastąpił wcześniejszego „Ealdormana”.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Widmo Ancien Régime: Krytyczna analiza Marii Luizy Parmeńskiej i rozpadu absolutyzmu Burbonów

 


Historyczna pamięć o Marii Luizie Parmeńskiej została ukształtowana przez niezwykle intensywny proces jej demonizowania, który wymaga analizy uwzględniającej zarówno perspektywę badań nad płcią, jak i schyłkową kondycję hiszpańskiej monarchii Burbonów wywodzących się z Francji i będących boczną linią Kapetyngów. Zajmowanie się jej postacią nie polega jedynie na odtworzeniu biografii królowej małżonki, lecz na zrozumieniu estetyki upadku i politycznych deformacji imperium znajdującego się w fazie rozpadu. Jej wizerunek utrwalony w zbiorowej wyobraźni dzięki bezkompromisowym portretom Francisca de Goi stał się symbolem dekadencji i moralnego rozkładu, które według późniejszych narracji miały doprowadzić do wojny na Półwyspie Iberyjskim oraz ostatecznego załamania starego porządku. Analiza na poziomie zaawansowanych badań historycznych wymaga jednak odejścia od uproszczonych schematów Czarnej legendy i dziewiętnastowiecznych, często mizoginistycznych interpretacji. Maria Luiza jawi się raczej jako postać funkcjonująca na granicy różnych ról i oczekiwań, uwięziona w strukturze władzy, która jednocześnie dawała jej pewien zakres sprawczości i brutalnie go ograniczała. W tej klaustrofobicznej przestrzeni stała się wygodnym obiektem, na który przenoszono odpowiedzialność za systemowe słabości monarchii niezdolnej dostosować się do realiów Oświecenia i epoki napoleońskiej.

Maria Luiza Parmeńska (1788)
autor: Francisco de Goya

Urodzona w 1751 roku w dynastii władającej Księstwem Parmy, Maria Luiza była dzieckiem skomplikowanej sieci sojuszy rodzinnych Burbonów, mających umacniać ich dominację w basenie Morza Śródziemnego. Jako wnuczka Ludwika XV i córka Filipa, księcia Parmy, reprezentowała połączenie najpotężniejszych, a zarazem najbardziej kruchych linii dynastycznych Europy. Jej przyjazd do Madrytu w 1765 roku, gdzie miała poślubić przyszłego Karola IV, był elementem szeroko zakrojonej strategii politycznej, a nie zwykłym aranżowanym małżeństwem. Od pierwszych dni na hiszpańskim dworze młoda księżna Asturii musiała funkcjonować w atmosferze surowej dyscypliny narzuconej przez Karola III. To środowisko, pełne podejrzliwości wobec kobiecego wpływu, który rzekomo miał szkodzić wcześniejszym panowaniom, stało się przestrzenią formowania jej politycznej świadomości. Wczesne lata jej małżeństwa upłynęły pod znakiem licznych ciąż, co z jednej strony spełniało jej podstawowy obowiązek dynastyczny, a z drugiej wiązało ją z rytmem biologicznej pracy, pozostającym w sprzeczności z ambicjami intelektualnymi i politycznymi, które później jej przypisywano.
 
Objęcie tronu przez Karola IV w 1788 roku zbiegło się z wybuchem rewolucji francuskiej, która radykalnie zmieniła europejski porządek i sposób postrzegania roli królowej w Hiszpanii. Szybko stało się jasne, że nowy monarcha nie odziedziczył po ojcu skrupulatności i zamiłowania do administracji. Jego pasja do polowań i zajęć fizycznych stworzyła pustkę decyzyjną w centrum władzy, którą Maria Luiza, obdarzona znacznie większą intuicją polityczną, musiała wypełnić. W tym momencie narracja historyczna zaczyna koncentrować się wokół postaci Manuela Godoya. Jego błyskawiczny awans od zwykłego gwardzisty do „Księcia Pokoju” i faktycznego zarządcy państwa stał się osią, wokół której obraca się reputacja królowej. Tradycyjna historiografia, mocno ukształtowana przez paszkwile zwolenników jej syna, przyszłego Ferdynanda VII, przedstawiała ten awans jako rezultat intryg, pożądania i manipulacji. Bardziej złożone interpretacje wskazują jednak, że współpraca Karola, Marii Luizy i Godoya była próbą pragmatycznego ratowania kruchej struktury władzy Burbonów, choć ostatecznie okazała się rozwiązaniem katastrofalnym.

Karol IV Burbon (Hiszpański), mąż Marii Luizy (1789)
autor: Francisco de Goya

 
Przedstawianie Marii Luizy jako kobiety rozwiązłej lub intrygantki pełniło funkcję ideologiczną, ponieważ pozwalało przenieść odpowiedzialność za upadek państwa na jej ciało i rzekome nadużycia. Skupienie uwagi na jej życiu intymnym umożliwiało uniknięcie refleksji nad głębokimi problemami administracyjnymi i politycznymi monarchii. Hiperboliczne opisy jej seksualności stały się metaforą słabości i korupcji władzy. W tym kontekście Godoy nie był jedynie faworytem, lecz symbolem zaburzenia tradycyjnego porządku, którego arystokracja nie potrafiła zaakceptować. Poparcie królowej dla Godoya można odczytywać jako próbę utrzymania autorytetu Korony wobec rosnących wpływów grandów i narastającego napięcia społecznego. W Godoyu widziała lojalnego wykonawcę woli monarchy, zależnego wyłącznie od królewskiej łaski, w przeciwieństwie do arystokracji dążącej do odzyskania dawnych przywilejów. Jej działania wynikały więc nie z lubieżności, lecz z instynktu obrony władzy, który skłaniał ją do omijania tradycyjnych struktur na rzecz scentralizowanej, choć osobliwej formy autokracji.
 
Najpełniej widoczne napięcie między władzą a sposobem jej postrzegania ujawnia się w portretach autorstwa Francisca de Goi. Obraz z 1800 roku przedstawiający rodzinę Karola IV stał się jednym z najczęściej interpretowanych dzieł tej epoki. Wielu badaczy próbowało odczytywać w nim ukryty bunt malarza, sugerując, że Goya sportretował monarchów w sposób karykaturalny, niemal jak przypadkowych zwycięzców loterii. Takie podejście pomija jednak złożoność relacji między artystą a jego królewskimi zleceniodawcami. Maria Luiza, umieszczona w samym centrum kompozycji, została przedstawiona bez upiększeń charakterystycznych dla wcześniejszej sztuki dworskiej. Jej twarz ukazuje oznaki wieku, choroby i ciężaru odpowiedzialności, a spojrzenie jest pewne i bezpośrednie. Odczytywanie tego jako szyderstwa pozbawia portret jego psychologicznej głębi. Goya ukazał królową jako osobę świadomą swojej roli i odpowiedzialności, jako figurę, która wciąż stara się utrzymać kontrolę nad rozpadającym się państwem. Jej wizerunek nie kryje się za fasadą idealizowanego piękna, lecz domaga się uznania jej realnej obecności i władzy. W zestawieniu z nią Karol IV wydaje się nieobecny, a dzieci zajmują miejsca na obrzeżach sceny, co podkreśla centralną pozycję królowej zarówno w rodzinie, jak i w strukturze państwa.

Rodzina Karola IV Burbona i Marii Luizy Parmeńskiej (1800)
autor: Francisco de Goya

Rzeczywistość polityczna była jednak znacznie bardziej chwiejna, niż mogłyby sugerować portrety. Ostatnia dekada XVIII wieku i początek XIX stulecia przyniosły Hiszpanii serię dramatycznych zwrotów dyplomatycznych. Państwo znalazło się między rewolucyjną Francją a potęgą morską Wielkiej Brytanii, co zmusiło je do podejmowania kolejnych, często upokarzających decyzji. Egzekucja Ludwika XVI w 1793 roku, który był kuzynem Marii Luizy, wywołała w Madrycie falę strachu przed rozprzestrzenieniem się republikańskich idei. Korespondencja królowej z tego okresu ukazuje osobę głęboko zaniepokojoną przyszłością dynastii. Jej listy pełne są przeczucia nadchodzącej katastrofy i troski o bezpieczeństwo dzieci. Zmiana kursu politycznego Hiszpanii, która najpierw walczyła z rewolucyjną Francją, a następnie zawarła z nią niepewny sojusz, była desperacką próbą ratowania państwa. Godoy odegrał w tym kluczową rolę, a Maria Luiza zaakceptowała jego działania, widząc w nich jedyną możliwą drogę. Traktat z San Ildefonso, który miał umocnić ten sojusz, okazał się jednak fatalny w skutkach. Doprowadził do klęski pod Trafalgarem i otworzył drogę do francuskiej okupacji Półwyspu Iberyjskiego.
 
Wewnętrzne konsekwencje tych porażek przybrały postać narastającej nienawiści skierowanej przeciwko królowej i jej faworytowi. Czarna legenda Marii Luizy nie była spontanicznym wybuchem oburzenia, lecz starannie zaplanowaną kampanią propagandową, którą prowadziło otoczenie księcia Ferdynanda. Ferdynand, odsunięty od realnego wpływu na władzę i przekonany, że matka faworyzuje Godoya, stał się symbolem ruchu, który przedstawiał się jako obrońca narodu przed rzekomą korupcją dworu. W tej narracji Maria Luiza była przedstawiana jako źródło wszelkich nieszczęść, a Godoy jako pasożyt żerujący na państwie. Wydarzenia w Aranjuez w 1808 roku, które doprowadziły do upadku Godoya i abdykacji Karola IV, były wymierzone w królową równie mocno jak w jej męża. Tłum, podsycany latami plotek i paszkwili, widział w niej cudzoziemkę, która miała osłabić króla i oddać kraj Napoleonowi.

Manuel de Godoy (1792)
autor: Francisco Bayeu y Subías

 
Kolejne wydarzenia, czyli abdykacje w Bayonne wymuszone przez Napoleona, były ostatecznym ciosem dla hiszpańskiej linii Burbonów. Rola Marii Luizy w tych negocjacjach miała wymiar głęboko tragiczny. Zmuszona do opuszczenia kraju, najpierw zamieszkała we Francji, a później w Rzymie. Ostatnie lata życia spędziła w poczuciu wyobcowania i utraty wszystkiego, co definiowało jej pozycję. Jej listy z wygnania wciąż wyrażają troskę o los Godoya oraz narastającą gorycz wobec syna, którego uważała za niewdzięcznego i niezdolnego do rządzenia. Historia często pomija emocjonalny wymiar tego okresu: świadomość utraty ojczyzny, upadku statusu i rozpadu świata, który przez lata próbowała utrzymać. Na obczyźnie stała się symbolem minionej epoki, postacią z Ancien Régime dryfującą po marginesach Europy napoleońskiej i późniejszej restauracji.
 
Zrozumienie losu Marii Luizy wymaga zmierzenia się z problemem kobiecej władzy w końcu XVIII wieku. Choć epoka Oświecenia głosiła ideały rozumu i wolności, w praktyce była głęboko niechętna kobietom sprawującym realną władzę polityczną. Salony mogły być przestrzenią intelektualnej aktywności, lecz instytucje państwowe pozostawały zamknięte. Gdy kobieta taka jak Maria Luiza wkraczała w tę sferę, jedynym dostępnym językiem krytyki był język oskarżeń o rozwiązłość. Porównywanie jej do Mesaliny pozwalało przeciwnikom podważać jej decyzje polityczne bez konieczności analizowania skomplikowanych uwarunkowań geopolitycznych. Tego rodzaju narracje maskowały prawdziwe problemy państwa, takie jak kryzys finansów publicznych, niewydolność administracji i brak modernizacji systemu kolonialnego. Maria Luiza nie była przyczyną upadku hiszpańskiego imperium. Stała jedynie na jego czele w momencie, gdy proces rozpadu okazał się nieodwracalny.
 
Relacja Marii Luizy z hiszpańskim społeczeństwem była dodatkowo kształtowana przez podziały klasowe, które znacząco wpływały na sposób, w jaki ją postrzegano. Dla rozwijającej się klasy średniej oraz dla środowiska ilustrados (inteligencji) uosabiała najbardziej skompromitowane elementy dworskiego systemu, takie jak nepotyzm, rozrzutność i brak jawności w podejmowaniu decyzji. Z kolei w oczach konserwatywnego chłopstwa stawała się znakiem moralnego upadku, który miał zagrażać tradycyjnemu katolickiemu porządkowi. W ten sposób znalazła się pomiędzy oczekiwaniami modernizatorów a lękami zwolenników starego ładu. Jej zainteresowanie sztuką i ideami oświeceniowymi uznawano za powierzchowne lub wręcz niebezpieczne, natomiast przywiązanie do ceremoniału dworskiego interpretowano jako dowód oderwania od realnych problemów kraju. Tego rodzaju podwójna presja często pojawia się w biografiach kobiet rządzących w czasach gwałtownych przemian, co przywodzi na myśl los Marii Antoniny, choć historia Marii Luizy zakończyła się wygnaniem, a nie śmiercią na szafocie.

Maria Luiza Parmeńska jako dziecko
(lata 50. XVIII wieku)
autor: Louis-Michel van Loo

 
Stopniowa próba przywrócenia Marii Luizy bardziej zrównoważonego miejsca w historiografii rozpoczęła się dopiero w XX wieku, kiedy badacze zaczęli odchodzić od narracji ukształtowanej przez wrogów politycznych jej syna. Mimo to nawet współczesne opracowania często mają trudność z oddzieleniem jej działań politycznych od jej reputacji prywatnej. Rzetelna analiza wymaga spojrzenia na nią jako na osobę podejmującą decyzje w warunkach ogromnej presji. Jej współpraca z Godoyem może być interpretowana jako próba stworzenia bardziej elastycznego modelu administracji, który miałby zastąpić powolne i skostniałe instytucje, takie jak Rada Kastylii. Jej działania dyplomatyczne, choć zakończyły się niepowodzeniem, wynikały z realistycznej oceny słabnącej pozycji militarnej Hiszpanii. Rozumiała, że kraj nie jest w stanie prowadzić długotrwałej wojny z Francją Napoleona, dlatego starała się utrzymać choćby kruchą neutralność, aby uniknąć inwazji, która ostatecznie i tak nastąpiła.
 
W dziedzinie kultury wpływ Marii Luizy okazał się trwalszy i mniej kontrowersyjny. Jej mecenat umożliwił Goi stworzenie dzieł, które dziś należą do najważniejszych w historii sztuki europejskiej. Poza portretami królewskimi jej wsparcie dla artystów i intelektualistów pozwoliło Madrytowi zachować żywotność kulturalną mimo trudności gospodarczych. Była osobą o wyrafinowanym guście i żywym umyśle, co podkreślali nawet ci zagraniczni obserwatorzy, którzy mieli niskie zdanie o jej moralności. Ta intelektualna ciekawość była jednak często wykorzystywana przeciwko niej jako dowód niepokojącej, a więc potencjalnie groźnej kobiecej natury. Jej tragedia polegała na tym, że jej zdolności i ambicje nie mogły w pełni rozwinąć się w realiach epoki, w której przyszło jej żyć.
 
Centralnym motywem jej biografii pozostaje napięcie między sferą prywatną a polityczną. W systemie absolutystycznym granica między nimi praktycznie nie istniała. Ciało królowej stawało się elementem państwowej symboliki, a jej ciąże, choroby i domniemane romanse były traktowane jako kwestie publiczne. Gdy nie spełniała ideałów królewskiej cnoty, interpretowano to jako oznakę słabości samego państwa. To właśnie zatarcie granicy między tym, co osobiste a tym, co polityczne umożliwiło tak głębokie zakorzenienie się czarnej legendy. W chwili swojej śmierci w Rzymie w 1819 roku Maria Luiza była już postrzegana jako uosobienie wszystkiego, co XIX wiek chciał odrzucić. Stała się symbolem dekadencji Burbonów, tłem, na którym budowano nowe narracje narodowe. Ferdynand VII, mimo własnych błędów i zdrad, został przedstawiony jako władca pożądany przez naród, podczas gdy jego matka pozostała w pamięci jako kobieta rozwiązła i zgubna. Taki kontrast odpowiadał potrzebom społeczeństwa próbującego odbudować swoją tożsamość po wojnach napoleońskich, lecz jednocześnie wypaczył obraz jej panowania.

Maria Luiza Parmeńska jako księżna Asturii (ok. 1768)
autor: Anton Raphael Mengs

W świetle tej analizy Maria Luiza Parmeńska jawi się nie jako czarny charakter ani jako bezwolna ofiara, lecz jako kluczowa postać dramatu końca epoki Oświecenia. Była kobietą, która próbowała sprawować władzę w świecie odmawiającym kobietom prawa do politycznej podmiotowości, i zapłaciła za to cenę w postaci zniekształconego dziedzictwa. Jej niepowodzenia były odbiciem kryzysu absolutyzmu, a nie jej osobistych słabości. Portrety Goi, dawniej odczytywane jako oskarżenia, można dziś traktować jako refleksję nad ciężarem władzy i nieuchronnością upadku. Maria Luiza stoi na granicy dwóch epok: odchodzącego Ancien Régime i rodzącej się nowoczesności. W jej zmęczonym spojrzeniu i twarzy naznaczonej doświadczeniem odbija się zarówno wyczerpanie dynastii, jak i siła kobiety, która nie zgodziła się biernie obserwować własnego końca. Jej los pozostaje ważnym świadectwem tego, jak narracje polityczne potrafią zaciemniać złożoność ludzkiego życia i jak płeć wpływa na sposób, w jaki historia ocenia władzę.
 
Zainteresowanie postacią Marii Luizy wynika również z jej roli jako matriarchini, której potomkowie nadal odgrywali istotną rolę w europejskiej polityce. Pomimo ogromnej wrogości, jaka ją spotykała, pozostała kluczowym ogniwem genealogicznym, dzięki któremu hiszpańska linia Burbonów przetrwała burzliwe stulecia. Epoka rządów Ferdynanda VII, choć próbowała wymazać jej wpływ, w rzeczywistości opierała się na strukturach administracyjnych, które współtworzyła. Jej życie na wygnaniu w Rzymie, spędzone u boku Karola IV i wiernego Godoya, należy do najbardziej poruszających epizodów okresu po upadku Napoleona. Ten niewielki, podupadły dwór stanowił smutne echo dawnej świetności Madrytu, a trójka starzejących się wygnańców kurczowo trzymała się rytuałów świata, który przestał istnieć. Ostatni rozdział ich życia podkreśla samotność i bezsilność zdetronizowanych monarchów, motyw często powracający w historii europejskich przewrotów.

Ferdynand VII Burbon, syn Marii Luizy Parmeńskiej
i Karola IV, następca tronu (ok. 1813)
autor: Vicente López Portaña

 
Analiza biografii Marii Luizy jest jednocześnie analizą potęgi obrazu. Od wrogich karykatur krążących po ulicach Madrytu po monumentalne płótna Goi w muzeach Europy była kobietą definiowaną przede wszystkim przez cudze spojrzenia. Perspektywa badawcza, która wykracza poza te wizualne klisze, pozwala dostrzec osobę piszącą pełne niepokoju listy do dzieci, próbującą odnaleźć drogę w skrajnie niebezpiecznym świecie napoleońskiej dyplomacji i zachowującą godność mimo atmosfery niemal powszechnej wrogości. Jej sprawczość była znacząca, choć niepozbawiona błędów, a jej wysiłki przypominały próbę utrzymania kursu przez okręt, którego konstrukcja była już poważnie naruszona. To, że statek ostatecznie zatonął, wynikało raczej z głębokich strukturalnych słabości państwa niż z jej osobistych decyzji. Maria Luiza była ostatnią królową hiszpańskiego Starego Reżimu, a jej dziedzictwo odzwierciedla złożoność i sprzeczności tamtej epoki, która zakończyła się w sposób nieuchronnie tragiczny. Jej życie przypomina, że osoby znajdujące się w centrum wydarzeń historycznych często pozostają najbardziej zniekształcone przez blask własnej pozycji.
 
Aby w pełni zrozumieć jej rolę, trzeba również uwzględnić przemiany społeczno‑ekonomiczne, które wstrząsały Hiszpanią w czasie jej panowania. Kryzysy w rolnictwie, inflacja napędzana konfliktami w Ameryce oraz rozdrobnienie rynku wewnętrznego tworzyły atmosferę niestabilności, której nie byłby w stanie opanować nawet najbardziej kompetentny władca. Poparcie Marii Luizy dla polityki amortyzacji prowadzonej przez Godoya, polegającej na przejmowaniu i sprzedaży majątków kościelnych w celu ratowania finansów państwa, było odważnym i bardzo ryzykownym wejściem w sferę gospodarki. Choć działania te były ekonomicznie uzasadnione, wywołały gwałtowny sprzeciw duchowieństwa i stały się kolejnym elementem szerokiej koalicji sił dążących do jej upadku. Pokazuje to, że jej zaangażowanie polityczne wykraczało daleko poza dworskie intrygi i obejmowało najbardziej kontrowersyjne obszary reform państwowych. W wielu aspektach była królową oświeceniową, świadomą konieczności zmian strukturalnych, choć pozbawioną odpowiedniego zaplecza politycznego i społecznego, by je skutecznie przeprowadzić.

Portret Marii Luizy Parmeńskiej namalowany
tuż przed jej śmiercią w 1819 roku
autor: Vicente López Portaña

W ostatecznej ocenie czarna legenda Marii Luizy wymaga odrzucenia na rzecz bardziej szczegółowego spojrzenia na rolę monarchy w czasach rewolucyjnego kryzysu. Była kobietą, która przekroczyła granice narzucone królewskim małżonkom, i właśnie za to została ukarana przez historię. Przywrócenie jej sprawczości, nie jako postaci idealizowanej, lecz jako politycznej aktorki uwikłanej w złożone realia epoki, pozwala lepiej zrozumieć ostatnie dekady hiszpańskiego imperium. Jej życie pokazuje, że władza nie sprowadza się do tytułów i ceremonii, lecz jest nieustanną walką z ograniczeniami wynikającymi z płci, pochodzenia i czasu. Maria Luiza była twarzą imperium stojącego u progu upadku, a w jej rysach można dostrzec historię epoki, która łączyła splendor z nieuchronnym rozpadem. Jej obecność w historii pozostaje przejmującym świadectwem ceny, jaką płaci się za władzę, oraz kruchości prawdy w świecie zdominowanym przez polityczne narracje.

 
Ton tej refleksji, analityczny i krytyczny, miał na celu wyjście poza moralizatorskie uproszczenia i odsłonięcie strategii, dzięki którym Maria Luiza próbowała przetrwać. W tym sensie jawi się ona jako jedna z najbardziej nowoczesnych postaci na hiszpańskim dworze, nie dlatego, że odrzucała monarchiczne przekonania, lecz dlatego, że dostrzegała konieczność bardziej elastycznego i scentralizowanego modelu rządzenia. Jej dramat polegał na tym, że żyła w czasach, w których taka energia polityczna u kobiety była traktowana jako zagrożenie. Patrząc dziś na portrety Goi, można dostrzec nie postać demonizowaną przez propagandę, lecz kobietę, która mimo nieuchronnego zapomnienia zachowała godność i trzeźwe spojrzenie na własny los. Pozostaje obecna w historii właśnie dlatego, że nie daje się łatwo wpisać w proste schematy, a jej niepokojąca, a zarazem niezbędna obecność stanowi ważny element badań nad europejską przeszłością.

Obecny widok historycznej rezydencji króla Hiszpanii,
położonej w miejscowości San Lorenzo de El Escorial,
około 45 kilometrów na północny zachód od Madrytu;
miejsce pochówku Marii Luizy Parmeńskiej i Karola IV Burbona.
fot. Zvonimir Stamenov (2018)

Wędrówka przez życie Marii Luizy, od jej młodości w Parmie po ostatnie lata spędzone na rzymskim wygnaniu, odsłania przemianę rozumienia królewskiej władzy pod koniec XVIII wieku. W tym okresie tradycyjne pojmowanie królowej jako osoby, której ciało miało znaczenie przede wszystkim dynastyczne i sakralne, zaczęło ustępować nowemu spojrzeniu, w którym stawało się ono przedmiotem publicznej debaty i politycznego ataku. To właśnie w jej biografii można dostrzec narodziny nowoczesnej obsesji na punkcie prywatnego życia osób publicznych. Maria Luiza była jedną z pierwszych postaci, które doświadczyły tej nowej formy presji, opartej na nieustannym komentowaniu i ocenianiu jej zachowania. Jej wysiłki, by zachować własną tożsamość w obliczu rosnącej siły opinii publicznej, zapowiadają wyzwania, z jakimi mierzą się współczesne osoby publiczne. W tym sensie jej historia brzmi wyjątkowo aktualnie i stanowi ostrzeżenie przed połączeniem mediów, uprzedzeń wobec kobiet i politycznej walki. Analiza jej losów skłania do refleksji nad naszymi własnymi lękami dotyczącymi miejsca kobiet w życiu publicznym oraz nad tym, jak powstają i utrzymują się narracje historyczne. Maria Luiza Parmeńska, ze swoją złożonością i niejednoznacznością, nadal domaga się uważnego spojrzenia, zachęcając do poszukiwania człowieka ukrytego za utrwalonym mitem.

 
Bibliografia:

1. Artola M.: La España de Fernando VII. Espasa-Calpe, Madryt 1999.
2. Fraser C.: The Spanish Bourbons: The History of a Tenacious Dynasty. Weidenfeld & Nicolson, Londyn 1975.
3. Herr R.: The Eighteenth-Century Revolution in Spain. University of Wisconsin Press, Madison 1958.
4. Kamen H.:  Spain 1808-1975. Oxford University Press, Oksford 1971.
5. La Parra López E.: Manuel Godoy: La aventura del poder. Tusquets Editores, Barcelona 2002.
6. Lynch J.: Bourbon Spain 1700-1808. Basil Blackwell, Oksford 1989.
7. Rojas C.: Los Borbones destronados. Editorial Planeta, Barcelona 1994.

Ⓒ Agnieszka Różycka