Henryk Fitzalan: Tudorowski hrabia, który poparł lady Jane Grey, a potem pomógł ją obalić

 



Wydarzenia połowy XVI wieku w Anglii, czyli okres pełen niepewności dynastycznej, gwałtownych reform wyznaniowych i zamieszek społecznych po odejściu Henryka VIII w 1547 roku, najczęściej interpretuje się jako nieuchronny skutek procesów dziejowych lub wyraz religijnego fanatyzmu. Pod tymi wielkimi narracjami o reformacji i budowie nowoczesnego państwa kryje się jednak zawiła sieć powiązań towarzyskich, walki rodowej i działań arystokracji walczącej o ocalenie dawnych przywilejów. W samym sercu tych wydarzeń działał Henryk Fitzalan, dwunasty hrabia Arundel. Urodzony w 1512 roku reprezentant jednego z najbardziej znamienitych i utytułowanych rodów angielskich ucieleśniał dawną elitę ziemską, rycerski stan, który z niechęcią i nieufnością obserwował szybki awans społeczny oraz gorliwość religijną nowych ludzi otaczających małoletniego Edwarda VI. Reakcja hrabiego na kryzys dynastyczny z lipca 1553 roku, gdy wprawdzie poparł początkowo próbę przekazania władzy lady Jane Grey, ale chwilę później zorganizował szybki przewrót na rzecz katolickiej księżniczki Marii Tudor, była przez wielu badaczy oceniana surowo. Widziano w nim bezideowego oportunistę, kierującego się wyłącznie osobistą korzyścią i sprzyjającym wiatrem. Tymczasem wnikliwa, dojrzała analiza jego losów wyjawia zupełnie inną przemyślaną, wyrafinowaną i konsekwentną taktykę. Fitzalan nie był biernym przedmiotem gry politycznej; wykorzystał nagłe przesunięcie układu sił latem 1553 roku do przeprowadzenia precyzyjnego kontruderzenia. Celem tego manewru było nie tylko ratowanie własnego życia, ale też obrona tradycyjnego porządku ustrojowego, odbudowanie pozycji dawnego możnowładztwa i ostateczne rozbicie protestanckiego ugrupowania pod wodzą Jana Dudleya, księcia Northumberland.

Henryk Fitzalan, 12. hrabia Arundel (lata 60. XVI wieku)
autor nieznany

Aby zrozumieć, jak istotną rolę odegrał Fitzalan w upadku dziewięciodniowych rządów lady Jane Grey, należy przyjrzeć się podziałom na dworze za panowania Edwarda VI. Po upadku lorda protektora Edwarda Seymoura, księcia Somerset, w 1549 roku – w czym Arundel miał swój istotny, konserwatywny udział – władzę w kraju w coraz większym stopniu przejmował Jan Dudley, najpierw jako hrabia Warwick, a następnie książę Northumberland. Fitzalan liczył na to, że po odejściu Somerseta nastąpi powrót do tradycji religijnych oraz dawnej roli arystokracji w państwie, został jednak odepchnięty od podejmowania kluczowych decyzji. Dudley, stojący na czele radykalnie protestanckiej frakcji i dążący do silnej centralizacji, widział duże zagrożenie w konserwatywnych poglądach Arundela oraz w jego olbrzymich wpływach w Sussex i południowo-wschodniej Anglii. W 1550 roku Dudley doprowadził do usunięcia Fitzalana z Tajnej Rady oraz odebrania mu urzędu Lorda Szambelana, posługując się naciąganymi zarzutami o defraudację i nieprawidłowości finansowe. Hrabia trafił do aresztu domowego, nałożono na niego olbrzymie kary pieniężne, a pod koniec 1551 roku osadzono go w twierdzy Tower na ponad rok pod pretekstem udziału w rzekomym spisku upadłego Somerseta. Ten czas spędzony w więzieniu i publiczne upokorzenie miały decydujące znaczenie dla ukształtowania jego dalszej postawy. W reżimie Dudleya widział on już nie tylko rywala ideologicznego, ale despotyczną władzę dorobkiewiczów naruszających pozycję reprezentantów dawnych rodów. Tradycyjna arystokracja w jego przekonaniu stanowiła naturalne zaplecze doradcze dla Korony, zaś jej odsunięcie przez protestanckich urzędników i reformatorów naruszało same fundamenty ustroju. Z tego powodu, gdy wiosną 1553 roku zdrowie młodego Edwarda VI zaczęło się gwałtownie pogarszać, pozorne podporządkowanie się Arundela dyktatowi Northumberlanda przesłaniało jedynie jego głęboko ukryte, cierpliwie dojrzewające pragnienie odwetu i odzyskania utraconych wpływów.
 
Samo załamanie sukcesji wynikało ze słabnącego zdrowia króla oraz spisania przez niego projektu rozporządzenia sukcesyjnego, tzw. Devise for the Succession (pol. Zapis o sukcesji). Owo rozporządzenie, eliminujące z prawa do korony jego przyrodnie siostry Marię i Elżbietę na rzecz kuzynki lady Jane Grey, stanowiło złamanie postanowień Aktu Sukcesyjnego Henryka VIII z 1543 roku oraz jego ostatniej woli z 1546 roku, które posiadały moc prawną przyjętą przez parlament. Dla Northumberlanda krok ten był jedyną szansą na ratunek; w maju 1553 roku doprowadził do ślubu swojego syna, lorda Guildforda Dudleya, z Jane Grey, co miało zagwarantować trwanie protestanckiego państwa i utrzymać Dudleyów na szczytach władzy. Dla Arundela natomiast ruch ten oznaczał podwójne zagrożenie: jawne złamanie prawa państwowego oraz utrwalenie dyktatury rywala. Gdy jednak 6 lipca 1553 roku Edward VI zmarł, Arundel zdawał sobie sprawę ze swoich ograniczonych możliwości. Northumberland kontrolował wojsko, skarb państwa, flotę oraz bezpośrednio otoczenie umierającego monarchy. Otwarty sprzeciw ze strony hrabiego w czerwcu lub na początku lipca oznaczałby polityczny i fizyczny wyrok śmierci. Gdy książę zażądał od magnatów i sędziów podpisania dokumentów sukcesyjnych na rzecz Jane, Arundel złożył swój podpis. Zastosował taktykę uległości, wiedząc, że wymuszona deklaracja parów nie ma mocy prawnej ani moralnej, gdy zmieni się układ sił. Nie była to oznaka słabości, ale chłodna kalkulacja stratega, który rozumiał, że udana kontrakcja wymaga cierpliwości, doskonałego wyczucia momentu i stwarzania pozorów pełnej lojalności aż do chwili, gdy przeciwnik popełni błąd.

Domniemany portret lady Jane Grey, który został
odnaleziony w 2006 roku w prywatnym domu w południowej
dzielnicy Londynu, tj. w Streatham. Według badaczy obraz
przedstawia młodą kobietę w stroju z końca XVI wieku.
Zdaniem naukowców możliwe, że jest to wizerunek
lady Jane Grey. 
autor nieznany

 
Krótkie rządy lady Jane Grey, rozpoczęte ogłoszeniem jej monarchinią 10 lipca 1553 roku, przebiegały w napiętej, pełnej niepewności atmosferze londyńskiej twierdzy. Członkowie Tajnej Rady, w tym sam Arundel, byli faktycznie przetrzymywani w Tower jako niemal honorowi zakładnicy Northumberlanda, który chciał mieć pewność, że zachowają jedność, podczas gdy jego siły wyruszą przeciwko Marii Tudor. Ta jednak zaskoczyła swoich przeciwników. Zamiast uciekać z kraju lub poddać się woli Rady, udała się do swoich posiadłości we wschodniej Anglii, gdzie zjednoczyła wokół siebie szlachtę z Norfolk i Suffolk oraz zgromadziła zmotywowaną armię obrońców uważających ją za jedyną prawowitą władczynię. W tych przełomowych dniach między 10 a 15 lipca ujawnił się zmysł taktyczny Arundela. Z zimną krwią i precyzją obserwował szybkie pęknięcia w obozie Northumberlanda. Londyńczycy przyjęli ogłoszenie Jane z dużą obojętnością, gdyż opinia społeczna pozostawała przywiązana do dziedzicznych i prawnych praw linii Tudorów reprezentowanej przez Marię. Co więcej, nadeszły wiadomości, że załogi okrętów wojennych wysłanych do zablokowania ucieczki Marii przez morze zbuntowały się, przeszły na jej stronę i przekazały jej ciężką artylerię. Arundel dostrzegł wówczas, że militarna potęga Northumberlanda jest nietrwała, oparta na niepopularnej administracji i zaciężnych oddziałach.
 
Moment zwrotny nastąpił wtedy, gdy książę Northumberland – widząc, że jego dowódcy w terenie nie potrafią powstrzymać sił Marii – popełnił błąd i sam stanął na czele wojsk rządowych. Jego wyjazd ze stolicy 14 lipca stworzył w Tower próżnię władzy, którą Arundel natychmiast wykorzystał. Northumberland przekazał dowództwo nad miastem i twierdzą swojemu bratankowi oraz księciu Suffolk, ojcu Jane. Pozostałych w stolicy członków Tajnej Rady ogarniał jednak coraz większy lęk przed odpowiedzialnością za zdradę stanu w miarę wzrostu potęgi Marii. Arundel, działając w tajnym porozumieniu z Williamem Herbertem, pierwszym hrabią Pembroke – innym wpływowym magnatem dysponującym silnym zapleczem wojskowym i niezadowolonym z rządów Northumberlanda – zaczął sukcesywnie rozbijać spójność Rady. Działania Arundela opierały się na wywieraniu presji psychologicznej i odwoływaniu się do spraw proceduralnych. Nie poruszał kwestii religijnych, które mogły podzielić radnych; zamiast tego odwoływał się do wspólnego interesu stanowego, kwestii legalności działań oraz osobistego bezpieczeństwa każdego z nich. Wskazywał na brak podstaw prawnych dla władzy Jane oraz przerażające skutki wojny domowej, w której ich strona stała na przegranej pozycji. Przedstawiał Northumberlanda nie jako obrońcę wiary czy państwa, ale jako bezwzględnego karierowicza, który wciągnął ich w przestępstwo zdradzieckie wyłącznie po to, by wywyższyć własny ród.

Domniemany portret Katarzyny Grey, lady Maltravers,
pierwszej żony Henryka Fitzalana (lata 30. XVI wieku)
autor: Hans Holbein Młodszy 

 
Do 19 lipca sytuacja w londyńskiej twierdzy stała się skrajnie napięta, a Arundel i Pembroke zorientowali się, że nadszedł odpowiedni moment na podjęcie stanowczych kroków. Posługując się pretekstem nagłych spraw dyplomatycznych – wymogiem natychmiastowego omówienia kwestii pomocy wojskowej z wysłannikiem Francji, Antoine’em de Noailles – zdołali nakłonić księcia Suffolk do wyrażenia zgody na opuszczenie Tower przez członków Tajnej Rady. Radni przenieśli się do zamku Baynard, silnie obwarowanej posiadłości należącej do Pembroke’a, co pozwoliło im uwolnić się od bezwzględnej kontroli stronników Dudleyów. Znalazłszy się w bezpiecznym miejscu, Arundel wygłosił niezwykle dopracowane i przemawiające do rozsądku przemówienie, które przekreśliło dalsze poparcie dla Jane Grey. Odwołał się w nim do odpowiedzialności, jaka spoczywała na radnych wobec królestwa, przywołał obowiązujące w Anglii normy prawne oraz nawiązał do testamentu Henryka VIII. Wykazywał, że trwały spokój w kraju można przywrócić jedynie poprzez uznanie sukcesji Marii Tudor, a zarazem bez ogródek wytknął Northumberlandowi, że uczynił z Rady zakładnika własnych wygórowanych ambicji. Ta argumentacja trafiła do przekonania niezdecydowanych dotąd radnych; nawet osoby głęboko związane z polityką reformacyjną z czasów Edwarda VI, jak arcybiskup Tomasz Cranmer czy markiz Northampton, pojęły, że szala zwycięstwa przechyliła się na drugą stronę. W efekcie Rada bezgłośnie opowiedziała się za pozbawieniem Jane Grey władzy i uznaniem Marii za nową królową.
 
O tym, jak starannie Arundel przygotował cały plan, świadczy sprawność, z jaką zorganizowano zmianę władzy jeszcze tego samego popołudnia, 19 lipca 1553 roku. Po zakończeniu obrad Arundel wraz z Pembroke’iem oraz burmistrzem Londynu, sir Jerzym Barne’em, udali się na Cheapside, gdzie wśród entuzjazmu zgromadzonych mieszkańców ogłosili Marię Tudor prawowitą monarchinią Anglii, Francji i Irlandii. Reakcja Londyńczyków, którzy wcześniej przyjęli powołanie Jane chłodnym milczeniem, była niezwykle spontaniczna i żywiołowa – w mieście rozpalano ogniska, bito w dzwony, a na ulicach powszechnie świętowano. Taki wybuch radości dobitnie potwierdził słuszność posunięcia Rady i osamotnił resztki zwolenników Dudleyów. Arundel wiedział jednak, że to nie koniec jego zadań. Aby zaskarbić sobie pełne zaufanie Marii i ostatecznie zlikwidować niebezpieczeństwo ze strony obozu przeciwnego, musiał wydać w jej ręce samego Northumberlanda. Niezwłocznie wysłał do przebywającego w Cambridge księcia nakaz rozwiązania wojsk. Northumberland, widząc, że jego misterny plan legł w gruzach, a dotychczasowe poparcie stopniało z dnia na dzień, podjął desperacką i nieudaną próbę ratowania własnej osoby, proklamując Marię królową na rynku w Cambridge 20 lipca, co jednak w niczym nie zmieniło jego położenia.

Wyretuszowany portret Marii Arundell,
lady Radcliffe, drugiej żony Henryka Fitzalana
(lata 1532-1543)
autor: Hans Holbein Młodszy

 
Aresztowanie Jana Dudleya miało dla Henryka Fitzalana ogromne znaczenie osobiste i symboliczne. To właśnie Arundel, stojąc na czele oddziału konnych, udał się do Cambridge, by 21 lipca osobiście ująć księcia. To spotkanie ukazywało całkowite odwrócenie ról: Northumberland, który wcześniej pozbawił Fitzalana godności, więził go i spychał jego ród na margines, błagał go teraz na kolanach o litość, zrzucając odpowiedzialność na wolę zmarłego króla i polecenia Rady. Arundel zachował jednak charakterystyczną dla siebie, chłodną dystynkcję i odpowiedział zwięźle, że więzień otrzyma dokładnie taki wymiar łaski, jaki wynika z przepisów prawa. Następnie odprowadził go do stolicy, prowadząc pojmanego wśród drwin i niechęci tłumu wprost do Tower – tej samej twierdzy, z której jeszcze chwilę wcześniej książę kierował sprawami państwa. Wydarzenie to było czymś więcej niż tylko wykonaniem rozkazu monarchini; stało się manifestacją powrotu dawnej arystokracji na należne jej miejsce. Przedstawiciel starego rodu pokonał świeżo wyrosłego magnata, przywracając tradycyjny układ społeczny, któremu zagrażały awans i rządy Northumberlanda.
 
Szukając odpowiedzi na pytanie o rzeczywiste motywy Arundela, badacze zastanawiają się, czy jego odwrócenie się od lady Jane Grey wynikało z czystego koniunkturalizmu, czy z realizacji głębszego planu. Dostępne przekazy wskazują na tę drugą opcję. Fitzalan był mocno przywiązany do konserwatyzmu religijnego, choć formalnie podporządkowywał się edwardiańskim zmianom w liturgii, prywatnie pozostawał wierny tradycji katolickiej. W osobie Marii dostrzegał nie tylko osobę prawnie uprawnioną do sukcesji, lecz także gwaranta powrotu do dawnej wiary i zahamowania zmian reformacyjnych. Równie istotne były dla niego kwestie ustrojowe i stanowe. Dokonująca się w erze Tudorów rozbudowa aparatury państwowej uderzała w tradycyjne, lokalne wpływy możnowładztwa. Arundel uważał, że tak skoncentrowana biurokracja pod wodzą ludzi pokroju Northumberlanda stanowi śmiertelne zagrożenie dla pozycji i swobód stanu szlacheckiego. Upominając się o prawa Marii wynikające z aktu z 1543 roku, stanął w obronie nadrzędności uchwał parlamentarnych nad samowolnymi decyzjami dworu, co pozwalało połączyć dbałość o interesy arystokracji z zasadą praworządności.

Osiemnastowieczny portret Henryka Fitzalana,
12. hrabiego Arundel
autor: Thomas Pennant

 
Przejęcie władzy przez Marię I przełożyło się na powierzenie Arundelowi kluczowych funkcji w państwie. Otrzymał nominację na Lorda Stewarda Dworu Królewskiego i znalazł się w ścisłym kręgu doradców monarchini, odgrywając istotną rolę podczas jej koronacji 1 października 1553 roku jako najwyższy konetabl Anglii. Zasiadł ponownie w Tajnej Radzie, gdzie konsekwentnie popierał dążenia do ponownego połączenia Kościoła Anglii ze Stolicą Apostolską oraz powrotu łaciny do liturgii. Mimo to jego relacje z królową nie były wolne od różnic zdań. Jako polityczny realista mocno niepokoił się jej zamiarem wyjścia za mąż za Filipa II Habsburga. Arundel, w ślad za wieloma przedstawicielami dawnych rodów, obawiał się, że ten związek wciągnie kraj w kosztowne konflikty w Europie i odda administrację w ręce obcych doradców, co zresztą częściowo się sprawdziło, wywołując m.in. bunt Wyatta w 1554 roku. Choć miał swoje zastrzeżenia, pozostał wierny władczyni, wychodząc z założenia, że stabilność jej rządów jest niezbędna, aby nie dopuścić do ponownego dochodzenia do głosu stronnictwa reformacyjnego skupionego dawniej wokół Jane Grey. Wpływy te wykorzystał zarazem do podźwignięcia własnego rodu, umacniając posiadłości w Sussex i przywracając domowi Fitzalanów czołową pozycję wśród anglosaskiej arystokracji.
 
Długofalowe następstwa decyzji podjętych przez Fitzalana w lipcu 1553 roku sięgały znacznie dalej niż tylko bezpośredniego wyciągnięcia własnej osoby z opresji i obrony rodowego majątku. Obalając rządy Jane Grey, hrabia doprowadził do zatrzymania naporu radykalnych przemian protestanckich w Anglii niemal na całą dekadę. Otworzyło to przestrzeń dla zwrotu ku katolicyzmowi za panowania Marii I, który – gdyby monarchini żyła dłużej lub pozostawiła po sobie potomka – mógł na stałe przekształcić oblicze wyznaniowe całej wyspy. Wydarzenia te obnażyły zarazem trwającą siłę dawnego możnowładztwa, potrafiącego skonsolidować szeregi naprzeciw zakusom władzy centralnej. Państwo w erze Tudorów, mimo postępujących reform administracyjnych i urzędniczych, wciąż opierało swój byt na współdziałaniu z potężnymi magnatami, obdarzonymi wpływami w regionach i dysponującymi własnym zapleczem militarnym. Porażka Northumberlanda wynikała głównie z nieumiejętności zjednania sobie tych elit, dla których jego rządy stanowiły śmiertelne zagrożenie. Sukces Arundela polegał z kolei na sprawnym wyzyskaniu szlacheckiej solidarności, co pozwoliło uniknąć wyniszczającej wojny domowej na rzecz szybkiej, bezkrwawej i w pełni legalnej zmiany na szczytach władzy.

Henryk Fitzalan, 12. hrabia Arundel, w stroju rzymskiego cesarza
(ok. 1550)
autor: Hans Eworth

 
Gdy panowanie Marii I zmierzało ku końcowi w 1558 roku, Fitzalan ponownie musiał stawić czoła niepewnościom sukcesyjnym. Przejęcie tronu przez protestancką Elżbietę I niosło nowe wyzwania dla tak przywiązanego do tradycji i katolicyzmu magnata. Zgodnie z wypracowaną praktyką hrabia zdołał jednak przystosować się do nowych realiów. Początkowo utrzymał godność Lorda Stewarda, a nawet rozważał możliwość starań o rękę nowej władczyni, co dowodziło jego niewzruszonego przekonania o wyjątkowości własnego rodowodu. Gdy jednak plany matrymonialne spełzły na niczym, a elżbietańska ugoda religijna z 1559 roku jednoznacznie przypieczętowała protestancki kurs państwa, Fitzalan zaczął stopniowo przesuwać się w stronę opozycji. W drugiej połowie lat 60. XVI wieku jego nazwisko przewijało się przy okazji spisku Ridolfiego oraz buntu feudałów z północy – dążeń mających na celu odsunięcie Elżbiety na rzecz katolickiej Marii Stuart, którą Fitzalan zamierzał wydać za swojego zięcia, Tomasza Howarda, czwartego księcia Norfolk. Ten ostatni polityczny krok okazał się jednak tragiczny w skutkach. Norfolk został ścięty za zdradę stanu w 1572 roku, zaś samego Arundela zamknięto w areszcie domowym, co ostatecznie złamało jego znaczenie na dworze. Ostatnie lata życia spędził w odosobnieniu w rodowym zamku Arundel, odchodząc w 1580 roku jako ostatni męski przedstawiciel linii Fitzalanów na tym urzędzie, po czym tytuł przeszedł po jego córce na rodzeństwo Howardów.
 
Ów późny etap powiązania ze spiskami wcale nie podważa kunsztu politycznego zaprezentowanego przez niego w 1553 roku, lecz przeciwnie – uwypukla spójną wizję, jakiej pozostawał wierny przez całe życie. Fitzalan do końca opowiadał się za modelem ustrojowym, w którym monarchia współrządzi z silną, tradycyjną i konserwatywną arystokracją pełniącą funkcję doradczą. Kiedy władza królewska – czy to w czasach Edwarda VI, czy za Elżbiety I – odchodziła od tego wzorca, premiując ludzi bez rodowodu i forsując radykalne zmiany wyznaniowe, Fitzalan postrzegał sprzeciw nie jako złamanie lojalności, ale jako obronę tradycyjnych fundamentów królestwa. Jego sprzeciw wobec sukcesji lady Jane Grey stanowił najwyższy wyraz tej idei. Nie dążył do obalenia dynastii Tudorów, lecz pragnął chronić ją przed dominacją frakcyjną, która zagrażała prawu sukcesyjnemu, przywilejom stanowym oraz dawnej wierze.
 
Podsumowując, historyczny bilans działań Henryka Fitzalana, dwunastego hrabiego Arundel, wymaga porzucenia czarno-białego schematu oceniania go wyłącznie w kategoriach wierności bądź zdrady. Jego postępowanie w trakcie krótkiego epizodu rządów lady Jane Grey oraz jego rola w przywróceniu prawowitej linii były pokazem wczesnonowożytnej sztuki dyplomacji i polityki, opartym na cierpliwości, wyczuciu nastrojów oraz doskonałej znajomości realiów sprawowania władzy. Przetrwanie Arundela w dobie ustrojowych wstrząsów nie było przypadkiem, lecz wynikiem przemyślanej, zachowawczej reakcji na skrajności reżimu Dudleyów. Ujmując się za ustawowymi prawami Marii Tudor, hrabia nie tylko uratował własną pozycję i odzyskał dobre imię rodu, ale też utwierdził zasadę konstytucyjną, według której sukcesja monarchiczna w Anglii podlega regulacjom prawnym, a nie arbitralnym decyzjom umierającego króla czy dyktatowi dominującego faworyta. Działania Fitzalana z lata 1553 roku pozostają wyrazistym dowodem na to, jaką rolę w kształtowaniu losów państwa Tudorów odgrywała dawna arystokracja, zdolna w decydującym momencie kreować, jak i obalać panujących monarchów.

 
Bibliografia:

1. Alford S.: Edward VI: The Last Boy King, Penguin Books, Londyn 2014.
2. Elton G. R.: The Tudor Revolution in Government: Administrative Changes in the Reign of Henry VIII, Cambridge University Press, Cambridge 1953.
3. Ives E.: Lady Jane Grey: A Tudor Mystery, Wiley-Blackwell, Oksford 2009.
4. Loades D. M.: Mary Tudor: A Life, Blackwell Publishers, Oksford 1989.
5. MacCulloch D.: Tudor Church Reform: The Henrician Canons of 1535 and the Reformatio Legum Ecclesiasticarum, Woodbridge, Boydell Press 2000.
6. Whitelock A.: Mary Tudor: Princess, Bastard, Queen, Bloomsbury Publishing, Londyn 2009.

 Ⓒ Agnieszka Różycka

W kleszczach biopolityki: Jak totalitarny system skazał na śmierć księżniczkę z rodu Sachsen-Coburg-Gotha?

 



Życiorys oraz tragiczna śmierć księżniczki Marii Karoliny z dynastii Sachsen-Coburg-Gotha stanowią jeden z najbardziej wstrząsających i wymownych przykładów tego, jak historia wielkich rodów panujących, systemowa psychiatria oraz państwowy aparat eksterminacji splotły się w nowożytnej Europie. Przychodząc na świat w ścisłej elicie ówczesnego świata – na skrzyżowaniu potężnych gałęzi Sachsen-Coburg-Gotha-Koháry, habsbursko-lotaryńskiej, oraz Braganza – reprezentowała rodowód będący uosobieniem międzynarodowych sieci przywilejów i dynastii XIX wieku. Mimo tak wysokiego urodzenia, 6 czerwca 1941 roku została zamordowana w komorze gazowej w ośrodku eutanazyjnym Hartheim (Tötungsanstalt Hartheim) koło Linzu, stając się ofiarą Akcja T4 (niem. Aktion T4), czyli tajnego programu eugenicznego III Rzeszy. Losy księżniczki pozwalają współczesnym badaczom biopolityki oraz historykom na nowo przeanalizować granice ochrony, jaką dawało pochodzenie społeczne, śledząc jednocześnie ewolucję XX-wiecznej psychiatrii w kierunku masowej machinacji zagłady oraz ukazując ideologiczne pęknięcie wewnątrz arystokracji, która sprzyjała nazistowskiemu reżimowi w czasie, gdy jej właśni członkowie byli skazywani na śmierć.

Maria Karolina von Sachsen-Coburg-Gotha
autor nieznany
źródło: Muzeum Imperialne w Petrópolis
(Brazylia)

 
Aby pojąć całą złożoność tej historii, należy przyjrzeć się genealogii Marii Karoliny, która urodziła się 10 stycznia 1899 roku w Puli (na terenie dzisiejszej Chorwacji), będącej wtedy kluczowym portem wojennym monarchii austro-węgierskiej. Była drugą córką i trzecim dzieckiem w rodzinie księcia Augusta Leopolda Sachsen-Coburg-Gotha oraz arcyksiężnej Karoliny Marii Austriackiej. Ze strony ojca wywodziła się wprost od cesarza Brazylii Piotra II, będąc jego prawnuczką, a także bratanicą króla Portugalii Ferdynanda II, co wiązało ją z katolicką, brazylijską linią Koháry rodu Sachsen-Coburg-Gotha. Z kolei ze strony matki – pochodzącej z toskańskiej gałęzi Domu Habsburgów-Lotaryńskich – była bezpośrednią potomkinią wielkiego księcia Leopolda II oraz cesarza Leopolda II. Taka przynależność rodowa gwarantowała jej pozycję w ścisłym centrum europejskiego autoramentu politycznego, majątkowego i społecznego.
 
Wysokie pochodzenie stawiało jednak Marię Karolinę w samym środku rosnących na przełomie wieków obaw przed skutkami endogamii wewnątrz dynastii, dziedziczeniem chorób oraz biologicznym upadkiem elit. Monarchiczna arystokracja schyłku epoki imperialnej stawała się polem badawczym dla nowo powstających nauk, takich jak psychiatria czy antropologia fizyczna, które analizowały efekty wielopokoleniowych małżeństw krewniaczych. Ówczesny dyskurs medyczny, kształtowany przez koncepcje Bénédicta Morela czy Cesare Lombroso, skłaniał się ku traktowaniu znacznych niepełnosprawności intelektualnych i fizycznych w czołowych rodzinach jako symptomów tzw. teorii degeneracji (niem. Degenerationstheorie). Księżniczka od pierwszych lat życia zmagała się z głębokimi zaburzeniami rozwoju i funkcji poznawczych. W realiach dworskich tamtego okresu, gdzie przetrwanie i siła dynastii opierały się na korzystnych małżeństwach politycznych, obecności publicznej i pełnieniu funkcji reprezentacyjnych, narodziny dziecka z niepełnosprawnością intelektualną były powodem sporego kryzysu wizerunkowego i organizacyjnego. Arystokracja europejska radziła sobie z takimi sytuacjami poprzez wycofanie bliskich z życia publicznego, organizowanie opieki w domowych zaciszach, zatrudnianie prywatnych nauczycieli lub umieszczanie ich w zamkniętych, renomowanych placówkach religijnych bądź prywatnych. Służyło to dbaniu o dobry wizerunek i prestiż rodziny, przy jednoczesnym zapewnieniu dotkniętej osobie profesjonalnej opieki z dala od ludzkich spojrzeń. Po dzieciństwie spędzonym w otoczeniu rodziny, Maria Karolina została odsunięta od życia dworskiego i przekazana pod opiekę profesjonalnych zakładów w Austrii. Przez kolejne dziesięciolecia przebywała w cichych, odizolowanych ośrodkach opiekuńczych. W schyłkowych latach monarchii habsburskiej oraz w trudnym okresie powojennym, podczas formowania się Pierwszej Republiki Austriackiej, bezpieczeństwo i odpowiednie warunki bytowe gwarantowały jej majątek rodziny i wysokie koneksje. Jej przebywanie w odosobnieniu wpisywało się w ówczesny model medyczno-społeczny, w którym arystokratyczne pochodzenie oraz prywatne finanse skutecznie chroniły przed pobytem w przepełnionych, publicznych szpitalach dla ubogich.

Księżniczka Maria Karolina w ramionach matki,
z ojcem i bratem, księciem Augustem (po lewej)
oraz z siostrą, księżniczką Klementyną (po prawej)
około 1900 roku. 
autor nieznany
źródło: Muzeum Imperialne w Petrópolis
(Brazylia)

 
Ta stabilna sytuacja zaczęła się jednak stopniowo załamywać w wyniku głębokich przemian ideologicznych i systemowych, które dotknęły psychiatrię w Europie Środkowej po zakończeniu I wojny światowej. Kryzys gospodarczy powojennej Austrii, wysoka inflacja i cięcia w budżecie państwa wywierały ogromną presję ekonomiczną na szpitale psychiatryczne i prywatne domy opieki. W tym samym czasie zmianie uległa etyka lekarska. Skutki wojny, w której śmierć poniosły setki tysięcy młodych i zdolnych do pracy ludzi, utwierdziły niemieckojęzyczne środowisko medyczne w przekonaniu o czysto użytkowym wymiarze życia ludzkiego. W dyskursie psychiatrycznym zaniechano podejścia terapeutycznego i opiekuńczego, zastępując je chłodnym rachunkiem ekonomicznym oraz kalkulacją opłacalności utrzymywania osób przebywających w zakładach zamkniętych. Ten przełomowy paradygmat znalazł swoje teoretyczne ujęcie w publikacji z 1920 roku Die Freigabe der Vernichtung lebensunwerten Lebens (pol. Zezwolenie na niszczenie życia pozbawionego wartości) autorstwa prawnika Karla Bindinga i psychiatry Alfreda Hochego. Autorzy ci twierdzili, że osoby z ciężkimi, nieuleczalnymi zaburzeniami psychicznymi i niepełnosprawnościami intelektualnymi stanowią „istnienia balastowe” (niem. Ballastexistenzen). W ich ocenie pacjenci ci pochłaniali cenne zasoby społeczne i państwowe, nie wnosząc w zamian żadnej wartości kulturowej ani produkcyjnej. W konsekwencji postulowali wprowadzenie prawnie sankcjonowanej i medycznie kontrolowanej eliminacji takich jednostek, przedstawiając ten proceder jako akt „miłosierdzia”. Choć koncepcje Bindinga i Hochego wywoływały w latach dwudziestych XX wieku żywe dyskusje, w rzeczywistości stały się bezpośrednią podbudową intelektualną pod masowe programy eksterminacji wdrożone w późniejszym okresie przez reżim narodowosocjalistyczny.
 
Kiedy w marcu 1938 roku doszło do Anschlussu Austrii przez narodowosocjalistyczne Niemcy, tamtejsza sieć placówek psychiatrycznych została błyskawicznie włączona w struktury totalitarnego aparatu biopolitycznego III Rzeszy. W doktrynie nazistowskiej jednostka ludzka straciła swoją niezbywalną godność i podmiotowość, stając się jedynie zbiorem cech genetycznych podporządkowanym zbiorowości określanej jako Volksgesundheit (pol. zdrowie narodu). Nadrzędnym wyznacznikiem polityki stała się higiena rasowa (niem. Rassenhygiene) – skrajny splot eugeniki negatywnej, społecznego darwinizmu oraz bezwzględnego ekonomizmu. Reżim traktował osoby z niepełnosprawnościami intelektualnymi, chorobami psychicznymi czy schorzeniami przewlekłymi jako biologicznie „obciążone dziedzicznie” (niem. erbkrank), postrzegając je jako obciążenie dla gospodarki wojennej oraz zagrożenie dla biologicznej czystości wspólnoty rasowej. Po wybuchu konfliktu II wojny światowej we wrześniu 1939 roku Adolf Hitler wydał tajne rozporządzenie, powierzone z antydatowaną decyzją na dzień 1 września 1939 roku jego osobistemu lekarzowi Karlowi Brandtowi oraz szefowi kancelarii Führera, Philippowi Bouhlerowi. Upoważniało ono do zorganizowania systematycznej, masowej eksterminacji pacjentów przebywających w zakładach opiekuńczych i szpitalach. Z biura zlokalizowanego przy Tiergartenstraße 4 w Berlinie – skąd wzięła się kryptonimowa nazwa Akcja T4 – ta utajniona biurokracja stworzyła precyzyjny system ewidencji, kwalifikacji, transportu oraz zabijania osób niepełnosprawnych na obszarze całej Rzeszy i ziem do niej przyłączonych. Realizacja programu opierała się na skomplikowanej i celowo dezinformującej strukturze urzędniczej. Kierownicy placówek leczniczych mieli obowiązek wypełniania urzędowych formularzy (niem. Meldebögen) dla pacjentów ze zdiagnozowaną schizofrenią, padaczką, otępieniem, porażeniem czy głęboką niepełnosprawnością umysłową, jak również dla osób przebywających w ośrodkach ponad pięć lat lub niezdolnych do pracy fizycznej. Dokumenty te weryfikowali berlińscy rzeczoznawcy (niem. Gutachter), czyli uznani lekarze i psychiatrzy, tacy jak Werner Heyde, Hermann Nitsche czy Max de Crinis. Bez żadnego bezpośredniego badania pacjenta, na podstawie samej dokumentacji, stawiali oni na arkuszu czerwony znak plusa oznaczający wyrok śmierci albo niebieski minus zezwalający na dalsze życie.

Członkowie rodu książęcego Sachsen-Coburg-Gotha:
książę August Leopold von Sachsen-Coburg-Gotha (po lewej, z wąsem)
oraz Maria Karolina von Sachsen-Coburg-Gotha (druga z prawej);
na zdjęciu znajduje się jej matka i żona Augusta Leopolda, a także
rodzeństwo Marii Karoliny.
autor nieznany
źródło: Muzeum Imperialne w Petrópolis
(Brazylia)

 

Księżniczka Maria Karolina, przebywająca wówczas w austriackim zakładzie opiekuńczym, bezdyskusyjnie wpisywała się w wytyczne ustalone przez architektów Akcji T4. Arystokratyczne pochodzenie, powiązania z domem Habsburgów oraz prestiżowe tytuły rodowe nie miały żadnego znaczenia dla bezdusznego aparatu urzędniczego z Tiergartenstraße 4. W oczach weryfikatorów T4 osoba Marii Karoliny została sprowadzona do symboli diagnostycznych i oceny jej brakującej przydatności ekonomicznej. Totalitarny system III Rzeszy zrównywał wszystkich na poziomie biologicznym: dawne feudalne przywileje i feudalne immunitety, które przez pokolenia dawały arystokracji ochronę, zostały odrzucone w imię nadrzędnego celu, jakim była rzekoma „czystość rasowa”. Proces uśmiercenia Marii Karoliny obrazuje sprawność machiny logistycznej i eksterminacyjnej Akcji T4. Po wydaniu decyzji o uśmierceniu, pacjentów najczęściej wywożono z ich dotychczasowych placówek do tzw. ośrodków przejściowych (niem. Zwischenanstalten), aby zatrzeć ślady przed ich rodzinami. Stamtąd odbierały ich pojazdy należące do Gemeinnützige Krankentransport GmbH (Gekrat) – specjalnie powołanej, tajnej firmy przewozowej T4, korzystającej z charakterystycznych, szarych autobusów z zasłoniętymi szybami. Przewoziły one skazanych wprost do jednego z sześciu głównych zakładów zagłady: Grafeneck, Brandenburg, Bernburg, Hadamar, Sonnenstein lub Hartheim.
 
Dla pacjentów z terenów austriackich (wówczas Ostmark) rolę głównego centrum eksterminacyjnego pełnił zamek Hartheim w miejscowości Alkoven, położony około czternaście kilometrów na zachód od Linzu. Przekształcenie Hartheim niosło ze sobą gorzką ironię historyczną. Budowla wzniesiona pod koniec XVI wieku jako renesansowa rezydencja została w XIX stuleciu przekazana przez rodowitą rodzinę Starhembergów na rzecz instytucji dobroczynnej z przeznaczeniem na ośrodek opieki dla osób niepełnosprawnych. W 1939 roku władze nazistowskie przejęły budynek, przeobrażając jego dolne piętra w fabrykę śmierci – zainstalowano tam komorę gazową ucharakteryzowaną na pomieszczenie kąpielowe, chłodnię na zwłoki oraz piec krematoryjny z podwójnym paleniskiem. 6 czerwca 1941 roku księżniczkę Marię Karolinę Sachsen-Coburg-Gotha przewieziono do zamku Hartheim. Po przybyciu na miejsce transport poddawano rutynowej procedurze mającej uspokoić ofiary i wyeliminować ryzyko oporu. Pacjentów zmuszano do rozebrania się, ważono ich, mierzono oraz poddawano pobieżnym oględzinom lekarskim prowadzonym przez medyków, takich jak Rudolf Lonauer czy Georg Renno, co miało na celu weryfikację personaliów i późniejsze sfałszowanie aktu zgonu z fikcyjną przyczyną śmierci. Złote uzębienie oznaczano do późniejszej ekstrakcji. Następnie Maria Karolina wraz z grupą innych przewiezionych osób została wprowadzona do komory gazowej. Po zamknięciu szczelnych, stalowych drzwi, do wnętrza wpuszczano sprężony tlenek węgla z dostarczanych butli, nad czym czuwał personel medyczny. Po upływie dwudziestu do trzydziestu minut wszyscy przebywający w środku ponosili śmierć. Ich ciała niezwłocznie palono w zamkowym krematorium, a uzyskane popioły wyrzucano do pobliskich rzek – Dunaju i Traunu – bądź rozsypywano na okolicznych terenach.

Komora gazowa w zamku Hartheim
fot. Stefan97

 
W celu zamaskowania faktu dokonania zbrodni przed rodzinami zamordowanych, opinią publiczną oraz zagranicznymi obserwatorami, struktury T4 stworzyły dedykowaną jednostkę – specjalny urząd stanu cywilnego (niem. Sonderstandesamt Hartheim). Do krewnych ofiar wysyłano standardowe pisma kondolencyjne, do których załączano sfałszowany akt zgonu. Jako powód śmierci podawano w nim prawdopodobną, naturalną przyczynę medyczną, taką jak udar mózgu, zatrzymanie akcji serca czy zapalenie płuc. W owej oficjalnej korespondencji, określanej mianem „listów pocieszenia” (niem. Trostbriefe), powoływano się często na zagrożenie epidemiologiczne, tłumacząc tym konieczność natychmiastowego dokonania kremacji, po czym oferowano rodzinom przesłanie niewielkiej urny z prochami. W dokumentacji dotyczącej księżniczki Marii Karoliny fakt jej śmierci odnotowano formalnie z datą 6 czerwca 1941 roku, podając fikcyjny powód zgonu, który miał wykluczyć jakiekolwiek prób dochodzenia prawdy. Uśmiercenie Marii Karoliny w komorze gazowej na zamku Hartheim uwypukla istotne zjawisko historyczno-socjologiczne: absolutne zniesienie dawnego, elitarnego immunitetu przez nowożytne państwo biopolityczne. Z perspektywy historycznej wyższa arystokracja dysponowała chroniącymi ją przywilejami prawnymi, materialnymi i politycznymi, które izolowały jej członków od przejawów przemocy dotykających uboższe warstwy społeczne. Tymczasem polityka rasowa narodowego socjalizmu stanowiła radykalne zaprzeczenie tradycyjnemu konserwatyzmowi monarchicznemu. Reżim nazistowski uzależniał wartość życia ludzkiego wyłącznie od jego biologicznej przydatności dla wspólnoty narodowej (niem. Volksgemeinschaft). W przyjętej doktrynie niepełnosprawny przedstawiciel rodu panującego był w jednakowym stopniu „niegodny życia” co chory robotnik. Komora gazowa w Hartheim stawała się miejscem całkowitej niwelacji różnic społecznych, gdyż w jej wnętrzu stulecia rodowych przywilejów, aliansów dynastycznych oraz szlacheckich rodowodów traciły jakiekolwiek znaczenie.
 
Wymiar tej tragedii staje się jeszcze bardziej wyrazisty, gdy zestawić go z postawami bliższej i dalszej rodziny Marii Karoliny oraz ich skomplikowanymi relacjami z władzą nazistowską. Dom Sachsen-Coburg-Gotha stanowi jeden z najbardziej dramatycznych przykładów politycznego rozdarcia tamtej epoki. W czasie gdy Maria Karolina ginęła w Hartheim jako ofiara nazistowskiej eugeniki, jej cioteczny brat, książę Karol Edward Sachsen-Coburg-Gotha, piastował wysokie stanowiska w strukturach NSDAP. Karol Edward – będący wnukiem brytyjskiej królowej Wiktorii – opowiedział się po stronie narodowego socjalizmu jeszcze w czasach Republiki Weimarskiej. Wstąpił do partyjnych formacji NSDAP oraz SA, dochodząc do stopnia SA-Obergruppenführera, a w latach 1933-1945 stał na czele Niemieckiego Czerwonego Krzyża (niem. Deutsches Rotes Kreuz). Konfrontacja postaci księcia Karola Edwarda i księżniczki Marii Karoliny ukazuje głęboki i niepokojący paradoks. Jako szef Niemieckiego Czerwonego Krzyża Karol Edward kierował instytucją, która uległa pełnemu nazistowskiemu podporządkowaniu, paramilitaryzacji i włączeniu w wojenno-medyczne struktury reżimu. W tych samych latach, kiedy Czerwony Krzyż dawał formalną osłonę, wsparcie organizacyjne i autorytet medyczny dla polityki władz – w tym dla systemowego znęcania się nad pacjentami szpitali psychiatrycznych i ich likwidacji – jego bliska krewna była prowadzona przez procedury T4 i uśmiercona w Hartheim. Ten rażący kontrast obrazuje ideologiczne pęknięcie, które dotknęło europejskie domy panujące w pierwszej połowie XX wieku, pokazując, jak niektórzy reprezentanci arystokracji wspierali i legitymizowali totalitarny system, który równolegle uznawał ich własnych bliskich za „balast biologiczny”.

Krematorium w zamku Hartheim
fot. Stefan97

Milczenie oraz brak możliwości przeciwdziałania ze strony najbliższych Marii Karoliny obrazują pełną kontrolę, jaką państwo nazistowskie sprawowało nad obywatelami. Jej matka, arcyksiężna Karolina Maria Austriacka, mieszkała we Wiedniu aż do swojej śmierci w maju 1945 roku. Mimo prestiżowego habsburskiego pochodzenia oraz szerokich kontaktów towarzyskich, nie zdołała uchronić córki przed działaniem machiny Akcji T4. Obawa przed represjami ze strony aparatu państwowego, w połączeniu z tajnym charakterem całej operacji, skutecznie paraliżowały próby podejmowania działań ratunkowych przez rodziny przebywających w zakładach pacjentów. Choć poszczególne rody usiłowały organizować prywatną opiekę lub przenosić bliskich do rodowych posiadłości, scentralizowana ewidencja i transport T4 uniemożliwiały uniknięcie wytypowania, szczególnie po przejściu państwa na tryb wojny totalnej. Zamordowanie Marii Karoliny w czerwcu 1941 roku wpisuje się w przełomowy moment ewolucji nazistowskiego aparatu eksterminacyjnego. W połowie 1941 roku wiedza na temat działań w ramach Akcji T4 zaczęła przedostawać się do wiadomości publicznej w Niemczech i Austrii. Zauważalne przewozy pacjentów, wyczuwalny odór palonych ciał w pobliżu ośrodków takich jak Hartheim czy Hadamar oraz statystycznie trudny do zrozumienia fakt, by tylu hospitalizowanych umierało nagle na niespodziewane schorzenia, wywołały falę wzburzenia społecznego. Sprzeciw osiągnął punkt kulminacyjny w sierpniu 1941 roku za sprawą słynnego kazania katolickiego biskupa Münsteru, Clemensa Augusta Grafa von Galena, który publicznie potępił likwidację osób niepełnosprawnych jako morderstwo stanowiące pogwałcenie prawa boskiego i ludzkiego.
 
Zmartwiony wizją nastrojów społecznych i osłabieniem morale na zapleczu frontu w momencie trwania inwazji na Związek Radziecki (operacja Barbarossa), Adolf Hitler wydał 24 sierpnia 1941 roku ustny nakaz formalnego wstrzymania scentralizowanych egzekucji gazowych w ramach Akcji T4. Do tamtej chwili w sześciu głównych ośrodkach T4 zamordowano ponad 70 000 osób – w tym księżniczkę Marię Karolinę. Oficjalny koniec programu nie przyniósł jednak kresu eugenicznej eksterminacji; zapoczątkował jedynie kolejną, rozproszoną fazę, określaną przez badaczy mianem „dzikiej eutanazji” (niem. dezentrale Euthanasie). Od końca 1941 roku aż do 1945 roku personel medyczny w setkach szpitali i placówek opiekuńczych na terenie Rzeszy kontynuował uśmiercanie pacjentów poprzez celowe ich zagładzanie (niem. Hungerkost), podawanie śmiertelnych dawek leków (m.in. luminalu i morfiny) oraz celowe zaniechanie opieki medycznej. Co więcej, całe zaplecze technologiczne, organizacyjne i kadrowe wypracowane w ramach Akcji T4 – udoskonalane w ośrodkach takich jak Hartheim, gdzie zamordowano Marię Karolinę – stało się bezpośrednim prototypem dla Endlösung (pol. ostatecznego rozwiązania), czyli systematycznego ludobójstwa europejskich Żydów. Kluczowi funkcjonariusze T4, w tym Christian Wirth, Franz Stangl czy Irmfried Eberl, zostali przeniesieni z placówek T4 na okupowane ziemie polskie, aby budować i nadzorować obozy zagłady w ramach Aktion Reinhardt (Bełżec, Sobibór i Treblinka). Komory gazowe zasilane tlenkiem węgla, dezinformujące procedury przyjęcia pacjentów, wyrywanie złotych zębów oraz masowa kremacja zwłok – wszystkie te elementy zostały przetestowane i znormalizowane w laboratorium T4. Śmierć Marii Karoliny stanowiła więc integralną część procesu ewolucji państwowego systemu masowego mordu.

Obecny wygląd zamku Hartheim (ściany południowa i zachodnia)
fot. Liberaler Humanist 

 
Analiza losu Marii Karoliny w świetle teorii biopolitycznej odsłania naturę nowoczesnej władzy państwowej. W dziele Homo Sacer: Suwerenna władza i nagie życie włoski filozof Giorgio Agamben wskazuje, że nowożytna polityka charakteryzuje się zdolnością państwa do sprowadzania jednostek do „nagiego życia” (gr. zoē) – stanu egzystencji pozbawionej praw politycznych i moralnej ochrony, w którym człowieka można pozbawić życia bez popełnienia przestępstwa w świetle prawa. W państwie narodowosocjalistycznym uznanie kogoś za lebensunwert (pol. niegodnego życia) było ostateczną redukcją do „nagiego życia”. Przekształcenie księżniczki Marii Karoliny – osoby o królewskim rodowodzie – w anonimową jednostkę „nagiego życia” w komorze gazowej Hartheim pozostaje zatem wyrazistą ilustracją koncepcji Agambena. W stworzonym przez nazizm „stanie wyjątkowym” tradycyjne tożsamości i feudalne przywileje przestały obowiązywać. Państwo biopolityczne przyznało sobie wyłączną władzę nad biologiczną strukturą społeczeństwa, decydując o tym, które życie zasługuje na kontynuację. Historiografia dotycząca Marii Karoliny po 1945 roku odzwierciedla ponadto zbiorową amnezję wobec niepełnosprawnych ofiar Holokaustu. Przez dziesięciolecia ofiary Akcji T4 pozostawały na marginesie badań akademickich. Rodziny – w tym rody arystokratyczne – zachowywały milczenie wynikające z podwójnego piętna: choroby psychicznej oraz państwowej eksterminacji. Narracje rodowe koncentrowały się na wygnaniu politycznym, utracie majątków czy oporze wobec totalitaryzmu, podczas gdy krewni zgładzeni w ośrodkach psychiatrycznych byli pomijani w genealogiach.

Stolperstein (pol. kamień, o który się potykamy) upamiętniający
Marię Karolinę von Sachsen-Coburg-Gotha umieszczony przed
ratuszem w Schladming. Ten mosiężny kamień jest częścią
europejskiego projektu pamięci, który przywraca imiona
i historie ofiar nazistowskich prześladowań, wpisując je
w przestrzeń codziennego życia. Tekst zamieszczony na kamieniu głosi, że:
Tu mieszkała Maria Karolina, księżniczka Sachsen-Coburg-Gotha,
urodzona w 1889 roku, skierowana 13. 9. 1938 roku do Państwowego
Zakładu Leczniczego w Salzburgu, Zakładu Opiekuńczego 
Niedernhart, zamordowana 6. 6. 1941 roku w ośrodku zagłady Hartheim,
Akcja T4. 
fot. Monimex

 
Dopiero w latach 80. i 90. XX wieku, za sprawą badaczy takich jak Ernst Klee, Götz Aly czy Henry Friedlander, udokumentowano administracyjną machinę T4, dowodząc, że eksterminacja osób niepełnosprawnych stanowiła ideologiczny i techniczny fundament późniejszych zbrodni. W ramach tej rewizji historycznej przywrócono tożsamość ofiarom, w tym księżniczce Marii Karolinie. Dziś w zamku Hartheim mieści się Instytut Pamięci i Nauki (niem. Lern- und Gedenkort Schloss Hartheim). Stała wystawa dokumentuje historię nazistowskiej eugeniki oraz programu T4. Obecność nazwiska Marii Karoliny w archiwach pamięci przypomina o nieograniczonym zasięgu nazistowskiej polityki eksterminacyjnej. Tragiczny los Marii Karoliny z dynastii Sachsen-Coburg-Gotha pozostaje przestrogą przed konsekwencjami odrzucenia uniwersalnej wartości życia ludzkiego na rzecz biologicznej użyteczności czy ekonomicznej produktywności. Pokazuje, że w starciu z totalitarnym aparatem państwowym żaden status społeczny ani historyczny rodowód nie stanowią wystarczającej ochrony.

Bibliografia:

1. Aly G.: Obciążeni. ‘Eutanazja’ w Trzeciej Rzeszy, tłum. Grotowicz V., Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2015.
2. Friedlander H.: The Origins of Nazi Genocide: From Euthanasia to the Final Solution,   University of North Carolina Press, Chapel Hill, 1995.
3. Klee E.: ‘Euthanasie’ im Dritten Reich: die ‘Vernichtung lebensunwerten Lebens’, Fischer, Frankfurt nad Menem, 2010.
4. Nasierowski T.: Zagłada osób z zaburzeniami psychicznymi w okupowanej Polsce. Początek ludobójstwa, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2009.
5. Schmidt U.: Karl Brandt: The Nazi Doctor. Medicine and Power in the Third Reich, Continuum, Londyn 2007.
6. Topp S.: Geschichte als Argument in der Nachkriegsmedizin: Die Aufarbeitung der NS-„Euthanasie“ zwischen Medizin und Politik, Göttingen University Press, Göttingen 2013.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Alchemiczka z Alp: Jak Jolanta Walezjuszka ratowała suwerenność Sabaudii?

 




Księstwo Sabaudii w XV wieku znajdowało się w wyjątkowo trudnym, a zarazem kluczowym miejscu na mapie Europy. Leżąc w zachodnich Alpach, działało niczym naturalny bufor i punkt kontrolny między potężnym Królestwem Francji, bogatymi państwami włoskimi, dążącym do potęgi Księstwem Burgundii a waleczną Konfederacją Szwajcarską. Choć rządząca dynastia sabaudzka przez długi czas utrzymywała się na powierzchni dzięki zręcznym manewrom politycznym, druga połowa XV stulecia przyniosła ze sobą groźbę utraty niezależności na rzecz budujących swoją potęgę monarchii. W samym środku tego politycznego kryzysu znalazła się Jolanta Walezjuszka. Była siostrą francuskiego monarchy Ludwika XI oraz żoną księcia Amadeusza IX, który ze względu na stan zdrowia nie sprawozdawał realnych rządów. Gdy w 1472 roku jej mąż zmarł, Jolanta przejęła władzę jako regentka w imieniu małego syna Filiberta I, wkraczając w sam środek bezwzględnej gry mocarstw, rodzinnych spisków i konfliktów zbrojnych. Dawniejsi historycy często sprowadzali Jolantę do roli biernej postaci, widząc w niej jedynie uległe narzędzie w rękach jej brata lub ofiarę francuskich nacisków w Piemoncie. Taki obraz jest jednak krzywdzący i nie oddaje prawdy o jej rządach. Jolanta nie była bezwolną lalką sterowaną z Paryża; prowadziła wyjątkowo przemyślaną, pragmatyczną i całkowicie autonomiczną politykę. Okres jej regencji to wzorowy przykład tego, jak mniejszy kraj może skutecznie bronić swojej niepodległości przed potężniejszymi sąsiadami. Wykorzystała do tego ukształtowanie terenu Sabaudii, umiejętnie rozgrywała występujące przeciwko niej siły Francji i Burgundii, a ze swojego statusu matki zrobiła prawdziwy oręż dyplomatyczny.

Osiemnastowieczny wyretuszowany
portret Jolanty Walezjuszki (1750)
autor nieznany

 
Aby w pełni docenić to, co osiągnęła, trzeba odrzucić dawne uprzedzenia związane z rolą kobiet w tamtej epoce. W XV stuleciu sprawowanie władzy przez kobiety uważano za coś nietypowego, wyłamującego się z reguł i dopuszczalnego co najwyżej na chwilę, w momentach bezkrólewia czy kryzysów. Chociaż zasady prawa salickiego wywodziły się z Francji, ich duch kształtował myślenie w całej Europie Zachodniej, narzucając przekonanie, że kobiety nie nadają się do rządzenia ze względu na brak siły fizycznej czy chwiejność emocjonalną. Paradoksalnie jednak, zepchnięcie kobiet na margines dawało wybitnym jednostkom sporą swobodę ruchów. Jolanta, będąc córką króla Karola VII i Marii Andegaweńskiej, dorastała w realiach końcówki wojny stuletniej. Dzięki temu od dziecka obserwowała twardą politykę, znała wagę propagandy i wiedziała, jak budować sojusze. Kiedy w 1452 roku poślubiła Amadeusza IX i przybyła na sabaudzki dwór, zastała środowisko pełne wewnętrznych walk i zewnętrznych nacisków. Jej mąż był człowiekiem głęboko wierzącym i dobrodusznym, ale zmagał się z ciężką epilepsją i problemami psychicznymi, co uniemożliwiało mu sprawne zarządzanie krajem. Jolanta szybko zauważyła ten brak przywództwa i zaczęła przejmować ster władzy na długo przed śmiercią Amadeusza.
 
Jej pierwsze kroki u władzy wyznaczyły kierunek dla całej późniejszej regencji – kluczem do legitymizacji politycznej stała się ochrona praw młodego następcy tronu. To nastawienie miało wymiar nie tylko uczuciowy, ale przede wszystkim państwowy. W świecie, w którym istnienie państwa zależało od przetrwania rodu, rola matki małoletniego Filiberta I (urodzonego w 1465 roku) dawała jej realne prawo do wydawania rozkazów. Kiedy 30 marca 1472 roku Amadeusz IX zmarł, Jolanta zadziałała natychmiast, by zabezpieczyć regencję. Spodziewała się bowiem ciosu ze strony krewnych oraz sąsiednich władców. Największe zagrożenie od wewnątrz stwarzali jej szwagrowie – Filip z Bresse (nazywany Filipem Bez Ziemi) oraz hrabia Genewy, Janus. Ci młodsi członkowie rodu próbowali wykorzystać wiek małego Filiberta, by uszczknąć coś dla siebie albo całkowicie odsunąć regentkę od władzy. Twierdzili przy tym, że jako Francuzka z pochodzenia Jolanta dba wyłącznie o interesy swojego brata i francuskiej Korony. W odpowiedzi na te ataki Jolanta wypracowała niezwykle mądrą strategię obrony swojej pozycji. Zwróciła się bezpośrednio do sabaudzkich stanów, przedstawiając się jako jedyna osoba zdolna zagwarantować spokój i ochronić kraj przed rozbiorem. Ukazała siebie jako bezstronną opiekunkę państwa, stojącą w opozycji do chciwych i dbających o własny interes szwagrów, czym zaskarbiła sobie zaufanie lokalnej szlachty oraz mieszczan. To zaplecze wewnętrzne było jej absolutnie niezbędne; bez mocnego poparcia w Chambéry i Turynie nie mogłaby prowadzić jakiejkolwiek polityki na szczeblu międzynarodowym. W polityce wewnętrznej skrupulatnie pilnowała urzędników, uporządkowała finanse i wspierała lokalne sądy, budując w ten sposób silną pozycję swojego syna pod własną macierzyńską opieką.

Książę Amadeusz IX Sabaudzki,
mąż Jolanty Walezjuszki (1701); od 1677 roku
książę jest również błogosławionym Kościoła
katolickiego wyniesionym na ołtarze przez papieża
Innocentego XI (wspomnienie 30 marca).
autor: Ferrero di Lavriano 

 
Jednak to polityka zagraniczna była dla Jolanty prawdziwym egzaminem z dojrzałości politycznej, ze względu na wyjątkowe położenie geograficzne Sabaudii. Kraj ten kontrolował kluczowe alpejskie przejścia, takie jak Mont Cenis czy obie przełęcze Świętego Bernarda. Były to główne szlaki handlowe, militarne i dyplomatyczne łączące Francję z państwami włoskimi. Dla francuskiego króla, Ludwika XI, Sabaudia była idealną strefą osłonową i otwartą drogą do Italii. Z kolei dla księcia Burgundii, Karola Zuchwałego, stanowić miała niezbędne ogniwo łączące jego posiadłości we Flandrii i Niderlandach z Mediolanem oraz dostępem do Morza Śródziemnego. Sabaudia stała się więc celem dwóch najbardziej bezwzględnych graczy tamtych czasów. Dyplomacja Jolanty opierała się na nieustannym balansowaniu między tymi dwoma władcami. Jej brat Ludwik XI, zwany nie bez powodu „Uniwersalnym Pająkiem”, był mistrzem intryg, który wolał przekupstwa, podstępy i naciski polityczne od otwartego konfliktu. Chciał zreorganizować Sabaudię tak, by stała się francuskim protektoratem, zakładając, że siostra z natury ulegnie interesom własnej rodziny. Jolanta znała jednak brata na wylot. Zdawała sobie sprawę, że jawne poddanie się Francji natychmiast ściągnie na nią atak Burgundii i Mediolanu, a do tego oburzy jej własnych poddanych, którzy bali się utraty niepodległości. Z drugiej strony, zbytnie zbliżenie z Burgundią groziło wciągnięciem Sabaudii w niebezpieczne wojny Karola Zuchwałego ze Szwajcarami i Cesarstwem.
 
Z tego powodu Jolanta postawiła na przemyślaną neutralność, którą elastycznie dostosowywała do sytuacji. Na początku regencji stwarzała pozory pełnej lojalności wobec brata, ale jednocześnie potajemnie rozmawiała z Mediolanem, Cesarstwem i Wenecją. Kiedy Ludwik XI zaoferował wprowadzenie francuskich wojsk do sabaudzkich zamków pod pretekstem „ochrony” siostrzeńca, Jolanta z wielką kulturą, lecz stanowczo odmówiła, zapewniając, że Sabaudia sama potrafi zadbać o swoje granice. Doskonale rozumiała, że wpuszczenie Francuzów na alpejskie przełęcze oznaczałoby koniec niepodległości jej kraju. Z zachowanej z tamtego okresu korespondencji wyłania się obraz władczyni świetnie władającej dyplomatycznym językiem – pod pełnymi szacunku, ciepłymi słowami kierowanymi do rodziny ukrywała nieustępliwy opór wobec jakichkolwiek prób przejęcia kontroli nad jej ziemiami. Ta dyplomatyczna gra na dwa fronty stała się wyjątkowo niebezpieczna, gdy w połowie lat 70. XV wieku wybuchły wojny burgundzkie. Karol Zuchwały w ramach swoich ambitnych planów wszedł w bezpośredni konflikt z Konfederacją Szwajcarską, która była potajemnie wspierana finansowo przez Ludwika XI. Sabaudia, leżąc tuż obok, nie mogła po prostu stać z boku. Książę Burgundii potrzebował wolnej drogi na południe, by sprowadzać z Mediolanu zaciężne wojska, dlatego musiał podporządkować sobie Sabaudię. Wywierał więc na Jolantę ogromną presję, żądając formalnego sojuszu. Sytuację pogarszał fakt, że jej szwagrowie – Filip z Bresse i Janus z Genewy – przeszli na stronę Burgundii, mając nadzieję, że z pomocą Karola obalą regentkę i podzielą kraj między siebie.

Grafika przedstawia Jolantę Walezjuszkę i teologa,
Guillaume'a Ficheta, który dedykuje księżnej Sabaudii
swoje dzieło zatytułowane Rhetorica (1471):
Najszlachetniejszej i pełnej cnót Jolancie, księżnej
Sabaudii, Guillaume Fichet składa to dzieło o sztuce
retoryki, oddając je pod jej opiekę i patronat, jako
wyraz czci i wdzięczności. 
autor nieznany

 
Stając w obliczu tak ogromnego zagrożenia, Jolanta zdecydowała się na niezwykle przemyślany, choć wysoce ryzykowny krok. Zauważyła, że na pomoc ze strony Ludwika XI nie można było liczyć, bo król Francji działał wyłącznie we własnym interesie i dążył do osłabienia sąsiadów, zamiast dbać o ich bezpieczeństwo. Dlatego w 1475 roku postanowiła sprzymierzyć się z Burgundią. Wybór ten spotkał się później z krytyką części historyków, którzy oceniali go jako błąd przekreślający neutralność Sabaudii. Jeśli jednak spojrzy się na ówczesną sytuację bez emocji, widać wyraźnie, że Jolanta po prostu nie miała wyboru. Potęga militarna Burgundii sięgała wtedy szczytu, a wojska Karola Zuchwałego stacjonowały tuż przy północnej granicy kraju. Odrzucenie propozycji sojuszu oznaczałoby natychmiastowy najazd, któremu wyczerpana Sabaudia nie zdołałaby się przeciwstawić. Układ z Burgundią dał jej więc chwilowy spokój, odsunął niebezpieczeństwo ze strony zbuntowanych szwagrów (którzy musieli podporządkować się woli Karola) oraz pozwolił utrzymać terytorium w całości. Nie oznaczało to jednak, że Jolanta ślepo podporządkowała się Karolowi Zuchwałemu. Za jego plecami wciąż utrzymywała dyskretny kontakt ze Szwajcarami oraz ze swoim bratem Ludwikiem, dbając o to, by występować w roli rozjemcy, a nie uczestnika wojny. Ta niejednoznaczna postawa została poddana najcięższej próbie w 1476 roku, kiedy to Burgundia zaczęła ponosić katastrofalne klęski. Wyprawy Karola przeciwko Szwajcarom zakończyły się dla niego tragicznie – jego armia została zmiażdżona najpierw w marcu pod Grandson, a następnie w czerwcu pod Murten. Porażki te ostatecznie zniszczyły legendę o potędze Burgundii, a samego Karola wpędziły w głęboką paranoję.
 
Wydarzenia spod Murten błyskawicznie uderzyły bezpośrednio w Jolantę. Przekonany o zdradzie we własnym otoczeniu i wyjątkowo podejrzliwy wobec jej kontaktów z Francją oraz Mediolanem, Karol posunął się do ostateczności. W czerwcu 1476 roku, gdy Jolanta jechała na spotkanie z nim, by złożyć mu kondolencje i omówić dalszą obronę, książę kazał ją aresztować. Regentka wraz z dziećmi, w tym z małym księciem Filibertem, została uwięziona w zamku Rouvres-en-Plaine w okolicach Dijon. To uwięzienie stało się przełomowym momentem jej rządów i najlepszym dowodem na to, jak wielkim talentem politycznym dysponowała. W przypadku wielu ówczesnych władczyń uwięzienie przez obce mocarstwo oznaczałoby utratę wszelkiego wpływu i przekazanie władzy mężczyźnie. Jolanta potrafiła jednak obrócić swoją niewolę w narzędzie nacisku dyplomatycznego. Kategorycznie odrzucała wszelkie żądania podpisania dokumentów abdykacyjnych czy traktatów pod przymusem, wiedząc, że wymuszone papiery niczego nie rozwiążą, a jedynie dadzą Burgundczykom lub Francuzom pretekst do zajęcia Sabaudii. Z zamku Rouvres zdołała po kryjomu kierować swoimi wiernymi współpracownikami w Turynie i Chambéry. Nakazała im kontynuować rządy w imieniu Filiberta I, blokować próby przejęcia władzy przez jej szwagrów i rozgłaszać w całej Europie apel o jej uwolnienie. Sprawa szybko stała się międzynarodowym skandalem dławiącym reputację Karola Zuchwałego, którego zaczęto postrzegać jako bezwzględnego tyrana łamiącego zasady rycerskie przez więzienie wdowy i małych dzieci.

Prawdopodobnie Jolanta Walezjuszka
autor nieznany

 
Jesienią 1476 roku układ sił uległ kolejnej zmianie. Ludwik XI widząc, że bez Jolanty Sabaudia albo stoczy się w chaos, albo wpadnie w ręce Mediolanu, postanowił wkroczyć do akcji. Nie kierowała nim jednak braterska miłość, lecz czysta kalkulacja – chciał wyciągnąć siostrę z opresji tylko po to, by podporządkować ją sobie. W październiku 1476 roku francuskie oddziały, współpracując z ludźmi Jolanty (którzy wynegocjowali warunki lub zorganizowali ucieczkę), odzyskały dla niej wolność. Mimo odzyskania swobody sytuacja Jolanty nadal była niezwykle trudna. Choć brat sformalizował rolę jej wybawiciela, doskonale rozumiała, że dąży on do przejęcia całkowitej kontroli nad Sabaudią. Ludwik zabrał ją na swój dwór i naciskał, by oddała Francji kluczowe zamki w Alpach w zamian za militarną opiekę. To właśnie wtedy wyrazistość jej talentu zabłysła najjaśniej. Przed bratem idealnie grała rolę uległej i wdzięcznej siostry, używając pełnych emocji słów do uśpienia jego czujności, a jednocześnie mnożyła przeszkody prawne i biurokratyczne. Obserwujący to z bliska doradca króla, kronikarz Philippe de Commynes, z wielkim uznaniem opisywał jej postawę. Zauważył, że choć Ludwik robił wszystko, by ją przechytrzyć, Jolanta nie ustępowała mu na krok. Doskonała znajomość francuskiego prawa pozwoliła jej skutecznie unikać wiążących obietnic terytorialnych. Tłumaczyła bratu, że jako regentka jest jedynie opiekunką majątku syna i sabaudzkie prawo zabrania jej oddawania jakichkolwiek ziem księstwa. Był to niezwykle celny argument, bo odwoływał się do zasad sukcesji dynastycznej, na których opierał się przecież sam Ludwik.
 
Król zorientował się w końcu, że przetrzymywanie siostry zraża do niego państwa włoskie – zwłaszcza Mediolan, który panicznie bał się francuskiej obecności w Alpach – i uległ, pozwalając jej wrócić do domu. Pod koniec 1476 roku Jolanta zameldowała się w Sabaudii z jeszcze silniejszą pozycją niż wcześniej. Przetrwała burgundzkie więzienie, obroniła ziemie przed apetytem brata, a poddani witali ją jak bohaterkę. Ostatni okres jej regencji, przypadający na lata 1477-1478, upłynął pod znakiem porządkowania i odbudowy kraju. Wojny burgundzkie potężnie odcisnęły się na północnych ziemiach księstwa, a zwłaszcza na regionie Pays de Vaud, zniszczonym przez rajdy Szwajcarów. Kasa państwowa świeciła pustkami, a lokalna szlachta była skłócona. Jolanta zabrała się do pracy z właściwą sobie energią. Szybko dogadała się ze Szwajcarami, doprowadzając do wycofania ich wojsk w zamian za odszkodowanie. Było to wielkie osiągnięcie, bo odsunęło groźbę kolejnych ataków i pozwoliło otworzyć szlaki handlowe w Alpach, które stanowiły główne źródło dochodów państwa. Równie przytomnie postąpiła z wrogami wewnętrznymi. Zamiast kontynuować wyniszczający konflikt ze szwagrami, włączyła Filipa z Bresse do rady książęcej i dała mu realne zadania administracyjne, co skutecznie związało go z dworem i odciągnęło od spisków. Dzięki wciągnięciu rywali do współpracy uniknęła wojny domowej, na którą kraju po prostu nie było stać. Zabezpieczyła też południową granicę Sabaudii, utrzymując bardzo dobre relacje z władcą Mediolanu, Galeazzo Marią Sforzą.

Tymczasowa tabliczka z nazwą ulicy imienia Jolanty Walezjuszki,
księżnej Sabaudii, umieszczona w ramach projektu 100Elles
w Genewie w 2019 roku. Projekt 100Elles był szeroko zakrojoną
inicjatywą feministyczną, która w 2019 roku 'przejęła' ulice miasta,
aby zwrócić uwagę na ogromną dysproporcję między liczbą ulic
nazwaną na cześć mężczyzn a tych upamiętniających kobiety.
Najważniejsza idea projektu brzmiała: Przywrócić kobiety do historii
i przestrzeni publicznej. 
fot. Suzy1919

 
Śmierć Jolanty Walezjuszki 30 sierpnia 1478 roku, w wieku zaledwie czterdziestu czterech lat, była ogromnym ciosem dla Sabaudii. Bez jej silnego przywództwa i wyczucia politycznego kraj błyskawicznie stoczył się w chaos wewnętrznych walk frakcyjnych i uległ ponownym naciskom z zewnątrz. To, co wydarzyło się po jej odejściu, najlepiej dowodzi, jak przemożny wpływ na niezależność księstwa miał jej osobisty kunszt władania. Gdy spojrzy się na rządy Jolanty z szerszej perspektywy, widać wyraźnie filary, na których opierała swój sukces. Przede wszystkim znakomicie rozumiała geografię swojego państwa. Sabaudia nie była dla niej jedynie zbiorem ziem feudalnych, ale spójnym obszarem strategicznym, którego największą siłą było alpejskie ukształtowanie terenu. Zachowując kontrolę nad kluczowymi przełęczami, sprawiła, że jej kraj stał się niezastąpionym partnerem zarówno dla Paryża, jak i dla Burgundii. Jej strategia polegała na takim wykorzystaniu tego faktu, by żaden z sąsiadów nie odważył się na całkowity podbój Sabaudii – zniszczenie tego bufora otworzyłoby przecież przeciwnikowi prostą drogę do ataku. Po drugie, jej historia przełamuje dawny podział na „męską” sztukę wojenną i „kobiecą” dyplomację. Jolanta wprawdzie nie stawała na czele wojsk z mieczem w ręku, ale wykazała się niezwykłym talentem strategicznym. Świetnie wiedziała, jak rozstawiać garnizony obronne, umacniać kluczowe twierdze i negocjować pakty wojskowe. Jej polityka nie miała nic wspólnego z biernym wyczekiwaniem – była to przemyślana i stanowcza obrona niepodległości, w której układ dyplomatyczny, paragraf prawny czy odgrywana przed światem rola cierpiącej matki i uległej siostry stawały się równie skuteczną bronią, co rycerska lanca. Po trzecie, przypadek Jolanty to fascynujący przykład tego, jak można odwrócić reguły patriarchalnego świata. W czasach, gdy kobiety traktowano jak pionki wydawane za mąż dla politycznych korzyści, ona wykorzystała swoje pochodzenie z rodu Walezjuszy oraz pozycję księżnej sabaudzkiej do wywalczenia sobie pełnej niezależności w decyzjach. Nigdy nie dopuściła do tego, by fakt bycia francuską księżniczką przysłonił jej odpowiedzialność za Sabaudię i dziedzictwo syna. Pokazała tym samym, że lojalność wobec własnej rodziny można zawiesić, jeśli wymaga tego interes i przetrwanie przybranej ojczyzny.
 
W ostatecznym rozrachunku Jolantę Walezjuszkę trzeba uznać za jedną z najzdolniejszych i najbardziej wytrwałych władczyń późnego średniowiecza. Działając w realiach ciągłego zagrożenia, osaczona między nienasyconą chciwością terytorialną brata Ludwika XI a porywczymi ambicjami Karola Zuchwałego, zdołała przeprowadzić Sabaudię przez sam środek politycznego sztormu. Co najważniejsze, zrobiła to bez utraty choćby skrawka ziemi czy niepodległości państwa. Jej regencja nie była jedynie bierną próbą przeczekania najgorszego, lecz precyzyjnie wykalkulowanym pokazem siły, który dowodzi, że nawet niewielkie krajowe państwo, jeśli stoi na jego czele genialny strateg, może skutecznie obronić się przed zakusami największych potęg.

 
Bibliografia:

1. Brocard M.: Yolande de France, duchesse de Savoie: sœur de Louis XI, Éditions Cabédita, Yens-sur-Morges 1999.
2. De Commynes Ph.: Mémoires, Éditions Gallimard, Paryż 1994 (współczesne wydanie źródła z XV wieku).
3. Kendall P. M.: Louis XI: The Universal Spider, W. W. Norton & Company, Nowy Jork 1971.
4. Ménabréa L. (red.): Chroniques de Yolande de France, duchesse de Savoie, sœur de Louis XI, Imprimerie F. Chamerot, Paryż 1859.
5. Vale M. G. A.: Charles VII, University of California Press, Berkeley 1974.
6. Vaughan R.: Charles the Bold: The Last Valois Duke of Burgundy, The Boydell Press, Woodbridge 2002.
7. Vester M. (red.): Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, and Territory, 1400-1700, Truman State University Press, Kirksville 2013.

Ⓒ Agnieszka Różycka