Ela z Salisbury: władza, religia i kobieca sprawczość w XIII‑wiecznej Anglii

 



Trzynastowieczna Anglia była przestrzenią, w której feudalne zależności, rosnąca królewska administracja i odradzająca się duchowość monastyczna splatały się w skomplikowaną całość. W tym świecie niewiele kobiet potrafiło tak wyraźnie przekroczyć granice między sferą świecką a duchową jak Ela, hrabina Salisbury. Jej życiorys wykracza poza typowe dla epoki opowieści o „pobożnych damach” czy genealogiczne wyliczenia. Ela była dziedziczką o ogromnym znaczeniu politycznym, administratorką o realnej władzy i wreszcie fundatorką oraz pierwszą opatką klasztoru w Lacock. Jej losy pozwalają spojrzeć na średniowieczne struktury władzy z perspektywy kobiety, która potrafiła wykorzystać obowiązujące normy na własną korzyść.

Portret Eli z Salisbury na podstawie
jej wizerunku znajdującego się
na Wielkiej Pieczęci

Znaczenie Eli wynikało przede wszystkim z zasad dziedziczenia i prestiżu hrabstwa Salisbury. Jako jedyna córka Williama FitzPatricka, drugiego hrabiego Salisbury, po jego śmierci w 1196 roku stała się bezpośrednią podopieczną Korony. To czyniło ją zarówno cennym politycznym „aktywem”, jak i osobą o wyjątkowym statusie prawnym. Popularna, choć mało wiarygodna legenda o jej rzekomym porwaniu do Normandii i bohaterskim odbiciu przez Williama Talbota pokazuje, jak bardzo ceniono jej dziedzictwo i jak łatwo je było utracić. Jej małżeństwo z Williamem Longespée, nieślubnym synem Henryka II, było natomiast klasycznym przykładem politycznej strategii Plantagenetów. Dzięki temu związkowi ród Salisbury został trwale związany z dynastią królewską, co miało ogromne znaczenie w niespokojnych czasach Jana bez Ziemi i w okresie regencji młodego Henryka III. Relacja Eli i Longespée wyróżniała się stabilnością i współdziałaniem. Gdy William wykonywał królewskie obowiązki – od kampanii w Walii po wyprawy do Poitou – Ela zarządzała rozległymi dobrami i wychowywała ich liczne dzieci. To właśnie wtedy zdobyła doświadczenie, które później pozwoliło jej samodzielnie kierować jednym z najważniejszych baronialnych honorów w kraju. Po śmierci męża w 1226 roku jej sytuacja zmieniła się radykalnie: z żony pozostającej w cieniu męża stała się wdową z pełnią praw majątkowych. Zamiast ponownie wyjść za mąż – co odebrałoby jej kontrolę nad ziemiami – Ela zdecydowała się działać jako niezależna właścicielka i administratorka. To w tej fazie jej życia najpełniej widać jej polityczną intuicję, determinację i umiejętność wykorzystywania religijnego patronatu jako narzędzia budowania własnej pozycji.

Portret Williama Longespée stworzony
na podstawie jego wizerunku znajdującego się
w książce Thomasa Andrew Archera
i Charlesa Lenthbridge'a zatytułowanej
The Crusades: The Story of The Latin Kingdom
of Jerusalem (pol. Krucjaty: Opowieść
o Łacińskim Królestwie Jerozolimskim) z 1902 roku. 

Najbardziej niezwykły etap w życiu Eli ujawnia się w latach, gdy pełniła funkcję szeryfa Wiltshire. W realiach średniowiecza był to urząd jednoznacznie kojarzony z mężczyznami – obejmował pobór królewskich dochodów, przewodniczenie sądom hrabstwa i dbanie o porządek publiczny. Choć zdarzało się, że kobiety dziedziczyły urzędy, faktyczne wykonywanie obowiązków szeryfa przez Elę było czymś rzadkim. Nie była figurantką: działała z energią i kompetencją, które świadczą o świetnym rozeznaniu w mechanizmach królewskiej administracji. Wykupienie od Korony prawa do sprawowania szeryfatu dało jej formalny mandat, ale to jej własna determinacja sprawiła, że urząd stał się narzędziem realnej władzy. Nie była to próba obalenia patriarchalnego porządku, lecz raczej umiejętne wykorzystanie jego luk. Jako zamożna wdowa i krewniaczka królewskiego rodu potrafiła wejść w przestrzeń, która dla większości kobiet była zamknięta, zacierając granicę między zarządzaniem własnym majątkiem a kierowaniem całym hrabstwem. Ten okres doskonale pokazuje, jak szerokie możliwości dawał status wdowy w XIII wieku: to właśnie wtedy kobieta mogła działać samodzielnie, bez męskiej kurateli. Równolegle Ela odgrywała ważną rolę w religijnym krajobrazie regionu. Przeniesienie katedry z Old Sarum do doliny Avonu było przedsięwzięciem ogromnym, wymagającym współpracy możnych i duchowieństwa. Ela znalazła się w gronie świadków ceremonii położenia kamienia węgielnego w 1220 roku – wydarzenia, które symbolicznie otwierało nowy rozdział w historii Salisbury. Jej religijność nie ograniczała się jednak do wspierania instytucji kościelnych. Z zainteresowaniem śledziła rozwój nowych form życia zakonnego, wpisując się w szerszy europejski zwrot ku intensywniejszej pobożności. Fundacja Opactwa Lacock w 1229 roku, a niedługo później Hinton Charterhouse, była kulminacją jej zaangażowania. Nie były to gesty czysto dewocyjne – wymagały skomplikowanych decyzji prawnych, przekazania ziem i umiejętnego poruszania się w gąszczu przepisów kanonicznych.

 
Wybór reguły augustiańskiej dla Lacock mówi wiele o jej wizji. Kanoniczki augustiańskie, w przeciwieństwie do bardziej odizolowanych cysterek, funkcjonowały bliżej lokalnej społeczności, łącząc kontemplację z aktywną obecnością w świecie. Ela nie ograniczyła się do roli fundatorki. W 1238 roku sama wstąpiła do klasztoru, a dwa lata później została jego pierwszą opatką. To przejście – od urzędniczki królewskiej do przełożonej wspólnoty zakonnej – jest jednym z najbardziej fascynujących elementów jej biografii. W praktyce oznaczało zmianę rodzaju władzy, nie zaś jej utratę. Opatka odpowiadała za finanse, dyscyplinę, relacje z lokalnymi możnymi i obronę przywilejów klasztoru. Ela wykonywała te obowiązki z tą samą precyzją, którą wcześniej wykazywała jako szeryf. Dzięki jej staraniom Henryk III nadał Lacock liczne przywileje, co zapewniło mu stabilność i prestiż. Symboliczny wymiar jej decyzji trudno przecenić. W średniowiecznym wyobrażeniu klasztor był miniaturowym odbiciem porządku niebieskiego, a opatka jego władczynią. Wybierając życie zakonne, Ela zachowała autonomię, której nie miałaby jako starsza wdowa w świecie świeckim. W Lacock stała na czele kobiecej wspólnoty, w której to kobiety decydowały o codzienności, finansach i duchowym kierunku domu. Jej niemal dwudziestoletnia kadencja, zakończona rezygnacją w 1259 roku, ugruntowała pozycję opactwa jako jednego z najważniejszych żeńskich klasztorów w Anglii. Do dziś zachowane krużganki i kapitularz przypominają o jej wizji harmonijnego, uporządkowanego życia religijnego.

Opactwo Lacock (Wiltshire) ufundowane w 1229 roku
przez Elę z Salisbury
fot. Neosnaps

Związek Eli z Magna Cartą to fascynujący punkt styczny między jej osobistą biografią a szerszą historią konstytucyjną Anglii. Jej mąż, William Longespée, należał do grona najważniejszych uczestników negocjacji z 1215 roku, a egzemplarz Karty przechowywany w Salisbury jest jednym z najlepiej zachowanych do dziś. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że Ela miała udział w jego ochronie i przekazaniu potomnym, choćby dlatego, że dokument ten dotyczył bezpośrednio jej własnych praw. Klauzule dotyczące wdów, zwłaszcza słynna Klauzula 7, gwarantowały kobiecie możliwość pozostania w domu po śmierci męża oraz szybkie otrzymanie należnego jej majątku. W praktyce życie Eli pokazuje, jak te zapisy działały: korzystała z nich, by umocnić swoją pozycję i działać w ramach systemu, który coraz wyraźniej ograniczał arbitralność królewskich decyzji wobec arystokracji. Świat intelektualny, w którym funkcjonowała Ela, był ukształtowany przez tzw. „renesans XII wieku”. Jego wpływy – rozwój edukacji, porządkowanie prawa, rosnąca rola piśmienności i literatury w językach narodowych – były wciąż żywe w XIII stuleciu. Kobieta o jej statusie mogła dzięki temu aktywniej uczestniczyć w życiu publicznym. Choć nie zachowały się żadne teksty jej autorstwa, klasztory augustiańskie, takie jak Lacock, były centrami nauki i przechowywania ksiąg. Jej fundacje i patronat sugerują osobę, która ceniła porządek, regułę i administracyjną przejrzystość – zarówno w wymiarze duchowym, jak i praktycznym. W tym sensie Ela była prekursorką nowoczesnego podejścia do zarządzania: rozumiała, że władza w średniowieczu opierała się nie tylko na ziemi i wojsku, ale także na dokumentach, pieczęciach i umiejętności poruszania się w świecie prawa. Jej częste wzmianki w Close Rolls i Patent Rolls z czasów Henryka III świadczą o kobiecie, która doskonale znała mechanizmy rządzenia i potrafiła z nich korzystać.
 
Patrząc na Elę przez pryzmat płci, widać, że jej siła nie polegała na „twardej władzy”, typowej dla mężczyzn jej epoki, lecz na subtelnych formach wpływu. Potrafiła utrzymać bliskie relacje z Henrykiem III, który darzył ją wyraźnym szacunkiem. Ta królewska życzliwość nie była jedynie echem zasług jej męża, lecz wynikała z jej własnej lojalności i roli stabilizującej w regionie West Country. W czasach, gdy Anglia wielokrotnie stawała na progu konfliktu wewnętrznego, Ela była jednym z filarów lokalnego porządku. Umiała zachować równowagę między wiernością wobec Korony a obroną praw i przywilejów swojego hrabstwa. Dziedzictwo Eli zapisane jest także w przestrzeni Wiltshire. Miasteczko Lacock, które rozwinęło się wokół opactwa, zawdzięcza swój układ i rozwój gospodarczemu impulsowi, jaki dała jej fundacja. Uzyskane przez nią przywileje targowe oraz rozbudowana infrastruktura przekształciły wiejski majątek w prężny ośrodek handlowy. Model zarządzania, jaki wprowadziła – oparty na dywersyfikacji dochodów, produkcji wełny, młynach i opłatach targowych – zapewnił opactwu stabilność nawet w trudniejszych czasach późnego średniowiecza. Ela nie widziała sprzeczności między troską o ekonomiczne bezpieczeństwo klasztoru a dążeniem do duchowej doskonałości wspólnoty. Jej podejście było całościowe: dobrobyt materialny miał wspierać życie religijne, a życie religijne porządkować nadać sens gospodarowaniu.

Grób Eli z Salisbury w Opactwie Lacock.
Pierwotnie znajdował się w kościele opactwa,
lecz został przeniesiony, gdy świątynia została przebudowana
przez Williama Sharingtona, urzędnika Henryka VIII Tudora. 
fot. Mike Peel

 
W ostatnich latach życia Ela nabiera w źródłach historycznych niemal symbolicznego wymiaru. Jej rezygnacja z urzędu opatki w 1259 roku – w wieku, który w XIII wieku uchodził za sędziwy – wygląda jak świadome wycofanie się do przestrzeni wewnętrznej ciszy i modlitwy. Zmarła dwa lata później, w 1261 roku, i spoczęła w chórze Opactwa Lacock. Jej nagrobek, który przetrwał burzliwy okres kasaty klasztorów, nosi inskrypcję wychwalającą ją jako „czcigodną Elę”, prowadzącą życie „miłe Bogu”. Ten pobożny ton nie powinien jednak przesłaniać faktu, że była to kobieta o bardzo realnej, świeckiej władzy – ta sama, która zarządzała zamkami, przewodniczyła sądom i negocjowała z królewskimi urzędnikami. Jej biografia to nie dwa oddzielne rozdziały, lecz jedna, spójna opowieść o odpowiedzialności i duchowości przenikających się bez wyraźnych granic. Ela wymyka się prostym kategoriom. Nie była ani „biedną ofiarą patriarchatu”, ani jedynie „wyjątkową kobietą, której się udało”. Jej życie było możliwe dzięki konkretnym mechanizmom prawnym i społecznym epoki, a ona potrafiła wykorzystać je z niezwykłą inteligencją. Jako dziedziczka i wdowa korzystała z przysługujących jej praw w pełni, pokazując, że w feudalnym świecie istniały realne ścieżki kobiecej sprawczości, o ile miało się odpowiednie pochodzenie, majątek i umiejętność poruszania się w systemie. Ela była budowniczką nie tylko w sensie architektonicznym, ale także prawnym i dynastycznym. To dzięki niej ród Longespée, a później Montagu i Neville, mógł odgrywać kluczowe role w polityce Anglii. Fundament ich potęgi stworzyła właśnie ona. Patrząc na Elę, widzimy w miniaturze przemianę, jaka dokonywała się w XIII‑wiecznej Anglii. Jej życie odzwierciedla przejście od wojowniczego, mobilnego modelu władzy Normanów do bardziej osiadłego, administracyjnego i religijnie ugruntowanego stylu rządzenia. Uosabia proces „ucywilizowania” arystokracji, w którym brutalna siła rycerska była stopniowo ograniczana przez prawo i oczekiwania Kościoła. Jej historia pokazuje, że władza w średniowieczu nie była wyłącznie domeną mężczyzn, lecz była negocjowana, współdzielona i zależna od umiejętności wykorzystywania kapitału społecznego, majątkowego i duchowego.
 
Jej życie, skupione wokół dwóch osi – hrabstwa i opactwa – tworzy rzadko spotykaną w źródłach XIII wieku klarowną, niemal literacką konstrukcję. Ela doskonale rozumiała swoje miejsce w hierarchii i potrafiła wykorzystać tę świadomość, by kształtować otaczający ją świat. Niezależnie od tego, czy przewodniczyła sądom w Wiltshire, czy prowadziła siostry w modlitwie w Lacock, kierowała się tą samą zasadą: porządkiem, obowiązkiem i odpowiedzialnością. To czyni z niej postać niezwykle złożoną – polityczkę, matkę, sędzię, fundatorkę i duchową przewodniczkę. Ela z Salisbury była architektką własnego losu, a jej ślad pozostał zarówno w kamieniu Wiltshire, jak i w pergaminie angielskiego prawa. Najlepszym dowodem jej trwałego wpływu jest to, że jej dzieło przetrwało wieki. Opactwo Lacock funkcjonowało jako wspólnota religijna aż do XVI wieku, a po kasacie stało się miejscem innowacji, gdyż to tam William Henry Fox Talbot stworzył pierwsze fotografie. A jednak duch Eli, hrabiny‑opatki, wciąż jest wyczuwalny w tym miejscu. Jej życie podważa stereotyp średniowiecza jako epoki ciemności dla kobiet. Przeciwnie – pokazuje świat, w którym kobiety potrafiły działać skutecznie, korzystając z prawa, religii i majątku jako narzędzi wpływu. W osobie Eli hrabina i opatka nie były dwiema różnymi rolami, lecz dwiema odsłonami tej samej, konsekwentnej woli: porządkowania, zachowywania i uświęcania dziedzictwa swojej rodziny i swojej wiary.

Arkady klasztoru w Opactwie Lacock w obiektywnie
Williama Talbota (1844)

Gdy przyglądamy się temu, jak Ela była zapamiętywana, widać wyraźnie, że przez długie stulecia postrzegano ją głównie jako element genealogii – ogniwo łączące ród FitzPatricków z późniejszymi hrabiami Salisbury. Dopiero współczesne badania zaczęły wydobywać ją z cienia męskich krewnych i traktować jako samodzielną, sprawczą postać. Nie była biernym „kanałem dziedziczenia”, lecz aktywną zarządczynią ziem, polityczką i administratorką. Jej życie przypomina, że historia średniowiecza to nie tylko opowieść o królach i bitwach, ale także o wielkich domach i kobietach, które potrafiły nimi kierować. Utrzymanie pozycji przez trzy panowania, w czasach pełnych kryzysów i zmian, wymagało nie tylko wysokiego statusu, lecz także ogromnej elastyczności i intelektualnej sprawności. W gruncie rzeczy badanie życia Eli to badanie tego, jak trwała może być tożsamość. Nawet jako mniszka pozostała „hrabiną” – jej świecki autorytet przenikał do życia zakonnego, a jej religijna reputacja wzmacniała jej świecką władzę. Ta podwójność świetnie oddaje ducha XIII wieku, epoki, w której sacrum i profanum nie były od siebie odseparowane, lecz współistniały i wzajemnie się wzmacniały. Ela żyła dokładnie na styku tych dwóch światów, dzięki czemu stała się jedną z najbardziej charakterystycznych postaci swojej epoki. Jej biografia pokazuje, jak władza była tworzona, utrzymywana i przekazywana w dojrzałym średniowieczu i jak kobiety mogły w tym procesie odgrywać kluczową rolę.
 
Jeśli spojrzymy na jej karierę administracyjną, warto zatrzymać się przy samym urzędzie szeryfa. Wysoki Szeryf był w hrabstwie reprezentantem króla, czyli innymi słowy jego „oczami i uszami”. To, że Ela pełniła tę funkcję, oznaczało, że powierzono jej odpowiedzialność za finanse, sądownictwo i porządek publiczny w Wiltshire. I wszystko wskazuje na to, że sprawdzała się w tej roli znakomicie. Jej rządy nie noszą śladów korupcji, która często towarzyszyła innym szeryfom. Być może jej własne bogactwo czyniło ją odporną na pokusy, a może po prostu traktowała urząd jako narzędzie służby, a nie zysków. W każdym razie jej kadencja przypadła na czas względnej stabilizacji w hrabstwie, które często bywało areną baronialnych napięć. To pokazuje, że kobiety z najwyższych sfer mogły pełnić funkcje administracyjne w sposób bardziej neutralny niż mężczyźni uwikłani w lokalne konflikty. Fundacja Hinton Charterhouse – jedynego kartuskiego domu w Anglii założonego przez kobietę – odsłania kolejną warstwę jej duchowej i intelektualnej dojrzałości. Kartuzi byli elitą życia zakonnego: skrajnie ascetyczni, milczący, żyjący w niemal całkowitej izolacji. Wspierając taki dom, Ela pokazała, że jej pobożność była głęboka i świadoma, a nie jedynie konwencjonalna. Jednocześnie potrafiła zarządzać aktywną, wspólnotową formą życia augustianek w Lacock. Ta zdolność do poruszania się między różnymi modelami duchowości świadczy o jej szerokich horyzontach i zrozumieniu religijnego pejzażu epoki.

Połączenie tych wszystkich elementów – świeckiej administracji, świadomości prawnej i wyrafinowanego patronatu monastycznego – czyni z Eli prawdziwą mistrzynię władzy. Jej życie nie było prostą drogą od świeckiej potęgi do klasztornego odosobnienia. Przeciwnie, jej wpływy rosły i zmieniały się, obejmując coraz szersze obszary. Nawet jako opatka pozostawała osobą o znaczeniu ogólnokrajowym, której rady ceniono, a której autorytet sięgał daleko poza mury Lacock. Śmierć Eli w 1261 roku nie zamknęła jej historii, lecz przeniosła ją jedynie do sfery dziedzictwa: architektury, prawa i pamięci. To, co pozostawiła po sobie, jest wyjątkowo trwałe. Opactwo Lacock przetrwało jako wspólnota aż do XVI wieku, a później stało się miejscem innowacji, gdzie – jak wspomniano – narodziła się fotografia. A jednak duch Eli, hrabiny‑opatki, wciąż unosi się nad tym miejscem. Jej życie podważa stereotyp średniowiecza jako epoki ciemności dla kobiet. Pokazuje świat, w którym kobiety mogły działać skutecznie, jeśli potrafiły wykorzystać prawo, religię i majątek jako narzędzia wpływu. W jej osobie świecka i duchowa władza nie były przeciwieństwami, lecz dwiema formami tej samej, konsekwentnej energii: porządkowania, zachowywania i nadawania sensu dziedzictwu swojej rodziny i swojej wiary.
 
W ostatecznym rozrachunku Ela z Salisbury jawi się jako przykład arystokratki, która potrafiła myśleć zarówno w kategoriach długofalowej polityki rodowej, jak i wieczności, do której prowadziła ją religijna droga. Doskonale rozumiała, że przetrwanie dynastii wymaga nie tylko ziem i sojuszy, lecz także duchowego zaplecza, które nadaje sens działaniom tu i teraz. Jej znaczenie polega na tym, że potrafiła działać w samym centrum świata Plantagenetów nie jako postać poboczna, lecz jako ktoś, kto realnie współtworzył jego struktury społeczne i religijne. Ela ucieleśniała ideał średniowiecznej możnowładczyni: kobiety, która wykorzystuje swoją pozycję, by budować dziedzictwo wykraczające poza jej własne życie. Dzięki niej widzimy, jak złożony był XIII wiek – epoka sztywnych hierarchii, ale też zaskakującej elastyczności, w której hrabina mogła pełnić funkcję szeryfa, a opatka była w swoim klasztorze niemal królową. Jej biografia to świadectwo, że w średniowieczu kobiety mogły odgrywać role znacznie bardziej wpływowe, niż często zakładamy. Ela pozostaje fascynującym obiektem badań, bo jej życie splata w sobie tematy prawa, władzy, płci i duchowości. Pokazuje, jak kobieta mogła działać w ramach feudalnego systemu, wykorzystując jego zasady z precyzją i konsekwencją. Jej historia to opowieść o sile charakteru, o życiu prowadzonym z jasno określonym celem i o oddaniu instytucjom, które definiowały jej epokę. A przede wszystkim o tym, jak można było budować dziedzictwo, które przetrwa długo po tym, jak świat, który je stworzył, zniknie z mapy historii.

 
Bibliografia:

1. Carpenter D.: Magna Carta, Penguin Books, Londyn 2015.
2. Coss P.: The Lady in Medieval England, 1000–1500, Amberley Publishing, Stroud 2019.
3. Knowles D.: The Monastic Order in England: A History of Its Development from the Times of St. Dunstan to the Fourth Lateran Council, 940–1216, Cambridge University Press, Cambridge 1940.
4. Prestwich M.: Plantagenet England, 1225–1360, Oxford University Press, Oksford 2005.
5. Turner R. V.: Magna Carta Through the Ages, Longman, London 2003.

 

Ⓒ Agnieszka Różycka

Paryż wart mszy? Mit, źródła i polityczne znaczenia

 


Francuska pamięć zbiorowa, obfitująca w lapidarne formuły i błyskotliwe skróty, wyniosła powiedzenie „Paryż wart jest mszy” do rangi jednej z najbardziej rozpoznawalnych sentencji w historii kraju. Tradycyjnie przypisywane Henrykowi IV w chwili jego przejścia na katolicyzm w lipcu 1593 roku, zdanie to uchodzi za kwintesencję politycznego pragmatyzmu, chłodnego cynizmu i narodzin racji stanu. Jednak dla badacza dziejów i języka pozostaje ono problematyczne: z dużym prawdopodobieństwem jest apokryfem. Brak dowodów, by król Nawarry wypowiedział je w okolicznościach, jakie legenda mu przypisuje. Poszukiwanie genezy tej formuły prowadzi w głąb literatury pamfletowej początku XVII wieku, w obszar propagandy protestanckiej oraz do pamiętników, które dopiero po latach próbowały uchwycić ducha jego panowania w ciętej maksymie. Zrozumienie źródeł tego bon motu oznacza zarazem śledzenie przejścia od religijnej żarliwości XVI stulecia do politycznego realizmu wieku XVII, a także wskazanie autorów – jawnych i anonimowych – którzy współtworzyli mit Henryka IV Burbona.

Henryk IV Burbon (1609)
autor: Frans Pourbus Młodszy

Aby uchwycić moment narodzin tej formuły, trzeba cofnąć się do realiów historycznych, które miała komentować. W 1593 roku Francja była wyniszczona trzydziestoma latami wojen religijnych. Henryk IV, prawowity następca tronu po śmierci Henryka III w 1589 roku, nie zdołał zdobyć Paryża, kontrolowanego przez Ligę Katolicką i wspieranego przez Hiszpanię. Jako protestant nie mógł objąć tronu w królestwie, którego fundamentalne prawa wymagały katolickiego monarchy. Jego konwersja, dokonana 25 lipca 1593 roku w bazylice Saint-Denis, była aktem politycznym najwyższej wagi – miała rozbroić rebelię i zjednoczyć kraj. W zachowanej korespondencji i pismach z tego okresu król nie posługiwał się tonem lekceważącym. Do swojej kochanki, Gabrielle d’Estrées, pisał z gorzką ironią: „W niedzielę wykonam skok śmiertelny”. To autentyczne sformułowanie oddaje powagę i niepewność monarchy wobec własnego sumienia i obozu. Była to decyzja człowieka, który poświęca część swojej tożsamości dla dobra wspólnego. Myśl, że „Paryż wart jest mszy”, nie pojawia się w jego retoryce – ani oficjalnej, ani prywatnej – w roku 1593. W tamtym momencie takie słowa byłyby politycznie zgubne, sugerując nieszczerość, która mogłaby podważyć koronację w oczach katolików.
 
Pierwszy pisemny i drukowany ślad tej formuły pojawia się dopiero w 1622 roku, a więc dwanaście lat po zamachu na Henryka IV i niemal trzy dekady po jego konwersji. Znajdujemy ją w anonimowym dziele satyrycznym „Les Caquets de l’accouchée” (pol. „Plotki przy połogu”). Tekst, należący do gatunku „caquets” – złośliwych rozmów towarzyskich – przedstawia kobiety mieszczaństwa paryskiego rozmawiające przy łożu położnicy. W trakcie dyskusji o politycznych kompromisach pojawia się wspomniana fraza. Nie jest ona jednak włożona w usta samego króla, lecz przytaczana jako powiedzenie, które niektórzy mu przypisują. Autor „Caquets” wskazuje, że myśl tę miał wypowiedzieć książę de Sully, wierny protestancki doradca monarchy. Według tekstu Henryk IV miał pytać Sully’ego, dlaczego nie uczestniczy we mszy tak często jak on, a minister odpowiedział aluzją do politycznej użyteczności konwersji. Tak późne pojawienie się cytatu w dziele satyrycznym dowodzi, że należy on raczej do literackiej konstrukcji postaci Henryka IV niż do rzeczywistych słów monarchy.

Plotki przy połogu - wydanie z 1623 roku 
wydawca: Parre Piot (Troyes)

Idea zawarta w słynnej sentencji – wymiana przekonań religijnych na zdobycie politycznej i terytorialnej przewagi – krążyła już w literaturze pamfletowej powstałej w czasie konwersji Henryka IV. To właśnie środowiska protestanckie, rozczarowane „skokiem śmiertelnym” swojego dawnego przywódcy, jako pierwsze zaczęły kreować obraz monarchy jako oportunisty. Agrippa d’Aubigné, wojownik i pisarz, którego pióro dorównywało ostrością jego mieczowi, w swoich Tragiques i Histoire universelle znacząco przyczynił się do utrwalenia takiej wizji. Choć nie przytacza samej frazy, mnoży anegdoty ukazujące Henryka IV gotowego na wszelkie ustępstwa w imię władzy. Rozgoryczenie hugenotów stało się podatnym gruntem dla powstawania bon motów podkreślających brak autentycznej pobożności króla. Dla rygorystycznych protestantów abjuracja w Saint-Denis jawiła się jako polityczna inscenizacja, a zdanie „Paryż wart jest mszy” doskonale streszczało ich oskarżenie o interesowne świętokradztwo.
 
Za jednego z głównych „podejrzanych” o autorstwo tej formuły, lub przynajmniej jej ducha, uchodzi Maksymilian de Béthune, książę de Sully. W swoich pamiętnikach Économies royales, publikowanych od 1638 roku, Sully często rekonstruował rozmowy z królem, nadając sobie rolę pragmatycznego doradcy. Choć nie zapisał zdania w formie, którą znamy, wielokrotnie relacjonował dialogi, w których zachęcał Henryka IV do konwersji dla dobra królestwa. Sam pozostając protestantem, Sully bronił wizji świeckiego państwa, w którym religia monarchy miała być tą, która zapewnia pokój obywatelski. Ta filozofia kompromisu mogła w zbiorowej wyobraźni, a następnie pod piórem satyryków, skondensować się w jednoznaczną maksymę. Przypisanie jej Sully’emu w Les Caquets de l’accouchée nie było przypadkowe, gdyż odzwierciedlało postrzeganie ministra jako tego, który instrumentalizował wiarę w imię stabilności politycznej.

Maksymilian de Béthune, książę Sully (1650)
autor nieznany

Nie można też pominąć wpływu Satyre Ménippée (pol. Satyra menippejska), słynnego pamfletu politycznego z 1594 roku. Tekst, stworzony przez grupę paryskich literatów sprzyjających Henrykowi IV (Politiques), posługiwał się humorem i ironią, aby zdyskredytować Ligę. Choć sama fraza się tam nie pojawia, duch dzieła przygotowywał grunt pod jej powstanie. Satyre Ménippée broniła idei, że legitymizacja królewska przewyższa spory dogmatyczne. Ukazując przywódców Ligi jako hipokrytów służących Hiszpanii, autorzy pośrednio wychwalali rozsądek króla, który poprzez konwersję wybierał Francję zamiast fanatyzmu. W tym kontekście polityczna mowa zaczynała się uwalniać od religijnej transcendencji, a myśl, że Paryż – serce królestwa – jest wartością nadrzędną wobec rytuału, stawała się akceptowalna, a nawet heroiczna dla zwolenników pokoju.
 
Proces krystalizacji frazy w jej kanonicznej postaci trwał przez całe XVII stulecie, wspierany przez rozwój historiografii i biografii królewskiej. Pod panowaniem Ludwika XIII i Ludwika XIV obraz Henryka IV został wygładzony, aby ukazać go jako wzór „dobrego króla” – stanowczego, a zarazem pełnego dowcipu. Historycy, tacy jak Hardouin de Péréfixe, autor Histoire de Henri le Grand (pol. Historia króla Henryka Wielkiego) z 1661 roku, pisanej dla edukacji młodego Ludwika XIV, aktywnie uczestniczyli w tej mitologizacji. Choć oficjalni dziejopisarze często unikali samej frazy ze względu na jej cyniczny wydźwięk, chętnie przytaczali inne bon moty Bearnijczyka. To właśnie zamiłowanie do ciętej riposty, utożsamiane z „duchem galijskim” Henryka IV, pozwoliło utrwalić tę formułę. Publiczność pragnęła monarchy bliskiego ludziom, zdolnego żartować z własnej kondycji. W tym kontekście zdanie „Paryż wart jest mszy” stało się symbolem inteligencji, która potrafi ugiąć się przed koniecznością, zachowując jednocześnie wewnętrzną wolność.

Strona tytułowa
Historii króla Henryka Wielkiego
z 1661 roku  

Na gruncie literackim szczególnie interesujące jest to, że słynne zdanie zyskało swoją trwałą renomę nie dzięki wielkim wydarzeniom historycznym, lecz poprzez powtarzanie w tekstach drugorzędnych, zbiorach anegdot i kompilacjach osobliwości dziejowych. W XVIII wieku filozofowie Oświecenia, z Wolterem na czele, dostrzegali w Henryku IV pierwszego monarchę tolerancyjnego. Myśl, że król mógł traktować mszę jako czysto polityczną formalność, interpretowali jako dowód jego filozoficznej mądrości wobec przesądów. W Henriadzie Wolter uczynił Henryka bohaterem, który potrafi wznieść się ponad podziały religijne. W tej perspektywie fraza traciła wydźwięk zdrady, nabierając znaczenia pozytywnego – pragmatyzmu prowadzącego do tolerancji. Choć Wolter zdawał sobie sprawę z wątpliwej autentyczności sentencji, jej sens doskonale wpisywał się w jego walkę z „hańbą” i w dążenie do sekularyzacji społeczeństwa.
 
W XIX wieku legenda została utrwalona przez romantyków, a następnie przez historię pozytywistyczną. Michelet, autor monumentalnej Historii Francji, mimo swojej analitycznej skrupulatności nie mógł pominąć symbolicznej siły słów przypisywanych wielkim postaciom. Dla rodzącej się III Republiki Henryk IV był bohaterem idealnym, wpisującym się w świecki panteon narodowy. Sentencja „Paryż wart jest mszy” stała się wówczas lekcją obywatelską: uczyła, że jedność narodu stoi ponad osobistymi przekonaniami. W tym okresie fraza trafiła do podręczników szkolnych, przypisywana królowi bez żadnych zastrzeżeń. Zapomniano, że jej prawdziwym twórcą mógł być poeta protestancki lub anonimowy satyryk, widząc w niej jedynie streszczenie gestu politycznego. Źródła pamfletowe podsuwały jednak inną hipotezę: że bon mot wyszedł spod pióra rozczarowanego członka Ligi lub obcego agenta. Hiszpańskie pamflety z końca XVI wieku usiłowały podważyć szczerość konwersji Henryka IV w oczach papieża Klemensa VIII. Rozpowszechniając myśl, że król traktował mszę jako cenę za zdobycie miasta, przeciwnicy liczyli na zablokowanie jego absolucji w Rzymie. W tej interpretacji „Paryż wart jest mszy” nie było dowcipem, lecz oskarżeniem. Dopiero później, gdy pokój został utrwalony, fraza została przejęta i przekształcona w komplement przez stronników monarchy. Tego rodzaju odwrócenie sensu jest częste w dziejach słynnych cytatów: to, co początkowo było zarzutem, staje się powodem do chwały.

 
Analiza językowa samej formuły również dostarcza wskazówek. Konstrukcja „...wart jest...” (vaut bien une...) była typowa dla przysłowiowego języka XVII wieku. Wyrażała relację ekwiwalencji handlowej, bardziej odpowiadającą mentalności rodzącej się burżuazji epoki Ludwika XIII niż renesansowej szlachcie. W 1593 roku arystokrata, a tym bardziej król, mówiłby raczej o honorze, obowiązku czy służbie Bogu. Wprowadzenie kategorii „wartości” (vaut bien) przesuwało akcent z moralności na kalkulację polityczno-ekonomiczną. To wzmacnia tezę, że fraza powstała wtórnie, aby oddać nową wizję świata, w którym nawet kwestie duchowe podlegają racjonalnej transakcji. Z perspektywy tematycznej badanie tego cytatu pozwala wyróżnić kilka nakładających się warstw znaczeń. Pierwsza to zdrada religijna, dostrzegana przez protestantów. Druga – hipokryzja polityczna, akcentowana przez nieprzejednanych katolików. Trzecia – mistrzowska zręczność, podkreślana przez legitymistów. Wreszcie czwarta, która przetrwała do współczesności: nadrzędny interes państwa, symbol narodzin nowoczesnej Francji, w której władza świecka staje ponad Kościołami. Każda epoka reinterpretowała „Paryż wart jest mszy”, aby uzasadnić własną wizję rządzenia.
 
Warto zauważyć, że zdanie to posiada niemal idealną symetrię. „Paryż” symbolizuje władzę ziemską – stolicę i królestwo – natomiast „msza” odsyła do sfery duchowej, rytuału i wiary. Słowo „wart” (bien) pełni rolę równoważnika, wskazując, że ciężar spraw doczesnych przewyższa wagę obrzędu religijnego. Prostota tej konstrukcji sprawiła, że sentencja okazała się niezwykle trwała: łatwa do zapamiętania, łatwa do powtórzenia i możliwa do zastosowania w wielu kontekstach kompromisu politycznego, daleko poza przypadkiem Henryka IV. Stała się archetypem francuskiego języka politycznego, obok słynnego „Państwo to ja” jego wnuka, którego autentyczność również budzi wątpliwości. Na gruncie edytorstwa i bibliografii dziewiętnastowieczni badacze, tacy jak Édouard Fournier w dziele L’Esprit dans l’histoire (pol. Duch dziejów), próbowali ustalić dokładne źródło tej formuły. Fournier potwierdził, że najstarsza znana wzmianka pochodzi z przypisania jej Sully’emu w Les Caquets de l’accouchée. Podkreślał przy tym, że dialog w tym tekście doskonale oddaje mentalność epoki Ludwika XIII. Autor „caquets”, zapewne mieszczanin obyty z literaturą i polityką, posłużył się frazą, aby drwić z dworzan własnych czasów, wykorzystując postać Henryka IV jako zwierciadło satyryczne. Anegdota była wówczas narzędziem krytyki społecznej: skoro wielki monarcha mógł okazać lekceważenie wobec wiary, dlaczego szlachta roku 1622 miałaby uchodzić za bardziej cnotliwą? 

Strona tytułowa Ducha dziejów z 1883 roku

 
Nie sposób pominąć także Pierre’a de L’Estoile, znakomitego pamiętnikarza i kolekcjonera libelli z czasów Ligi. Jego dzienniki stanowią bezcenne źródło dla zrozumienia atmosfery mentalnej Paryża w epoce konwersji. L’Estoile odnotowywał liczne pogłoski, plakaty i satyryczne wiersze krążące po ulicach. Choć nie wspomina wprost omawianej frazy, jego zapiski dowodzą, że opinia publiczna stolicy była w pełni zdolna do stworzenia takiego bon motu. Paryż był wówczas miastem duchownych, prawników i wykształconych mieszczan, którzy cenili cięte riposty i epigramy. Duch tej formuły – łączący powierzchowną dewocję z miejskim realizmem – jest głęboko paryski. Można wręcz powiedzieć, że jeśli Henryk IV jej nie wypowiedział, to sama stolica ją wymyśliła, aby podkreślić własne znaczenie i ogłosić, że jej zdobycie warte było najwyższej ofiary duchowej. Ostatecznie poszukiwanie autorstwa tego zdania prowadzi do wniosku wielowarstwowego. Historycznie jest ono produktem epoki przejściowej. Literacko pojawia się po raz pierwszy w 1622 roku w Les Caquets de l’accouchée, spod anonimowego pióra. Politycznie stanowi owoc protestanckiej urazy, przekształconej przez kolejne pokolenia w mądrość państwową. Społecznie jest emanacją paryskiego ducha – zuchwałego, ironicznego i przenikliwego. Nie należy do jednego autora, lecz do procesu historycznej sedymentacji, który przemienił złożone wydarzenie – zakończenie wojen religijnych – w błyskotliwy aforyzm.
 
W ostatecznym rozrachunku nie ma większego znaczenia, czy Henryk IV rzeczywiście wypowiedział te słowa. Potęga historycznego bon motu nie polega na jego dosłownej autentyczności, lecz na prawdzie psychologicznej, którą niesie. „Paryż wart jest mszy” pozostaje trafne nie dlatego, że padło z ust króla, lecz dlatego, że doskonale oddaje stan świadomości Francji roku 1593. To moment, w którym polityka przestała być domeną teologii, a stała się sztuką czegoś możliwego. Przypisując tę formułę najbardziej cenionemu monarsze w dziejach, zbiorowa pamięć pragnęła uhonorować człowieka, który zakończył bratobójczą rzeź nie brutalną siłą, lecz siłą ducha. W tym sensie zdanie to symbolizuje narodziny francuskiej laickości, ukrytej pod pozorem żartu. I tak oto od Sully’ego w satyrycznym pamflecie, przez dziejopisarzy Wielkiego Wieku, od libelli Ligi po republikańskie podręczniki szkolne – fraza wędrowała, zmieniała znaczenia i ostatecznie utrwaliła się jako oczywistość. Jest nieustannym przypomnieniem, że historia jest konstrukcją, w której słowo ma równie wielką moc jak miecz. Henryk IV, mistrz komunikacji zanim jeszcze powstało to pojęcie, z pewnością nie odrzuciłby zdania, które – choć apokryficzne – przyniosło mu więcej chwały i reputacji mądrego władcy niż niejeden zapomniany traktat dyplomatyczny. Pozostało symbolem idei Francji: kraju, który wybiera mszę zamiast wojny i w którym duch zawsze odnajduje drogę do serca Paryża.

 
Podsumowując, geneza „Paryż wart jest mszy” przypomina mozaikę. Jej pierwszym autorem materialnym był anonimowy twórca Les Caquets de l’accouchée, autorem moralnym – rozczarowane kręgi protestanckie, a autorem ostatecznym – sam naród francuski, który rozpoznał w tym bon mocie odbicie własnego geniuszu politycznego. Sentencja przeszła drogę od szyderstwa do maksymy, dowodząc, że w dziejach Francji legenda bywa bardziej wymowna niż fakt, a królewskie słowo należy mniej do tego, kto je wypowiada, niż do tych, którzy przez wieki decydują się je powtarzać. Pozostaje niewidzialnym, lecz trwałym pomnikiem francuskiej kultury politycznej, świadectwem chwili, gdy pokój został kupiony ceną ceremonii, a królestwo ocalało dzięki jednemu błyskotliwemu aforyzmowi.

 
Bibliografia:

1. Champeaud G.: Henri IV, Éditions Tallandier, Paryż 2023.
2. Fournier  É.: L’Esprit dans l’histoire, Librairie de la Société des Bibliophiles, Paryż 1860.
3. Michelet J.: Histoire de France, Librairie Hachette, Paryż 1855 (tom poświęcony Henrykowi IV).
4. Mironneau P. (red.): « Paris vaut bien une messe! »: 1610, Hommage des Médicis à Henri IV, roi de France, Éditions Hazan, Paryż 2010.
5. Sully, Maximilien de Béthune: Économies royales, Librairie de l’Imprimerie Royale, Paryż 1662 (pierwsze pełne wydanie).

Ⓒ Agnieszka Różycka

Konsolidacja suwerenności: król Edmund I i proces unifikacji Anglii w X wieku

 



Rozwój monarchii angielskiej w dziesiątym stuleciu był jednym z najbardziej dynamicznych i zarazem przełomowych etapów w dziejach Wysp Brytyjskich. Centralną postacią tego procesu stał się król Edmund I, zwany „Człowiekiem wielkich czynów” (ang. Doer of Great Deeds), którego panowanie w latach 939–946 stanowiło kluczowe ogniwo między podbojami jego przyrodniego brata Æthelstana a późniejszą stabilizacją królestwa pod rządami jego synów. Analiza rządów Edmunda ukazuje kruchość pojęcia „Anglia” w jej wczesnej fazie. Jego panowanie nie ograniczało się do obrony granic – obejmowało również umiejętne wykorzystanie strategii wojskowej, pragmatyzmu dyplomatycznego oraz reform prawnych. Edmund musiał zmierzyć się z groźbą rozpadu zjednoczonego królestwa, lecz dzięki połączeniu energii militarnej i politycznej przenikliwości wzmocnił dominację dynastii Wessex nad zróżnicowanym krajobrazem interesów norwesko-gaelickich i anglo-duńskich. Jego rządy stanowią soczewkę, przez którą można obserwować przejście od opartego na podbojach „Wielkiego Wessexu” do bardziej zintegrowanego, choć wciąż niepewnego, państwa angielskiego.

Nie dysponujemy żadnym wiarygodnym i potwierdzonym
portretem Edmunda I, a zatem jesteśmy w stanie jedynie
wyobrazić sobie jak mógł wyglądać. 

Objęcie tronu przez osiemnastoletniego Edmunda w 939 roku natychmiast ujawniło nietrwałość jedności politycznej, którą Æthelstan zdołał wywalczyć w bitwie pod Brunanburh w 937 roku. Po śmierci Æthelstana północne elity – zwłaszcza wikińskie królestwo Yorku oraz część anglosaskiej arystokracji – odrzuciły zwierzchnictwo młodego władcy. Zaproszenie Olafa Guthfrithsona z Dublina do objęcia tronu w Yorku było bezpośrednim wyzwaniem wobec roszczeń dynastii Wessex. Wzrost potęgi nordyckiej nie ograniczał się do lokalnego buntu, lecz stanowił systemowe zagrożenie, które doprowadziło do ponownego zajęcia przez wikingów Pięciu Boroughów Danelaw: Leicester, Lincoln, Nottingham, Stamford i Derby. Utrata tych ośrodków miała ogromne znaczenie geograficzne – odcięła bowiem bezpośrednie połączenie między południowym rdzeniem Wessexu a północą wyspy. Początkowa reakcja Edmunda, zakończona traktatem w Leicester w 940 roku, była świadomym strategicznym ustępstwem. Oddając północne Midlands Olafowi, król przedłożył bezpieczeństwo centralnych ziem Wessexu nad ryzyko wyniszczającej wojny totalnej. Ten epizod ukazuje, jak kruche były struktury monarchii X wieku, w której śmierć charyzmatycznego przywódcy – takiego jak Æthelstan – wymuszała całkowite przetasowanie układu sił.
 
Największa wartość militarnej kariery Edmunda ujawnia się jednak w jego późniejszym odzyskaniu utraconych terytoriów. Po śmierci Olafa Guthfrithsona w 941 roku koalicja wikińska zaczęła się rozpadać. Edmund wykorzystał ten moment, prowadząc w 942 roku decydującą kampanię, która zakończyła się odbiciem Pięciu Boroughów. Wydarzenie to zostało odnotowane w Kronice anglosaskiej w formie rzadkiego wpisu poetyckiego, przedstawiającego sukces nie tylko jako zdobycie ziem, lecz jako wyzwolenie chrześcijańskich mieszkańców spod „pogańskiego jarzma” ludzi północy. Retoryka ta miała ogromne znaczenie dla wewnętrznej spójności królestwa. Edmund, kreując się na obrońcę ludności anglo-duńskiej przed nowo przybyłymi wikingami z Irlandii, zaczął rozpuszczać sztywne granice etniczne, które wcześniej dzieliły społeczeństwo. Nie był już jedynie zdobywcą z południa – stawał się królem Anglii, oferującym stabilność i ciągłość religijną. Kampania ta ustanowiła precedens: Danelaw nie był traktowany jako autonomiczny region, lecz jako integralna część angielskiej korony. Choć koncepcja ta była wielokrotnie poddawana próbom, ostatecznie utrzymała się przez resztę stulecia.

 
Równolegle do działań militarnych na Północy Edmund I prowadził nowatorską politykę dyplomatyczną, szczególnie w relacjach z Królestwem Alby (Szkocją). W 945 roku zorganizował wyprawę przeciwko Strathclyde, regionowi od dawna stanowiącemu bazę dla najazdów nordyckich i ośrodek antywessekskich sojuszy. Zamiast podejmować nierealne logistycznie zadanie bezpośredniego rządzenia tak odległym i kulturowo odmiennym terytorium, Edmund spustoszył ziemie Strathclyde, a następnie przekazał je królowi Malcolmowi I ze Szkocji. Było to mistrzowskie posunięcie w duchu średniowiecznej  polityki opartej na faktach (niem. realpolitik). Oddając te ziemie pod warunkiem, że Malcolm pozostanie jego sprzymierzeńcem zarówno na lądzie, jak i na morzu, Edmund przekształcił dotychczasowy pas graniczny w strefę współpracy. Układ ten przeniósł odpowiedzialność za obronę północnej granicy na Szkotów, jednocześnie izolując wikińskie Królestwo Yorku od potencjalnych sojuszników w Dublinie i na Wyspach Zachodnich. Było to przejście od prostej ekspansji terytorialnej ku polityce klientelizmu i zbiorowego bezpieczeństwa, świadczące o dojrzewaniu zewnętrznych relacji państwa angielskiego. Edmund rozumiał, że trwałość zjednoczonej Anglii zależy nie tylko od siły jej granic, lecz także od stabilności sąsiadów.
 
Choć sukcesy militarne i dyplomatyczne tworzyły zewnętrzne ramy jego panowania, równie istotne były reformy administracyjne i prawne. Zbiory ustaw wydane m.in. w Colyton i Londynie ukazują monarchę głęboko zatroskanego o utrzymanie „królewskiego pokoju”. W epoce, w której tradycja krwawej zemsty dominowała nad wymiarem sprawiedliwości, Edmund dążył do centralizacji prawa pod królewskim zwierzchnictwem. Nakazywał, aby krwawe spory były rozstrzygane przez Koronę, a wypłata wergild (okupu) egzekwowana, co miało zapobiegać eskalacji przemocy. Była to próba zastąpienia lojalności plemiennej i rodzinnej bezpośrednim zobowiązaniem wobec państwa. Ponadto wprowadził bardziej rygorystyczne przysięgi wierności – każdy mężczyzna miał zobowiązać się do lojalności wobec króla „tak, jak człowiek powinien być wierny swemu panu”. Było to świadome budowanie poczucia tożsamości narodowej opartej na osobistej więzi z monarchą. Dzięki temu praktyki administracyjne w Wessexie, Mercji i odzyskanym ziemiach Danelaw zaczęły się ujednolicać, tworząc wspólne ramy rządów ponad lokalnymi zwyczajami.

Dunstan modlący się przed Chrystusem.
Ilustracja została odtworzona na podstawie ryciny
znajdującej się w tzw. Classbooku św. Dunstana
(Glastonbury, X wiek), gdzie opat został przedstawiony
u stóp Chrystusa jako przykład pokory i wczesnośredniowiecznej
pobożności. Dunstan modlił się takimi oto słowami:
Błagam Cię, łaskawy Chryste, racz chronić mnie, Dunstana,
i nie pozwól, by pochłonęły mnie piekielne nawałnice. 

 

Religijny wymiar panowania Edmunda również zasługuje na uwagę. Choć pełny rozkwit reformy benedyktyńskiej nastąpił dopiero za rządów jego syna Edgara, fundamenty tego ruchu powstały już w czasach Edmunda. Jego mianowanie Dunstana na opata Glastonbury było przełomowym momentem w historii Kościoła angielskiego. Pod patronatem króla Dunstan rozpoczął odnowę życia monastycznego, które podupadło w wyniku wojen wikińskich w IX wieku. Nie była to jedynie kwestia pobożności – Kościół dostarczał piśmiennych administratorów i stanowił ideologiczne zaplecze monarchii. Zacieśniając więź między Koroną a reformowanymi klasztorami, Edmund zapewnił państwu zasoby intelektualne i duchowe niezbędne do rządzenia zjednoczoną Anglią. Rola monarchy jako obrońcy Kościoła nadawała mu sakralną legitymizację, czyniąc bunt przeciwko niemu nie tylko aktem politycznym, lecz także moralnym przewinieniem. Ta symbiotyczna relacja między tronem a ołtarzem stała się znakiem rozpoznawczym dynastii Wessex, nadając jej poczucie ciągłości i boskiego sankcjonowania, którego brakowało efemerycznym wikińskim reżimom.
 
Społeczno-ekonomiczny kontekst panowania Edmunda dodatkowo podkreśla jego rolę jako konsolidatora. Dziesiąte stulecie przyniosło rozwój ośrodków miejskich (burhs) oraz ekspansję sieci handlowych. Stabilizacja Danelaw umożliwiła ponowną integrację kluczowych centrów, takich jak Lincoln czy Nottingham, z angielską sferą gospodarczą. Moneta jego panowania, utrzymująca wysoki standard czystości srebra i pozostająca pod centralną kontrolą, odzwierciedlała sprawnie funkcjonujący aparat administracyjny. Dzięki kontroli nad walutą Edmund sprawował subtelną, lecz wszechobecną władzę nad codziennym życiem poddanych. Stabilność gospodarcza umożliwiała pobór podatków, finansowanie kampanii wojskowych i utrzymanie infrastruktury miejskiej. Analiza numizmatyczna wskazuje, że mimo politycznych zawirowań na Północy, podstawowy mechanizm gospodarczy Midlands i południa pozostawał solidny, dostarczając materialnego zaplecza dla ambitnych strategii geopolitycznych króla.

Śmierć Edmunda w 946 roku stanowi wyraźne przypomnienie o ograniczeniach królewskiej władzy i o tym, jak blisko przemoc znajdowała się nawet w samym sercu dworu. Według tradycyjnej relacji został on zabity przez wygnanego złodzieja imieniem Leofa podczas uczty w Pucklechurch. W społeczeństwie, w którym król był głównym źródłem prawa i porządku, jego fizyczna obecność była konieczna do utrzymania pokoju, lecz jednocześnie czyniła go celem. Nagła śmierć w wieku zaledwie dwudziestu pięciu lat mogła ponownie pogrążyć królestwo w kryzysie sukcesyjnym, podobnym do tego z 939 roku. Fakt, że tak się nie stało — że jego brat Eadred przejął władzę i kontynuował dzieło Edmunda — jest najlepszym świadectwem siły struktur administracyjnych i politycznych, które król zdołał umocnić. Płynne przejście władzy sugeruje, że „Królestwo Anglików” zaczynało funkcjonować jako byt niezależny od osoby aktualnie noszącej koronę.
 
Ocena dziedzictwa Edmunda wymaga zestawienia go z jego poprzednikami i następcami. Alfred Wielki był architektem przetrwania Anglii, Æthelstan zdobywcą, który po raz pierwszy zjednoczył Brytanię pod jednym berłem, natomiast Edmund jawi się jako pragmatyczny zarządca, który zapewnił, że eksperyment zjednoczonej Anglii nie rozpadnie się pod własnym ciężarem. Nie miał długiego panowania Alfreda ani militarnej dominacji późnych lat Æthelstana, lecz jego sześć lat na tronie obfitowało w liczne wyzwania. Musiał udowodnić, że monarchia angielska może przetrwać śmierć wielkiej postaci „ojca założyciela” i że jest zdolna do odzyskania utraconych terytoriów dzięki połączeniu determinacji i dyplomacji. Jego polityka „obronnych granic” oraz strategicznych sojuszy na Północy stworzyła fundament pod stulecie względnej stabilności, przerwane dopiero przez wznowione najazdy wikińskie pod koniec X wieku. Panowanie Edmunda odzwierciedlało również ewolucję anglosaskiej tożsamości politycznej. W jego czasach coraz wyraźniej kształtowała się koncepcja „Anglików” (Angelcynn) jako wspólnoty politycznej, a nie tylko etnicznej czy językowej. Włączając duńskich mieszkańców Pięciu Boroughów i północnych Midlands do systemu prawnego oraz sprawując zwierzchność nad celtyckimi i norwesko-gaelickimi peryferiami poprzez dyplomatyczne układy, Edmund definiował granice tego, co znaczyło być Anglikiem. Był to proces homogenizacji, niezbędny dla powstania państwa narodowego. Jego użycie tytułu Rex Anglorum (Król Anglików) nie było przejawem próżności, lecz świadomym stwierdzeniem politycznej rzeczywistości, którą bronił i kształtował.

Portret Edmunda I odtworzony na podstawie
miniatury znajdującej się w królewskim drzewie
genealogicznym z XIV wieku. 
Autor nieznany

Spójność jego panowania przejawiała się w konsekwentnym dążeniu do stabilności poprzez integrację. Niezależnie od tego, czy chodziło o ponowne włączenie Danelaw do Anglii, powierzenie obrony północnej granicy Szkotom, czy włączenie reform monastycznych w struktury królewskiej administracji, Edmund był budowniczym systemów. Wyszedł poza archetyp „króla-wojownika” epoki wikińskiej, kierując się ku modelowi „króla-męża stanu”, który stał się normą w pełnym średniowieczu. Jego panowanie pokazuje, że trwałość państwa zależała mniej od jednej decydującej bitwy, a bardziej od żmudnej pracy nad prawem, administracją i pielęgnowaniem lojalności regionalnych. W historiografii Edmund bywa przyćmiewany przez dramatyczne narracje o walce Alfreda z Guthrumem czy przez późniejsze tragedie Ethelreda II Bezradnego. Jednak analityczne spojrzenie ujawnia, że połowa X wieku była prawdziwym punktem zwrotnym w dziejach Anglii. Gdyby Edmund poniósł porażkę w 942 roku, Królestwo Yorku mogłoby stać się trwałym norwesko-gaelickim ośrodkiem na Północy, co groziłoby długotrwałym podziałem Anglii wzdłuż dawnych granic rzymskich. Jego sukces sprawił, że „idea” Anglii pozostała jednolitym bytem od Kanału po rzekę Tees. Delegacja władzy nad Strathclyde na rzecz Malcolma I, często błędnie interpretowana jako oznaka słabości, jest dziś uznawana przez badaczy za wyrafinowaną strategię, która pozwoliła zachować angielskie zasoby na potrzeby stabilizacji wewnętrznej.

Stricte kulturowy wymiar panowania Edmunda I również zasługuje na szczególną uwagę. Dziesiąte stulecie, często określane mianem „Złotego Wieku” sztuki i literatury anglosaskiej, charakteryzowało się rozkwitem metaloplastyki, iluminacji rękopisów oraz zachowaniem poezji w języku ojczystym. Ten rozwój był możliwy dzięki względnemu bezpieczeństwu, jakie zapewniły sukcesy militarne Edmunda. Zapoczątkowane przez niego odrodzenie monastyczne stało się głównym motorem kulturowej odnowy. Reforma benedyktyńska nie była jedynie ruchem religijnym, lecz także politycznym i kulturowym, dążącym do powiązania Anglii z tradycjami karolińskimi i ottońskimi kontynentu. Pod rządami Edmunda Anglia coraz wyraźniej spoglądała na zewnątrz, pozycjonując się jako prawowita, chrześcijańska i wyrafinowana potęga europejska. Kierunek ten został wzmocniony przez małżeństwa jego sióstr z kontynentalnymi dynastiami królewskimi – strategię dyplomatyczną zapoczątkowaną przez Æthelstana, lecz podtrzymywaną i wykorzystywaną przez Edmunda.

Edmund I został pochowany w Opactwie Glastonbury
przez samego Dunstana.

Generalnie panowanie Edmunda należy postrzegać jako okres skutecznego zarządzania kryzysowego i umacniania instytucji. Obejmując tron, przejął królestwo stojące na granicy rozpadu, a pozostawił je bardziej spójnym pod względem prawnym, religijnym i terytorialnym. Choć jego krótkie życie uniemożliwiło mu ujrzenie pełnych owoców swojej pracy – spokojnego i dostatniego panowania jego syna Edgara – to właśnie Edmund stworzył fundamenty, na których ten pokój został zbudowany. W historii monarchii angielskiej jawi się więc jako postać niezwykłej odporności. Rozumiał, że władza nie polega wyłącznie na zdobywaniu, lecz wymaga stałego utrzymywania poprzez równowagę siły i konsensusu. Dzięki temu tytuł Rex Anglorum stał się trwałą rzeczywistością polityczną, a nie jedynie ulotnym zaszczytem. Analiza jego rządów skłania do refleksji nad naturą „angielskości” w X wieku. Był to bowiem czas, gdy różne tożsamości etniczne – wessekska, mercjańska, wschodnioangielska, duńska i nordycka – stapiały się w nową wspólnotę. Rolą Edmunda było zapewnienie pokoju jako wspólnego mianownika. Ustanawiając prawo obowiązujące każdego i czyniąc króla arbitrem dla wszystkich, stworzył wspólną przestrzeń obywatelską. Poemat Zdobycie Pięciu Boroughów stanowi tu kluczowy artefakt, gdyż posługuje się językiem religii, aby przezwyciężyć podziały etniczne, koncentrując się na wspólnym chrześcijaństwie Anglików i Duńczyków przeciwko „pogańskim” wikingom. Wykorzystanie religii jako siły integracyjnej było istotnym elementem strategii Edmunda w budowie państwa.
 
Podsumowując, sześć lat jego panowania miało nieproporcjonalnie duże znaczenie dla dalszej historii Anglii. Edmund przeprowadził królestwo drogą od charyzmatycznej, opartej na podbojach epoki Æthelstana do bardziej ustabilizowanej, administracyjnej formy królowania. Dzięki odzyskanym terytoriom w Midlands, innowacyjnej dyplomacji na Północy, reformom prawnym i wsparciu dla odnowy kościelnej, skonsolidował hegemonię Wessexu i przekształcił ją w monarchię narodową. Był człowiekiem dokonującym wielkich czynów w najpełniejszym tych słów znaczeniu, odpowiadając na kryzysy serią celowych i skutecznych interwencji, które zachowały integralność rodzącego się państwa angielskiego. Jego nagła śmierć w Pucklechurch była tragedią osobistą, lecz przetrwanie królestwa okazało się triumfem jego polityki. Edmund I nie był jedynie figurą przejściową między bardziej znanymi królami, lecz kluczowym stabilizatorem X wieku, władcą, który udowodnił, że Anglia może i będzie trwać.
 

Bibliografia:

1. Campbell J.: The Anglo-Saxon State, Hambledon and London, Londyn 2000.
2. Higham N. J., Ryan M. J. The Anglo-Saxon World, Yale University Press, New Haven 2013.
3. Stenton F. M. Anglo-Saxon England, Oxford University Press, Oksford 1971 (wydanie III).
4. Williams A.: Kingship and Government in Pre-Conquest England, c. 500–1066, Macmillan, Londyn 1999.
5. Yorke B.: Kings and Kingdoms of Early Anglo-Saxon England, Routledge, Londyn 1990.

 
 
 
 Ⓒ Agnieszka Różycka