Prawdziwe oblicze „Starego Księcia”: książę Fryderyk York jako wódz, urzędnik i historyczny bohater

 


Trudno o postać w historii brytyjskiej wojskowości, w przypadku której pamięć społeczna tak głęboko mijałaby się z faktami, jak ma to miejsce w odniesieniu do księcia Fryderyka, księcia Yorku i Albany. W powszechnej świadomości mieszkańców Wysp i całego świata anglojęzycznego ten drugi syn króla Jerzego III funkcjonuje głównie jako bohater dziecięcej rymowanki. Przedstawia go ona jako nieudolnego dowódcę, który bez żadnego sensu gonił tysiące swoich żołnierzy w górę i w dół wzgórza. Ten prześmiewczy wizerunek, ukuty przez XVIII-wieczną satyrę polityczną i utrwalony przez późniejszy folklor, stworzył mit uprzywilejowanego arystokraty, którego brak umiejętności taktycznych i wojskowa niekompetencja doprowadziły do tragedii tysięcy ludzi podczas wojen z rewolucyjną Francją. Jednak dogłębna analiza historiograficzna pokazuje zupełnie inny obraz tej postaci. Choć Fryderyk faktycznie odnosił porażki na polach bitew we Flandrii czy podczas wyprawy na Helder, a jego operacje komplikował brak zgrania z sojusznikami, to najważniejszy wymiar jego działalności miał zupełnie inny charakter. Sprawując przez niemal trzy dekady funkcję naczelnego dowódcy sił zbrojnych, przeprowadził głęboką, kompleksową i nowatorską reformę brytyjskiej armii. To właśnie książę Yorku wykorzenił powszechną korupcję, ukrócił chaotyczny system patronatu i zastąpił skostniałe struktury nowoczesnym, zorganizowanym i w pełni profesjonalnym aparatem wojskowym. Bez tych zmian późniejsze sukcesy księcia Wellingtona na Półwyspie Iberyjskim oraz ostateczne zwycięstwo pod Waterloo po prostu nie byłyby możliwe. Słynna rymowanka okazała się więc jedynie odzwierciedleniem chwilowych nastrojów i politycznej złośliwości przełomu wieków, niesprawiedliwie przesłaniając fakt, że to Fryderyk stworzył fundamenty nowoczesnych wojsk lądowych Wielkiej Brytanii.

Fryderyk Hanowerski,
książę Yorku i Albany (1816)
autor: Thomas Lawrence 

 
Aby zrozumieć, jak kształtowała się reputacja księcia Yorku, trzeba przyjrzeć się jego młodości oraz edukacji wojskowej odebranej w realiach XVIII-wiecznej Europy. Fryderyk urodził się 16 sierpnia 1763 roku i w przeciwieństwie do swojego starszego brata, przeznaczonego do roli polityka, od najmłodszych lat był przygotowywany przez ojca do służby w armii. Zgodnie z tradycją hanowerską już jako roczne dziecko otrzymał świecką jurysdykcję nad biskupstwem Osnabrück, co gwarantowało mu stały dochód, a w 1780 roku został wysłany do Niemiec na naukę rzemiosła wojennego. Przez siedem lat książę dogłębnie poznawał tajniki kontynentalnej doktryny wojskowej, obserwując między innymi coroczne manewry wojsk pruskich pod okiem samego Fryderyka Wielkiego. Nauki te ukształtowały jego podejście do wojskowości, zaszczepiając w nim żelazną dyscyplinę, dbałość o wypracowane regulaminy oraz zamiłowanie do pruskiego modelu scentralizowanej administracji. Z drugiej strony, wychowanie na wzorcach sztywnej taktyki linearnej utrudniło mu później dostosowanie się do dynamicznych, nieprzewidywalnych i motywowanych ideologicznie działań wojennych, które przyniosła ze sobą rewolucja francuska. Po powrocie do ojczyzny w 1787 roku książę posiadał bogatą wiedzę teoretyczną i znajomość europejskich standardów, jednak brakowało mu praktyki w dowodzeniu na realnym polu bitwy.
 
Próbą ognia stał się dla niego wybuch wojny z pierwszą koalicją, który ostatecznie przypieczętował jego czarną legendę nieudolnego dowódcy. Kiedy na początku 1793 roku rewolucyjna Francja wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii i Holandii, rząd w Londynie zdecydował o wysłaniu sił ekspedycyjnych do Niderlandów. Celem było zablokowanie strategicznych ujść rzek oraz wsparcie wojsk austriackich. Na czele brytyjskiego kontyngentu stanął niedoświadczony, niespełna trzydziestoletni książę Fryderyk. Początkowo walki przebiegały pomyślnie, a sukcesy pod Famars czy Valenciennes pokazały, że młody dowódca sprawnie radzi sobie z klasycznymi oblężeniami i potrafi wykazać się osobistą odwagą. Szybko jednak wyszły na jaw sprzeczne interesy sojuszników. Zamiast kontynuować skoordynowany marsz na Paryż u boku Austriaków, brytyjscy politycy nakazali Fryderykowi odłączenie się od głównych sił i podjęcie oblężenia Dunkierki, co miało służyć głównie celom polityki wewnętrznej Wielkiej Brytanii. To właśnie nieudana operacja pod Dunkierką latem i jesienią 1793 roku stała się bezpośrednią przyczyną stworzenia mitu o „maszerowaniu w górę i w dół”. Pozbawiony obiecanego wsparcia ze strony floty oraz pozbawiony odpowiedniej artylerii oblężniczej, książę utknął na bagiennych terenach wokół miasta. Kiedy francuska Armia Północy pokonała osłaniające go oddziały hanowerskie w bitwie pod Hondschoote, Fryderyk musiał natychmiast przerwać oblężenie i zarządzić odwrót, porzucając ciężki sprzęt. Obraz brytyjskich regimentów krążących pośród zalewowych polderów, wałów i grobli Flandrii w desperackiej próbie zorganizowania obrony został w kraju wyśmiany przez przeciwników politycznych jako bezsensowne i bezcelowe manewry. Sytuacja pogorszyła się w kolejnym roku, gdy pod Tourcoing skomplikowany plan sprzymierzonych załamał się z powodu braku komunikacji, a sam książę o mały włos nie trafił do niewoli.

Fryderyka Karolina Pruska,
księżna Yorku i Albany,
żona Fryderyka Hanowerskiego (1797)
autor: William Beechey

 
Prawdziwy dramat rozegrał się jednak podczas tragicznego odwrotu na przełomie 1794 i 1795 roku. Po kapitulacji Holandii i wycofaniu się Austriaków, pozbawiona wsparcia armia brytyjska musiała uciekać na północ w warunkach wyjątkowo surowej zimy. Trzaskający mróz, szalejący tyfus, brak zimowej odzieży oraz całkowity paraliż logistyki doprowadziły do śmierci tysięcy żołnierzy na zamarzniętych równinach Geldrii. Choć królewski syn został odwołany do Londynu jeszcze przed zakończeniem ewakuacji, polityczne konsekwencje tej klęski były ogromne. Porażka we Flandrii kosztowała armię utratę prestiżu, ogromne pieniądze i mnóstwo ludzkich żyć. W kraju wybuchła fala oburzenia, a satyrycy i karykaturzyści prześcigali się w przedstawianiu Fryderyka jako nieudacznika i fircyka na królewskim garnuszku. W tej atmosferze społecznego gniewu i politycznego rozliczenia narodziły się ballady oraz rymowanki, które na całe stulecia utrwaliły fałszywy wizerunek „Starego Księcia”, przesłaniając jego późniejsze, niezwykle doniosłe dokonania dla reformy wojskowości.
 
Kolejna rysa na wizerunku Fryderyka jako dowódcy polowego pojawiła się w 1799 roku podczas wyprawy na półwysep Helder, podjętej w trakcie wojen z drugą koalicją. Połączone siły brytyjsko-rosyjskie wylądowały w Holandii Północnej z celem przejęcia floty batawskiej i wywołania oporu przeciwko profrancuskim władzom. Książę Yorku objął dowództwo nad całą operacją we wrześniu, jednak ekspedycja od samego początku była skazana na niepowodzenie. Trudne warunki geograficzne – wąskie groble, podmokłe poldery i piaszczyste wydmy – uniemożliwiały sprawne manewrowanie dużymi formacjami. Sytuację pogarszał całkowity brak porozumienia między wojskami brytyjskimi a rosyjskim dowództwem pod wodzą generała Hermanna, wynikający z barier językowych, różnic w procedurach i wzajemnej nieufności. W bitwie pod Bergen Rosjanie ruszyli do ataku zbyt wcześnie, bez uzgodnienia z sojusznikiem, co doprowadziło do dotkliwej porażki i niewoli ich dowódcy. Mimo drobnego sukcesu pod Alkmaar, natarcie szybko utknęło w miejscu. Widząc brak wsparcia ze strony lokalnej ludności oraz rosnącą w siłę armię francusko-batawską pod dowództwem generała Guillaume’a Brune’a, Fryderyk podjął pragmatyczną, choć gorzką decyzję. Podpisując w październiku 1799 roku konwencję w Alkmaar, zgodził się na ewakuację wojsk i zwrot jeńców w zamian za bezpieczny odwrót. Chociaż ze stanowiskiem tym zgadzają się wybitni historycy wojskowości, tacy jak sir John Fortescue czy Piers Mackesy, wskazując, że układ z Alkmaar był aktem strategicznego realizmu i uratował brytyjską armię przed zagładą, w Londynie przyjęto go z ogromnym oburzeniem. Opinia publiczna oraz opozycja w parlamencie uznały tę wyprawę za powtórkę z Flandrii – kolejny kosztowny i nieudany epizod pod dowództwem członka rodziny królewskiej, zakończony ucieczką przez morze. Przekaz o księciu potrafiącym jedynie bezsensownie wprowadzać ludzi w bagnisty teren i wywozić ich z powrotem utrwalił się w brytyjskim dyskursie. Ten powszechny krytycyzm przysłonił jednak niezwykły paradoks: w czasie gdy na ulicach wyśmiewano nieudolność dowódczą Fryderyka, on sam przeprowadzał gruntowną i niespotykaną dotąd reformę wojskowości.

Karykatura pokazuje Marię Annę Clarke
jako uwodzicielską „nowoczesną Kirke”, siedzącą
w pozycji władczej. Wokół niej znajdują się oficerowie
i politycy przedstawieni w sposób ośmieszający, jakby
byli pod jej wpływem. Clarke trzyma symbole
władzy - dokumenty i nominacje - co ma sugerować,
że kontrolowała wojskowe awanse i miała ogromny
wpływ na księcia Yorku. Całość jest satyrą
na skandal korupcyjny z 1809 roku.
autor: Isaac Cruikshank

 
Objąwszy w kwietniu 1795 roku stanowisko naczelnego dowódcy sił zbrojnych z siedzibą w Horse Guards, książę stanął na czele instytucji zupełnie niegotowej na wyzwania nowoczesnego konfliktu na kontynencie. Wojsko brytyjskie przypominało wówczas chaotyczny zbiór niezależnych regimentów o niemal feudalnym charakterze, skostniałych pod wpływem arystokratycznego patronatu i powszechnej korupcji. System kupowania stopni wojskowych sprawiał, że bogaci cywile bez jakiegokolwiek doświadczenia wyprzedzali w drabinie awansów zasłużonych weteranów. Znane były przypadki przyznawania patentów oficerskich dzieciom w celu zabezpieczenia majątków, podczas gdy starzy, niezdolni do służby dowódcy pozostawali na stanowiskach. Brakowało wspólnych standardów szkoleniowych; każdy pułkownik stosował własne regulaminy musztry i zasady taktyczne, co tworzyło chaos podczas próby połączenia jednostek w większe związki taktyczne. Służba medyczna niemal nie istniała, dostawy logistyczne powierzano nierzetelnym cywilnym pośrednikom, a warunki bytowe szeregowych żołnierzy całkowicie ignorowano. Dostrzegając, że klęski we Flandrii nie wynikały z braku waleczności samych żołnierzy, lecz ze słabości całego systemu, książę Yorku rozpoczął zaplanowany na trzydzieści lat program głębokich przemian strukturalnych. Pierwszym krokiem było ujednolicenie doktryny taktycznej poprzez wprowadzenie w całej armii regulaminów opracowanych przez pułkownika Davida Dundasa, opartych na wzorcach pruskich. Od tego momentu każdy brytyjski batalion, niezależnie od miejsca stacjonowania, ćwiczył według tego samego podręcznika i wykonywał te same manewry na te same komendy, co zmieniło rozproszone jednostki w spójną, narodową siłę bojową. Równolegle Fryderyk podjął walkę z patologiami systemu zakupu stopni. Mimo że ze względów społeczno-politycznych pełne zniesienie tego procederu było niemożliwe, książę ujął go w rygorystyczne ramy prawne. Przepisy z lat 1798 i 1808 wprowadziły minimalny staż służby niezbędny do uzyskania wyższego stopnia: awans na kapitana wymagał dwóch lat służby w niższej randze, a na majora – co najmniej sześciu lat. Dzieci oraz cywile zostali bezwzględnie usunięci z list oficerskich, a ustalenie urzędowych, sztywnych cen za patenty wyeliminowało spekulację finansową i ukróciło handel awansami.
 
Chcąc wykorzenić dotkliwy brak profesjonalizmu i odpowiedniego wykształcenia wśród brytyjskich kadr, książę Fryderyk udzielił pełnego poparcia inicjatywom pułkownika Johna Gasparda Le Marchanta oraz generała Davida Dundasa, nakierowanym na stworzenie systemowego kształcenia wojskowego. Owocem tych działań było powołanie w 1799 roku placówki w High Wycombe, która wkrótce przekształciła się na mocy decyzji królewskiej w Royal Military College. Uczelnia ta funkcjonowała w oparciu o dwa filary: wydział wyższy przygotowywał oficerów sztabowych w dziedzinach takich jak taktyka, rozpoznanie, kartografia czy logistyka, natomiast wydział niższy, przeniesiony z czasem do Sandhurst, dbał o kompleksowe wyszkolenie młodych kadetów przed wstąpieniem do służby. Powstanie tej instytucji skutecznie obaliło mocno zakorzeniony, arystokratyczny przesąd, jakoby umiejętność dowodzenia była jedynie przywilejem wysokiego urodzenia, stawiając w jej miejscu na wiedzę, przygotowanie merytoryczne i profesjonalizm. Równolegle książę Yorku z wielką determinacją zajął się poprawą losu zwykłych żołnierzy, co przyniosło mu autentyczną i trwałą sympatię w szeregach armii, stanowiącą wyraźne zaprzeczenie jego krzywdzącego, satyrycznego wizerunku. Dokonał gruntownej reformy wojskowej służby zdrowia, tworząc korpus wykwalifikowanych chirurgów, usprawniając działanie szpitali i wprowadzając rygorystyczne normy sanitarne w koszarach. Ukrócił także samowolę dowódców w stosowaniu brutalnych kar cielesnych i uporządkował procedury sądownictwa wojskowego. Pamiętając o rodzinach poległych, ufundował Royal Military Asylum, zwaną szkołą księcia Yorku, zapewniającą opiekę i edukację sierotom po żołnierzach. Wprowadził ponadto przejrzyste siatki płac, jednolite umundurowanie oraz stabilny system emerytalny oparty na działalności Chelsea Hospital.

Kolumna Księcia Yorku w Londynie
Rycina autorstwa Josepha Woodsa na podstawie
obrazu Johna Salmona (1837)

 
Niezwykle dalekowzrocznym posunięciem Fryderyka było również postawienie na rozwój taktyki piechoty lekkiej. Doświadczenia z Flandrii jednoznacznie pokazały, że klasyczne, sztywne szyki przegrywają w starciu z mobilnymi harcownikami rewolucyjnej Francji. Wspólnie z generałem Johnem Moore’em książę doprowadził do utworzenia w 1803 roku eksperymentalnego ośrodka szkoleniowego w Shorncliffe. Wypracowano tam nowatorskie metody walki, opierające się na samodzielności żołnierzy, celności strzału, działaniu w luźnym szyku oraz relacjach opartych na wzajemnym zaufaniu między oficerami a podwładnymi. To właśnie tam ukształtowały się legendarne formacje, w tym słynny 95. Pułk Strzelców oraz Dywizja Lekka, które stały się później trzonem wojsk Arthura Wellesleya. Wielkie dzieło reform zostało na chwilę zagrożone w 1809 roku przez głośny skandal obyczajowy z udziałem Mary Anne Clarke. Wywołana przez radykalnego posła, Gwyllyma Lloyda Wardle’a, afera opierała się na zarzutach, jakoby dawna kochanka księcia pobierała łapówki od oficerów za załatwianie awansów i przeniesień w Horse Guards. Sprawa na dwa miesiące zdominowała życie publiczne w kraju, stając się pożywką dla prasy i powodem do publikowania niezliczonych karykatur oraz pikantnych plotek. Choć drobiazgowe śledztwo parlamentarne wykazało jednoznacznie, że księżna działała na własną rękę, bez wiedzy i korzyści majątkowej Fryderyka, sam książę wyszedł ze sprawy wizerunkowo poobijany z powodu swojej naiwności i braku dyskrecji. Mimo że został formalnie oczyszczony z zarzutów korupcyjnych, ogromna presja polityczna zmusiła go do ustąpienia ze stanowiska. Na urząd naczelnego dowódcy powrócił jednak już w 1811 roku, powitany z szerokim uznaniem, by dalej kierować sprawnie działającą maszyną wojskową.
 
Ostatecznym sprawdzianem i triumfem reform Fryderyka stały się zmagania na Półwyspie Iberyjskim oraz w Belgii w latach 1808-1815. Obejmujący dowództwo Arthur Wellesley, późniejszy książę Wellington, otrzymał do dyspozycji wojsko zupełnie inne od tego, które ponosiło porażki w 1793 roku. Wiktorie pod Talaverą, Salamanką czy Vitorią były bezpośrednim efektem sprawnej pracy organizacyjnej Horse Guards. Kadra sztabowa Wellingtona, logistycy i dowódcy dywizji kształcili się w murach uczelni stworzonej przez Fryderyka, a stały dopływ wyszkolonych uzupełnień i nowoczesne zaplecze medyczne pozwalały na prowadzenie długotrwałej kampanii. Sam Wellington, z natury niezwykle powściągliwy w pochwałach, nie krył długu wdzięczności wobec księcia Yorku, wielokrotnie podkreślając, że to właśnie on przekształcił zdemoralizowaną masę w najbardziej profesjonalną armię Europy. Na wiadomość o śmierci Fryderyka w 1827 roku Żelazny Książę wprost nazwał go odnowicielem brytyjskiej dyscypliny i ducha wojskowego. Pamięć o księciu uczczono państwowym pogrzebem, a w 1834 roku z dobrowolnych składek żołnierzy i oficerów wzniesiono w Londynie monumentalną Kolumnę Księcia Yorku. Potężna, 38-metrowa granitowa konstrukcja z brązowym posągiem Fryderyka na szczycie szybko stała się obiektem dowcipów, jakoby umieszczono go tak wysoko, by uciekł przed dłużnikami, co nawiązywało do jego problemów finansowych i zamiłowania do hazardu. W rzeczywistości jednak pomnik ten stanowił dowód uznania ze strony wojska, które rozumiało, że potęga XIX-wiecznego imperium wyrosła na fundamentach wzniesionych przez drugiego syna Jerzego III. Uporczywe trwanie w pamięci społecznej prostej rymowanki o „Starym Księciu” to klasyczny przykład tego, jak powierzchowna satyra potrafi przysłonić fakty historyczne. Powszechna świadomość woli pamiętać łatwy, rytmiczny wierszyk o bezsensownym maszerowaniu po wzgórzach niż skomplikowany, wieloletni proces reformowania państwa.

Posąg księcia Yorku znajdujący się na kolumnie
autor rzeźby: Richard Westmacott
fot. Yair Haklai

Z perspektywy historycznej postać księcia Fryderyka stanowi doskonałe studium wyraźnego podziału między dowodzeniem operacyjnym w polu a wielką administracją wojskową. Dzieje wojskowości znają wielu genialnych taktyków, którzy zupełnie nie radzili sobie z zarządzaniem i biurokracją. Książę Yorku był tego dokładnym przeciwieństwem. Jako dowódcy polowemu brakowało mu błyskotliwości, elastyczności i strategicznego wyczucia, przez co ponosił porażki w starciu z dynamicznymi siłami rewolucyjnymi w skomplikowanych realiach politycznych Niderlandów. Krępowany decyzjami polityków i trudną współpracą z sojusznikami, nie odniósł sukcesów na polu bitwy. Jednak jako administrator okazał się wizjonerem, którego praca położyła podwaliny pod największe zwycięstwa brytyjskiego oręża. To właśnie w roli administratora, biurokraty i twórcy nowoczesnych instytucji książę Fryderyk ujawnił swój prawdziwy, niezwykły talent do wprowadzania głębokich zmian. Odznaczał się wybitnym zmysłem organizacyjnym, który pozwolił mu bezbłędnie zdiagnozować utrwalone od pokoleń, systemowe słabości brytyjskiej struktury wojskowej. Pozycja królewskiego syna dawała mu niezbędną siłę polityczną do przełamywania oporu ze strony arystokratycznych elit dbających o własne interesy, a niezwykła konsekwencja i urzędniczy upór umożliwiły mu cierpliwe prowadzenie reform przez blisko trzy dekady. Wprowadzając jednolitą doktrynę taktyczną, porządkując zasady awansu kadry oficerskiej, budując profesjonalny system kształcenia wojskowego, poprawiając byt zwykłych żołnierzy oraz wspierając nowatorską taktykę piechoty lekkiej, Fryderyk stworzył trwałe zręby nowoczesnych sił zbrojnych Wielkiej Brytanii. Gdyby nie jego tytaniczna praca wykonana w siedzibie Horse Guards na przestrzeni lat 1795-1812, późniejsze pasmo sukcesów Wellingtona na Półwyspie Iberyjskim oraz we Francji byłoby niewykonalne ze względów logistycznych i organizacyjnych. Rzeczywista spuścizna księcia Yorku i Albany nie ma zatem nic wspólnego ze zmyślonym wzgórzem ze znanej rymowanki, na które miał bez celu prowadzić swoich żołnierzy. Jego prawdziwym pomnikiem pozostała sprawna, profesjonalna i nowoczesna armia, która na zawsze zmieniła układ sił i geopolityczny kształt XIX-wiecznego świata.

 
Bibliografia:

1. Fortescue J. W.: A History of the British Army, Macmillan, Londyn, 1899-1930.
2. Glover M.: The Peninsular War 1807-1814, Penguin Books, Londyn, 1974.
3. Kiste J.: George III's Children. History Press. Cheltenham, 2004.
4. Muir R.: Tactics and the Experience of Battle in the Age of Napoleon. Yale University Press, New Haven, 1998.
5. Spiers E. M.: The Army and Society 1815-1914. Longman, Londyn, 1980.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Dorothea Jordan: aktorka, która wywalczyła sobie własną przestrzeń w teatrze i polityce

 


Ocena Dorothei „Dory” Jordan od dawna oscyluje między dwoma odmiennymi sposobami patrzenia na jej życie: historią teatru a historią konstytucyjną. W pierwszym ujęciu jawi się jako jedna z najważniejszych komediowych aktorek końca XVIII wieku – artystka, która dzięki wyjątkowej umiejętności łączenia emocjonalnej intensywności z lekkością odmieniła charakter „ról w spodniach” i wzmocniła pozycję zespołu Drury Lane. W drugim ujęciu bywa sprowadzana do roli przypisu: kobiety obecnej w życiu księcia Clarence, późniejszego Wilhelma IV, której znaczenie ograniczano do funkcji stabilizującej hanowerską sukcesję. Te dwa skrajne obrazy nie oddają jednak pełnej prawdy. Jordan funkcjonowała w przestrzeni, w której publiczna, komercyjna tożsamość aktorki dawała jej możliwość – choć często nie wprost – podważania patriarchalnych reguł zarówno sceny epoki regencji, jak i arystokratycznego świata, w którym się znalazła. Analiza relacji między jej pracą sceniczną a życiem prywatnym ujawnia, że Jordan nie była bierną uczestniczką królewskiego romansu, lecz osobą świadomie negocjującą swoją pozycję – kobietą, której biografia stanowi krytyczny komentarz do granic kobiecego obywatelstwa w epoce Oświecenia.

Dorothea Jordan (1791)
autor: John Hoppner

 
Aby zrozumieć drogę Jordan, trzeba przyjrzeć się warunkom społeczno-ekonomicznym brytyjskiego teatru lat 80. XVIII wieku. Dorastała w środowisku niestabilnego zatrudnienia, a na szczyt wspięła się dzięki niezwykłej zdolności poruszania się między zmieniającymi się oczekiwaniami „szkoły sentymentalnej” i „naturalistycznej”. Gdy pojawiła się w Londynie, scena przechodziła przemianę, w której „naturalność” gry stawała się wartością samą w sobie. Jej talent polegał na tym, że potrafiła przełamać arystokratyczną sztuczność dominującą w ówczesnym teatrze. Łącząc wiejską bezpretensjonalność z precyzją londyńskiej sceny, Jordan zmieniała sposób, w jaki widzowie postrzegali kobiecą obecność na scenie. W przeciwieństwie do wielu aktorek obciążonych klasycznym stylem, grała z żywiołowością, która sprawiała wrażenie bezpośredniego kontaktu z publicznością. Był to gest o wymiarze politycznym: w epoce, gdy sfera publiczna była zarezerwowana niemal wyłącznie dla mężczyzn posiadających majątek, scena stawała się dla kobiet z niższych warstw jednym z nielicznych miejsc zdobywania widoczności i kapitału. Jej mistrzostwo w „rolach w spodniach” – występach w męskim stroju – nie było jedynie efektem kunsztu aktorskiego. Stanowiło formę maskarady, która pozwalała jej badać i naruszać granice płci. W męskim kostiumie jednocześnie odpowiadała na oczekiwania męskiego spojrzenia i podważała symboliczny autorytet męskich prerogatyw, niejako „oswajając” znaki władzy, które zakładała na siebie.
 
Przejście Jordan z zawodowej sceny do życia u boku księcia Clarence często przedstawia się jako utratę publicznej sprawczości. Taki obraz jest jednak uproszczony. Wchodząc w długoletni, nieformalny związek z księciem, Jordan przeniosła swoje umiejętności performatywne do przestrzeni dworskiej. W Bushey House zarządzała domem, który pełnił funkcję alternatywnego dworu – miejsca, w którym książę budował wizerunek rodzinnej stabilności i „angielskości”, tak odmiennej od skandalicznych zachowań jego braci. Domowość, którą tworzyła Jordan, była przedłużeniem jej pracy scenicznej: oczekiwano od niej wcielenia ideału kobiety skromnej, oddanej rodzinie, niewidocznej publicznie, choć jej status społeczny uniemożliwiał osiągnięcie takiego ideału. Ten paradoks jest kluczowy: Jordan była „niewidzialną” partnerką królewską, odpowiedzialną za kreowanie stabilności, której sama nie mogła formalnie ucieleśnić. W tym miejscu konieczne jest omówienie doktryny coverture, zgodnie z którą kobieta po ślubie traciła odrębną tożsamość prawną. Jordan, nie będąc żoną księcia, funkcjonowała poza tym systemem. Paradoksalnie dawało jej to pewną niezależność finansową, którą straciłaby jako legalna małżonka. Nadal występowała, a dochody z jej pracy zasilały utrzymanie licznej rodziny. Ten układ ujawnia napięcie: jej ciało było jednocześnie źródłem pracy i narzędziem dynastii. Gdy książę porzucił ją, by zawrzeć politycznie korzystniejsze małżeństwo, Jordan boleśnie doświadczyła granic kobiecej sprawczości w hanowerskim systemie. W momencie, gdy interes państwa przeważył nad wartością ich partnerstwa, została odsunięta z chłodną skutecznością typową dla politycznych kalkulacji epoki.

Król Wilhelm IV Hanowerski (ang. William; 1833)
Dorothea urodziła królowi aż dziesięcioro (!) dzieci.
Wilhelm IV nie był jedynym kochankiem aktorki.
Wśród innych partnerów życiowych 'Dory' wymienia się
także Richarda Daly'ego, Charlesa Doyne'a,
Tate'a Wilkinsona, George'a Ilchbalda i Richarda Forda.
Richard Daly i Richard Ford również byli ojcami jej dzieci.
autor: Martin Archer Shee

Demonizacja Jordan w latach 1811-1816 pokazuje, jak kruchy był status kobiety pozbawionej ochrony małżeńskiej. Prasa, która wcześniej ją uwielbiała, zaczęła przedstawiać jej problemy finansowe i walkę o dzieci jako dowód moralnego upadku. Ta zmiana odsłania, jak silnie reputacja kobiety zależała od jej zgodności z patriarchalnym porządkiem. Jordan, domagając się swoich praw i odmawiając milczenia, łamała oczekiwania wobec byłej królewskiej metresy i za to ją karano. Jej późniejsza korespondencja z Francji dodaje kolejną warstwę do obrazu jej sprawczości. Listy pokazują kobietę świadomą tego, jak była wykorzystywana przez państwo. Nie była naiwną romantyczką, lecz uważną obserwatorką mechanizmów, które próbowały ją uciszyć. Walcząc o rozliczenie finansowe, domagała się uznania swojej pracy – nie jałmużny, lecz zapłaty za lata, które poświęciła księciu i, pośrednio, monarchii. Jej śmierć na emigracji, często przedstawiana jako tragiczny koniec, w rzeczywistości odsłania jej determinację i zdolność przetrwania. Jordan poruszała się w kręgach najwyższej władzy, pozostając jednocześnie outsiderką – aktorką, której obecność w królewskim świecie była zawsze warunkowa i zależna od politycznej wygody.
 
Rozważając znaczenie życia Dorothei Jordan, warto zatrzymać się nad kwestią działania „teatru pamięci”, czyli nad tym, w jaki sposób przeszłość jest konstruowana, filtrowana i selekcjonowana. To, jak Jordan została zapamiętana, jest samo w sobie lekcją politycznej historiografii. Duża część materiałów dotyczących jej osoby została bowiem celowo ograniczona, przeredagowana lub wręcz zniszczona przez otoczenie królewskie, które dążyło do ochrony reputacji Wilhelma IV. Aby „wyczyścić” jego młodość z elementów uznanych za niewygodne, Jordan poddano procesowi systematycznej deseksualizacji i depolityzacji. Przedstawiano ją jako zwykłą aktorkę, która padła ofiarą młodzieńczej lekkomyślności księcia, co skutecznie odbierało jej sprawczość zarówno intelektualną, jak i ekonomiczną. Aby przywrócić jej właściwe miejsce w historii, trzeba odczytać jej karierę nie jako wstęp do królewskiej tragedii, lecz jako świadome, profesjonalne negocjowanie własnej tożsamości w systemie pełnym ograniczeń. Porównanie Jordan z innymi kobietami epoki – takimi jak Mary Robinson czy Elizabeth Inchbald – pokazuje, że jej doświadczenie wpisuje się w szerszą walkę kobiet o obecność w przestrzeni publicznej. Były one nie tylko ikonami kultury, lecz także przedsiębiorczyniami, które wykorzystywały swoją sławę, by zdobyć finansową i intelektualną niezależność. Jordan znajdowała się jednak w szczególnie trudnej sytuacji: jej powiązania z Koroną oznaczały nieustanny nadzór i kontrolę, znacznie większe niż te, z którymi mierzyły się jej koleżanki po fachu. Jej ciało stało się areną sporu o definicję „lojalnego” brytyjskiego poddanego. Państwo oczekiwało, że zniknie jako jednostka, podporządkowując się królewskiemu kolektywowi. Jej odmowa całkowitego wycofania się z życia publicznego – aż do ostatnich lat życia – była subtelną, lecz wyraźną formą oporu politycznego.

Dorothea Jordan jako Rosalinda w komedii
Williama Szekspira zatytułowanej Jak wam się podoba (1787)
autor: William Beechey

 
Współczesna analiza dorobku Jordan wymaga odejścia od skupienia się na jej relacji z księciem na rzecz zrozumienia jej „ekonomii życia”. Jej biografia odsłania mechanizmy epoki georgiańskiej: teatr jako przestrzeń ćwiczenia ról społecznych oraz arystokrację, która opierała się na pracy osób, które jednocześnie marginalizowała. Droga Jordan – od wędrownych trup teatralnych, przez korytarze St. James, aż po samotną śmierć we Francji – jest symboliczną opowieścią o niepewności epoki Oświecenia. Pokazuje, jak trudno było kobiecie stworzyć własną, niezależną pozycję w świecie, który definiował jej wartość wyłącznie poprzez męską legitymizację. Kluczowym elementem jej znaczenia jest odporność. Jordan doskonale rozumiała, że jej publiczna persona jest towarem, i próbowała – na tyle, na ile pozwalały jej okoliczności – zachować nad nim kontrolę. Gdy książę Clarence próbował ją uciszyć, wykorzystywała swój głos, by się temu przeciwstawić. Gdy prasa próbowała uczynić z niej przykład „kobiety upadłej”, odpowiadała korespondencją i działaniami, które miały odzyskać narrację jej życia. To, że ostatecznie jej się to nie udało, nie świadczy o braku siły charakteru, lecz o potędze struktur, z którymi musiała się mierzyć. Jordan była profesjonalistką w pełnym znaczeniu tego słowa – jej tragedią było to, że żyła w epoce, w której profesjonalizm kobiety miał wartość tylko wtedy, gdy służył stabilności patriarchatu.
 
W świetle współczesnych standardów historiograficznych badanie biografii Jordan przypomina o genderowych ślepych punktach, które wciąż wpływają na interpretację XVIII wieku. Skupiając się na „wielkich” postaciach politycznych i ich kryzysach, historycy często pomijają osoby, których praca umożliwiała funkcjonowanie tych struktur. Historia Jordan nie jest ciekawostką ani anegdotą z królewskich archiwów – jest ważnym elementem opowieści o brytyjskim obywatelstwie. Jej życie przebiegało na przecięciu handlu, performansu i państwowości, przesuwając granice tego, co mogła osiągnąć kobieta jej klasy i pokazując, jak wysoką cenę płaciła za naruszenie męskich przywilejów. Wszystkie te elementy prowadzą do jednego wniosku: Dorothea Jordan była osobą o znaczącej sprawczości, która wykorzystywała narzędzia swojego zawodu, by poruszać się w obrębie ograniczeń narzucanych jej przez brytyjską arystokrację, kwestionować je i czasem też przekraczać. Jej dziedzictwo nie jest historią jedynie teatralnego sukcesu czy królewskiego rozczarowania, lecz opowieścią o kobiecie, która – stojąc w samym centrum świata georgiańskiego – domagała się uznania własnej obecności. Milczenie archiwów nie jest przypadkowe; to efekt długotrwałego wysiłku, by ukryć kobietę zbyt widoczną, zbyt utalentowaną i zbyt niezależną, by monarchia mogła czuć się przy niej bezpiecznie. Odkrycie jej na nowo pozwala zrozumieć lęki epoki oraz dostrzec, że „suwerenna” władza Korony często zależała od performatywnej siły kobiet, które próbowała marginalizować, jednocześnie obawiając się tej siły. W ostatecznym rozrachunku życie Jordan pokazuje, że władza nie należy wyłącznie do tych, którzy ją formalnie posiadają, lecz także do tych, którzy, działając poza oficjalną narracją, wykonują zasadniczą pracę na rzecz własnej rozpoznawalności, przetrwania i samostanowienia.

Dorothea Jordan jako Peggy w sztuce
The Country Girl (pol. Dziewczyna ze wsi),
czyli ugrzecznionej wersji komedii Davida Garricka,
opartej na wcześniejszej i znacznie bardziej
skandalicznej sztuce Williama Wycherleya zatytułowanej
The Country Wife (pol. Wiejska żona).
autor nieznany

 
Dominująca narracja o Dorothei Jordan – ta oparta na wyświechtanym schemacie „aktorki uwikłanej w romans z księciem” – od dawna wymaga gruntownego przemyślenia. Jeśli chcemy naprawdę zrozumieć jej życie, musimy odsunąć na bok pikantne szczegóły i dynastyczne kalkulacje, które tak chętnie powtarza historiografia. Dopiero wtedy widać Jordan jako profesjonalistkę, matkę i osobę, która potrafiła świadomie negocjować swoją pozycję w świecie, który nie był dla niej łaskawy. „Spodnie”, które nosiła na scenie, nie były tylko elementem kostiumu, lecz stawały się symbolem krótkotrwałej i ograniczonej władzy, jaką kobiety mogły zdobyć, kiedy odważyły się wejść na scenę historii bez ochrony patriarchalnych przywilejów. Jej biografia to zapis nieustannego balansowania między tym, co prywatne, a tym, co polityczne i jednocześnie wyzwanie rzucone narracjom, które sprowadzają ludzkie życie do jego użyteczności dla państwa. Jordan nie była dodatkiem do królewskiej opowieści; była twórczynią własnego wizerunku. To, że później ją wymazano, najlepiej świadczy o tym, jak bardzo oddziaływała na kulturę swojej epoki. Wraz z kolejnymi badaniami Jordan coraz wyraźniej jawi się nie jako ofiara, lecz jako świadoma uczestniczka negocjowania tożsamości w systemie, który nieustannie próbował ją ograniczyć. Jej historia nie została jeszcze zamknięta – każde nowe odczytanie odsłania zarówno jej siłę, jak i strukturalny charakter wywłaszczenia, którego doświadczała. W dziejach teatru i polityki pozostaje nieformalną suwerenką własnego świata: artystką, która doskonale rozumiała potęgę dobrze odegranej roli i cenę, jaką płaci się za bycie obsadzoną w cudzym dramacie.
 
Dzięki Jordan lepiej rozumiemy napięcie między publiczną obecnością a podatnością na zranienie, które kształtowało życie kobiet w długim XVIII wieku. Jej los przypomina, że tuż obok tronu istniał świat ambicji, inteligencji i sprawczości, który zasługuje na rzetelne badania. Przywracając jej znaczenie, którego odmówiono jej za życia, nie tylko naprawiamy historiograficzne zaniedbanie, lecz także oddajemy sprawiedliwość kobiecie, która mimo przeciwności domagała się prawa do bycia główną bohaterką własnej historii. To właśnie stanowi jej dziedzictwo: trwała, niewygodna i konieczna obecność osoby, która odmówiła wycofania się z życia. W kontekście historii hanowerskiej Jordan staje się punktem zwrotnym analizy – postacią, dzięki której możemy dostrzec, jak splatały się kategorie płci, klasy i władzy. Jordan, którą znamy z dzisiejszych wyobrażeń, jest w dużej mierze konstruktem – bladym cieniem kobiety, która z równą inteligencją potrafiła odnaleźć się zarówno w chaosie Drury Lane, jak i w intymnej codzienności Bushey Park. Gdy odrzucimy warstwy biograficznych mitów, zobaczymy nie romantyczną bohaterkę, lecz pragmatyczną uczestniczkę systemu, który był wobec niej wrogi. Jej odmowa milczenia w ostatnich latach życia jest aktem oporu, który rezonuje do dziś, zachęcając nas do ponownego przemyślenia wartości przypisywanych ludziom znajdującym się na marginesach „wielkich” wydarzeń.

Karykatura autorstwa Jamesa Gillraya z 1791 roku,
na której Dorothea Jordan przedstawiona jest w łóżku
z Wilhelmem IV, jeszcze wtedy księciem Clarence. 

 
Badanie życiorysu Dorothei Jordan nie jest tylko zadaniem biograficznym; to analiza strukturalnych uprzedzeń, które decydują o tym, co pamiętamy, a co ignorujemy. Uznając jej sprawczość, uznajemy sprawczość wszystkich tych, którzy – jak ona – zostali zepchnięci do przypisów historii mimo fundamentalnego wkładu w kształtowanie rzeczywistości. Dla księcia jej historia była zamknięta, dla Korony – niewygodna, lecz dla historyka pozostaje szerokim polem badawczym: studium relacji między jednostką a państwem, wykonawcą a publicznością, człowiekiem a mitem. Jej życie, w całej swojej złożoności, jest afirmacją podmiotowości, której nie dało się całkowicie podporządkować. To głos, który mimo luk i pęknięć archiwów wciąż przemawia, przypominając o kosztach i możliwościach autonomii. Nadszedł zatem najwyższy czas, by traktować ją tak, jak ona traktowała swoje role: z powagą, uważnością i szacunkiem, na jakie zasługuje tak bogate życie wewnętrzne.

 
Bibliografia:

1. Boaden J.:  Life of Mrs Jordan.  Londyn: Edward Bull, 1831.
2. Ranger P.: Dorothea Jordan.  Oksford: Oxford University Press, 2004.
3. Ritchie F.: Women and Shakespeare in the Eighteenth Century. Cambridge: Cambridge University Press, 2014.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Dziedzictwo Fryderyki Charlotty Pruskiej: królewska opowieść o połączeniu dwóch dynastii

 

Historia dynastii Hohenzollernów pełna jest postaci, których losy wyznaczały polityczne kalkulacje, obowiązki wynikające z urodzenia oraz skomplikowane relacje w świecie europejskich elit. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje Fryderyka Charlotta Pruska, kobieta stojąca na styku dwóch monarchii – pruskiej i brytyjskiej – której życie ukształtowały zarówno oczekiwania dworu, jak i osobiste pragnienie samostanowienia. Jej biografia stanowi poruszający przykład tego, jak jednostka mogła funkcjonować w epoce gwałtownych przemian politycznych i społecznych, naznaczonej rewolucjami oraz redefinicją roli kobiet w arystokracji.

Fryderyka Charlotta Pruska (1797)
autor: William Beechey

Fryderyka Charlotta Ulryka Katarzyna przyszła na świat 7 maja 1767 roku w pałacu Charlottenburg jako najstarsze dziecko i jedyna córka Fryderyka Wilhelma II oraz Elżbiety Krystyny z rodu Brunszwik-Wolfenbüttel. Dorastała w państwie, które po panowaniu Fryderyka Wielkiego wciąż budowało swoją pozycję jako potęga militarna i kulturalna. Wychowanie młodej księżniczki przebiegało w atmosferze pruskiej dyscypliny, nacisku na edukację i dworską etykietę. Jednocześnie jej dzieciństwo naznaczył rozpad małżeństwa rodziców, obfitujący w skandale i publiczne oskarżenia. Ta wczesna niestabilność mogła wykształcić w niej zarówno potrzebę niezależności, jak i ostrożność w relacjach z otoczeniem. Od początku było jasne, że jej przyszłość zostanie podporządkowana polityce. W drugiej połowie XVIII wieku małżeństwa dynastyczne stanowiły narzędzie budowania sojuszy, a pruska księżniczka była cenną kartą w dyplomatycznej grze. Jej uroda, wykształcenie i pochodzenie sprawiły, że stała się kandydatką rozważaną przez wiele europejskich dworów. W tym samym czasie król Jerzy III szukał odpowiednich małżonków dla swoich dzieci, a związek jego syna, księcia Fryderyka, z przedstawicielką Hohenzollernów jawił się jako korzystny politycznie.
 
Rozmowy dotyczące małżeństwa były skomplikowane i wymagały uwzględnienia zarówno interesów państw, jak i delikatnej równowagi sił w Europie ogarniętej niepokojami rewolucyjnymi. Dla młodej Fryderyki Charlotty oznaczało to konieczność opuszczenia rodzinnego kraju i wejścia w zupełnie nową rzeczywistość kulturową. Jej przyjazd do Wielkiej Brytanii wzbudził ogromne zainteresowanie – prasa i opinia publiczna śledziły każdy szczegół dotyczący przyszłej księżnej Yorku. Ślub z księciem Fryderykiem odbył się w 1791 roku i miał charakter wydarzenia o znaczeniu politycznym. Początkowo przyjęta z życzliwością, Fryderyka Charlotta szybko znalazła się w centrum uwagi, lecz jej małżeństwo okazało się dalekie od ideału. Książę Yorku, jako jedna z kluczowych postaci brytyjskiej armii, większość czasu poświęcał obowiązkom wojskowym. Choć para darzyła się wzajemnym szacunkiem, ich życie przebiegało często osobno, a oficjalne role ograniczały możliwość budowania głębszej relacji.

Fryderyk August Hanowerski, książę Yorku i Albany,
mąż Fryderyki Charlotty Pruskiej (1816)
autor: Thomas Lawrence

 
Księżna Yorku była osobą oczytaną, wrażliwą i obdarzoną szerokimi zainteresowaniami, lecz brytyjski dwór – pełen sztywnych zasad i nieustannej obserwacji – nie sprzyjał jej temperamentowi. Znajdowała ukojenie w kontaktach z przyjaciółmi, działalności dobroczynnej oraz w świecie sztuki. Choć uczestniczyła w życiu towarzyskim Londynu, często pozostawała na jego obrzeżach, a jej powściągliwość bywała błędnie interpretowana jako chłód. Najważniejszym miejscem w jej angielskim życiu stał się Oatlands Park w hrabstwie Surrey. To tam, z dala od dworskiej etykiety, mogła żyć zgodnie z własnymi upodobaniami. Rezydencja stała się jej azylem – miejscem, gdzie oddawała się ogrodnictwu, trosce o zwierzęta i spokojnemu życiu w otoczeniu natury. Jej empatia wobec zwierząt była szeroko komentowana i wyróżniała ją na tle epoki. Utrzymywała liczną menażerię, a jej opiekuńczość wobec podopiecznych stała się wręcz elementem jej legendy. W Oatlands prowadziła życie znacznie skromniejsze, niż oczekiwano od członkini rodziny królewskiej, co tylko podkreślało jej niezależny charakter.
 
Relacje księżnej Yorku z brytyjskim społeczeństwem były pełne niuansów. Choć uznawano jej rangę i doceniano nienaganne przestrzeganie etykiety, nigdy nie stała się postacią, którą Brytyjczycy darzyliby spontaniczną sympatią. Wpływ na to mogło mieć zarówno jej zagraniczne pochodzenie w czasach politycznych napięć, jak i jej naturalna powściągliwość, często mylona z chłodem. Mimo to osoby, które miały okazję poznać ją bliżej, podkreślały jej życzliwość, inteligentny humor i silne poczucie obowiązku. W obliczu skandali, które co pewien czas wstrząsały rodziną królewską – również tych dotyczących jej męża – zachowywała milczenie, unikając publicznych komentarzy. Ta konsekwentna rezerwa nadawała jej aurę powagi, ale jednocześnie oddalała ją od opinii publicznej.

Siedemnastowieczny widok Oatlands Palace
autor nieznany

 
Koniec XVIII i początek XIX wieku były okresem dramatycznych przemian. Rewolucja francuska, a później ekspansja Napoleona, zachwiały fundamentami europejskich monarchii. Księżna Yorku żyła w samym środku tych wydarzeń, obserwując, jak kolejne dynastie upadają, a granice kontynentu ulegają przetasowaniom. Jako osoba związana zarówno z Prusami, jak i Wielką Brytanią, miała wyjątkową perspektywę na te burzliwe czasy. Z niepokojem śledziła sytuację w swojej ojczyźnie, zwłaszcza gdy Prusy ponosiły bolesne porażki w starciach z Napoleonem. Jej lojalność była podzielona – z jednej strony obowiązki wobec brytyjskiej rodziny królewskiej, z drugiej emocjonalna więź z krajem, z którego pochodziła. Ta wewnętrzna dysharmonia dobrze oddaje trudną pozycję kobiet urodzonych w rodzinach panujących. Choć księżna nie odgrywała roli politycznej w sensie formalnym, jej obecność miała znaczenie symboliczne. W czasach, gdy monarchia musiała udowadniać swoją stabilność, ona reprezentowała spokój i ciągłość. Książę Yorku, jako naczelny dowódca armii, był zaangażowany w działania wojenne, które ostatecznie doprowadziły do klęski Napoleona. Ona natomiast tworzyła w Oatlands przestrzeń, która promieniowała porządkiem i życzliwością. Jej dom stał się lokalnym centrum aktywności społecznej, a działalność dobroczynna wzmacniała pozytywny wizerunek rodziny królewskiej w najbliższym otoczeniu.
 
Warto podkreślić, że księżna Yorku była osobą o szerokich zainteresowaniach intelektualnych. Znała kilka języków, czytała współczesną literaturę i teksty polityczne, a jej listy świadczą o głębokiej refleksyjności. W świecie, w którym kobiety rzadko dopuszczano do debaty publicznej, ona tworzyła własne przestrzenie dialogu – organizowała spotkania, podczas których spotykali się politycy, artyści i myśliciele. Jej wpływ nie był spektakularny, lecz subtelny, bardziej kulturowy niż polityczny. Ograniczenia, z jakimi się mierzyła, były typowe dla kobiet epoki georgiańskiej. Nawet na najwyższych szczeblach społecznych kobiety traktowano przede wszystkim jako element układanki politycznej. Mimo to księżna potrafiła wywalczyć dla siebie pewien zakres swobody. Oatlands stało się jej osobistym królestwem – miejscem, gdzie mogła żyć zgodnie z własnym rytmem, otoczona książkami, zwierzętami i zaufanymi przyjaciółmi. Ta cicha forma niezależności stanowi ważną część jej dziedzictwa. W ostatnich latach życia coraz bardziej wycofywała się z życia publicznego, zmagając się z pogarszającym się zdrowiem. Nadal jednak pozostawała osobą szanowaną i postrzeganą jako stabilny element królewskiego otoczenia. Zmarła w 1820 roku, pozostawiając po sobie pamięć o kobiecie, która przez całe życie balansowała między dwoma narodami i dwiema rolami – pruskiej księżniczki i brytyjskiej księżnej. Jej dziedzictwo nie polega na spektakularnych czynach, lecz na konsekwentnym, spokojnym życiu, które wymykało się stereotypom jej epoki.

Obraz autorstwa sir Henry'ego Singletona
przedstawiający moment ślubu Fryderyki Charlotty
i Fryderyka Augusta (1791)

 
Zrozumienie losów księżniczki Fryderyki Charlotty wymaga spojrzenia na epokę, w której przyszło jej żyć. Europa końca XVIII wieku była przestrzenią sztywnych podziałów społecznych, gwałtownych przemian politycznych i nieustannej niepewności. W takim świecie kobieta z królewskiego rodu musiała zmagać się z ogromną presją podporządkowania się oczekiwaniom dworu. Mimo to Fryderyka Charlotta wykazywała niezwykłą odporność i umiejętność odnajdywania się w narzuconych jej rolach. Jej małżeństwo z księciem Yorku było nie tylko elementem politycznej układanki, lecz także relacją dwojga ludzi, którzy – jak wszyscy – musieli mierzyć się z kompromisami i emocjami. Dziedzictwo księżnej wiąże się również z przemianami w postrzeganiu monarchii przez brytyjskie społeczeństwo. W czasie jej pobytu w Anglii instytucja królewska przechodziła od względnej stabilizacji ku okresowi regencji, kiedy to rodzina królewska znalazła się pod rosnącą presją opinii publicznej. Życie Fryderyki Charlotty, łączące obowiązki reprezentacyjne z potrzebą prywatnego wycofania, odzwierciedlało wysiłki arystokracji, by odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Choć sama nie próbowała zmieniać monarchii, jej obecność i sposób funkcjonowania stały się częścią większej opowieści o ewolucji brytyjskiego dworu – poprzednika dynastii Windsorów.
 
Szczególne miejsce w jej biografii zajmuje troska o zwierzęta, która wyprzedzała swoją epokę. W czasach, gdy kwestie dobrostanu zwierząt nie były szeroko dyskutowane, księżna wykazywała wyjątkową wrażliwość i empatię. Jej przywiązanie do natury i opieka nad liczną menażerią świadczyły o głębokim humanitaryzmie, który kontrastował z surowymi realiami epoki. To właśnie ta cecha – często pomijana przez współczesnych – stanowi jeden z najbardziej poruszających elementów jej osobowości. Historia Fryderyki Charlotty wpisuje się również w szerszy kontekst europejskiej wymiany kulturowej. W XVIII wieku małżeństwa dynastyczne były narzędziem polityki, a księżniczki stawały się żywymi łącznikami między państwami. Przenosząc się do Anglii, Fryderyka Charlotta zabrała ze sobą pruskie tradycje intelektualne, język i sposób myślenia, wnosząc je do brytyjskiego społeczeństwa. Jej obecność była więc formą subtelnej dyfuzji kulturowej, nawet jeśli głównym celem jej małżeństwa było wzmocnienie sojuszu między dwoma monarchiami. Aby więc w pełni docenić jej wpływ, warto zajrzeć do źródeł dokumentujących jej codzienność: listów, zapisów dotyczących zarządzania Oatlands oraz świadectw jej działalności dobroczynnej. Wyłania się z nich obraz kobiety świadomej swojej pozycji, ale jednocześnie poszukującej przestrzeni, w której mogłaby zachować autonomię. Żyjąc na przełomie dwóch stuleci, potrafiła zachować równowagę między obowiązkami a własnymi potrzebami, co samo w sobie było osiągnięciem w świecie, który rzadko dawał kobietom możliwość decydowania o sobie.

Fryderyka Charlotta Pruska, księżna Yorku i Albany 
autor: John Hoppner

 
Podsumowując, losy Fryderyki Charlotty Pruskiej ukazują złożoność życia na styku obowiązku i osobistej tożsamości. Jako pruska księżniczka, która stała się częścią brytyjskiej rodziny królewskiej, musiała zmierzyć się z oczekiwaniami dwóch narodów. Jej małżeństwo, relacje z opinią publiczną i codzienne życie były nieustanną próbą pogodzenia roli publicznej z potrzebą zachowania własnego „ja”. Jej zamiłowanie do literatury, natury i spokojnego życia w Oatlands stanowiło dla niej schronienie przed presją dworu i pozwalało zachować integralność w świecie, który często próbował ją ograniczać. Historia księżnej Yorku przypomina, że dzieje Europy nie składają się wyłącznie z bitew i traktatów, lecz także z cichych, osobistych historii ludzi żyjących w cieniu wielkich wydarzeń. Fryderyka Charlotta, choć była częścią politycznej sceny swojej epoki, definiowała siebie przede wszystkim poprzez wewnętrzne wartości i codzienne wybory. Jej życie zachęca do spojrzenia na postacie królewskie nie tylko jako symbole państw, lecz jako jednostki zmagające się z własnymi ograniczeniami i pragnieniami. Jej dziedzictwo to siła ducha, subtelna niezależność i wierność własnym przekonaniom – cechy, które czynią ją postacią wartą pamięci. W szerszej perspektywie jej biografia odsłania mechanizmy funkcjonowania monarchii u schyłku XVIII i na początku XIX wieku: znaczenie małżeństw politycznych, rolę kobiet w arystokracji oraz dynamikę wymiany kulturowej. Fryderyka Charlotta, choć związana obowiązkami i oczekiwaniami, potrafiła nadać swojemu życiu sens, który wykraczał poza narzucone jej ramy. Jej obecność w historii to delikatny, lecz trwały ślad – świadectwo tego, że nawet w najbardziej hierarchicznych systemach istnieje przestrzeń dla indywidualności.

Portret Fryderyki Pruskiej autorstwa Antona Graffa 

 
Pamięć o księżnej Yorku przetrwała nie tylko w oficjalnych kronikach, lecz także w świadomości tych, którzy żyli w jej otoczeniu. Należała do pokolenia monarchów zmuszonego zmierzyć się z erozją dawnych form władzy w czasach, gdy idee oświecenia i rewolucyjne przewroty podważały fundamenty absolutyzmu. W jej życiu widać, jak przedstawicielka arystokracji potrafiła odnaleźć się w epoce przejściowej, zachowując godność i status, a jednocześnie dostosowując się do nowych realiów społecznych. Jej postać stanowi swoistą soczewkę, przez którą można obserwować powolne, często bolesne przekształcenia europejskich elit w kierunku nowoczesności. Fryderyka Charlotta jest fascynująca właśnie dlatego, że łączyła w sobie dwa światy: zdyscyplinowane, pruskie dziedzictwo oświecenia oraz dynamiczną, imperialną Brytanię początku XIX wieku. Jej życie było nieustannym balansowaniem między oczekiwaniami obu tych kultur. Wymagało to od niej determinacji i wewnętrznej siły, które pozwoliły jej funkcjonować w dwóch odmiennych rzeczywistościach. Jej biografia stanowi ważny element zrozumienia epoki i odsłania kulisy życia tych, którzy odpowiadali za reprezentowanie monarchii w czasach, gdy jej autorytet był coraz częściej kwestionowany. W jej cichym, refleksyjnym usposobieniu i empatii wobec ludzi oraz zwierząt kryje się obraz kobiety, która była znacznie bardziej złożona, niż sugerowałby jej tytuł. Analiza jej losów to nie tylko studium historyczne, lecz także spojrzenie na uniwersalne doświadczenia ludzkie, widziane przez pryzmat obowiązków wynikających z urodzenia. Jej historia wciąż inspiruje do dalszych badań, przypominając, że nawet osoby stojące na szczytach hierarchii społecznej zmagały się z własnymi dylematami, nadziejami i ograniczeniami. Jako pruska księżniczka, która stała się księżną Yorku, Fryderyka Charlotta wkroczyła w nowy świat, pozostawiając za sobą rodzinne dziedzictwo, ale nie zatracając swojej tożsamości. Jej droga – od pałacowych komnat Charlottenburga po spokojne ogrody Oatlands – jest opowieścią o adaptacji, wytrwałości i poszukiwaniu osobistego spełnienia w epoce gwałtownych przemian.
 

Bibliografia:

1. Black J.: George III: America’s Last King. Yale University Press, New Haven-Londyn 2006.
2. Fraser F.: Princesses: The Six Daughters of George III. John Murray, Londyn 2004.
3. Hibbert Ch.: George III: A Personal History. Viking, Londyn 1998.
4. Van der Kiste J.: George III’s Children. Sutton Publishing, Stroud 1999.
5. Wilson P. H.: The Holy Roman Empire: A Thousand Years of Europe’s History. Penguin Books, Londyn 2017.

 

 Ⓒ Agnieszka Różycka

Dziedzictwo i życie Augusty Heskiej: analiza jej roli w kształtowaniu europejskiej dyplomacji i powiązań dynastycznych

 


Augusta Wilhelmina Louiza, księżniczka Hesji‑Kassel, należy do grona tych arystokratek XIX wieku, których wpływ był subtelny, lecz trwały. Jej biografia splata dwa światy: niemieckie korzenie oraz brytyjską tożsamość, którą przyjęła po ślubie z księciem Adolfem, siódmym synem Jerzego III. Choć nie należała do najbardziej rozpoznawalnych członkiń europejskich rodzin królewskich, jej życie – rozciągające się niemal na całe stulecie – odzwierciedlało epokę wielkich przemian, a jej osobista postawa, odporność i poczucie obowiązku wywarły wpływ na kolejne pokolenia, w tym na przyszłą królową Wielkiej Brytanii. Jako wicekrólowa Hanoweru, a później ceniona matrona w Zjednoczonym Królestwie, Augusta pozostawiła po sobie dziedzictwo oparte na lojalności, kulturze i filantropii. Niniejszy tekst ukazuje wielowymiarowy obraz jej życia, obejmujący pochodzenie, małżeństwo, działalność w Hanowerze, późniejsze lata w Anglii oraz trwały wpływ jej charakteru i działań.

Augusta Heska, księżna Cambridge (1817)
autor: William Beechey

Księżniczka Augusta przyszła na świat 25 lipca 1797 roku w Rumpenheim w Hesji‑Kassel, w okresie, gdy Europa przechodziła gwałtowne przeobrażenia polityczne. Była trzecim dzieckiem i szóstą z kolei potomkinią księcia Fryderyka Hesji‑Kassel oraz księżniczki Karoliny Nassau‑Usingen. Jej ojciec pełnił funkcję generała w armii duńskiej i był młodszym bratem Wilhelma I, elektora Hesji, co łączyło rodzinę nie tylko z niemieckimi liniami książęcymi, lecz także z dworem duńskim. Choć ród Hesja‑Kassel nie należał do najpotężniejszych w strukturach Świętego Cesarstwa Rzymskiego, to jednak wyróżniał się długą historią i silnym poczuciem dumy dynastycznej. Dzieciństwo Augusty przypadło na czas wojen napoleońskich, kiedy mapa Europy była nieustannie przerysowywana. W latach 1807–1813 jej rodzinne księstwo zostało wcielone do Królestwa Westfalii, rządzonego przez Hieronima Bonapartego, brata Napoleona. To doświadczenie politycznej niestabilności musiało ukształtować w młodej księżniczce realistyczne spojrzenie na władzę oraz świadomość, jak krucha potrafi być pozycja nawet szacownych rodów. Jej wychowanie, zgodne z tradycją protestanckiej arystokracji niemieckiej, akcentowało pobożność, staranne wykształcenie i znajomość etykiety dworskiej. Wkraczając w dorosłość, Augusta była znana z łagodnego charakteru, inteligencji i spokojnej godności – cech, które miały towarzyszyć jej przez całe życie i stać się fundamentem jej publicznego wizerunku.
 
Dla księżniczki jej rangi małżeństwo było przede wszystkim kwestią polityczną i dynastyczną. Na początku XIX wieku brytyjska rodzina królewska znalazła się w trudnym położeniu związanym z sukcesją. Pogarszający się stan zdrowia Jerzego III oraz brak legalnych potomków u jego starszych synów sprawiły, że konieczne stało się zabezpieczenie protestanckiej linii dziedziczenia. W tym kontekście książę Adolf, książę Cambridge, najmłodszy żyjący syn Jerzego III i królowej Charlotty, stał się naturalnym kandydatem do zawarcia małżeństwa o znaczeniu politycznym. Urodzony w 1774 roku, miał za sobą karierę wojskową w armii hanowerskiej i cieszył się opinią człowieka obowiązkowego i zrównoważonego. W 1816 roku Adolf został mianowany wicekrólem Hanoweru, co wymagało od niego stałej obecności w tym państwie, podniesionym dwa lata wcześniej do rangi królestwa. Związek z niemiecką księżniczką z protestanckiego rodu był więc idealnym rozwiązaniem: wzmacniał więzi między brytyjską monarchią a jej hanowerskim dziedzictwem, zapewniał księciu odpowiednią partnerkę do pełnienia funkcji reprezentacyjnych oraz odpowiadał potrzebom politycznym związanym z sukcesją. Małżeństwo Augusty i Adolfa było zatem zarówno osobistym wyborem, jak i elementem szerzej zakrojonej strategii dynastycznej.

Adolf Fryderyk Hanowerski, książę Cambridge
i mąż Augusty Heskiej (1808)
autor: William Beechey

 
Decyzja o wyborze Augusty z Hesji‑Kassel jako przyszłej małżonki księcia Adolfa była wynikiem starannie prowadzonych rozmów i zabiegów dyplomatycznych, zgodnych z praktykami epoki. Adolf, starszy od niej o ponad dwie dekady, udał się osobiście do Hesji‑Kassel, aby sfinalizować ustalenia dotyczące małżeństwa. Uznano, że Augusta spełnia wszystkie kluczowe kryteria: była protestantką, pochodziła z szanowanego rodu i cieszyła się nienaganną opinią. Zaręczyny ogłoszono wiosną 1818 roku, a następnie odbyły się dwie ceremonie ślubne, odzwierciedlające ich przyszłe obowiązki w dwóch różnych krajach. Pierwszy ślub miał miejsce 7 maja 1818 roku w Kassel, natomiast drugi – bardziej uroczysty, w obrządku anglikańskim – odbył się 1 czerwca 1818 roku w Pałacu Buckingham w Londynie. W tej londyńskiej ceremonii uczestniczył książę regent, późniejszy Jerzy IV, oraz liczni członkowie brytyjskiej rodziny królewskiej, co podkreślało wagę tego związku dla Korony. Po ślubie Augusta, odtąd księżna Cambridge, została życzliwie przyjęta zarówno przez rodzinę królewską, jak i brytyjskie społeczeństwo, które oczekiwało odnowy moralnej w otoczeniu monarchii. Ich małżeństwo, w przeciwieństwie do wielu niespokojnych związków królewskich tamtej epoki, okazało się harmonijne i oparte na wzajemnym szacunku, trwając aż do śmierci księcia.
 
Po zawarciu małżeństwa para objęła swoje główne obowiązki – kierowanie administracją Królestwa Hanoweru. Adolf, jako wicekról, reprezentował monarchę i zarządzał krajem w imieniu swoich braci, Jerzego IV, a później Wilhelma IV, którzy pozostawali w Anglii. Augusta szybko odnalazła się w roli wicekrólowej, z zaangażowaniem podejmując obowiązki społeczne i ceremonialne. W krótkim czasie stworzyła w Hanowerze ceniony i dobrze zorganizowany dwór. Pałac Leine stał się centrum życia kulturalnego i towarzyskiego, odzwierciedlając jej wyczucie stylu oraz praktyczne podejście księcia do rządzenia. Księżna zasłynęła jako patronka inicjatyw charytatywnych, szpitali i szkół, szczególnie tych przeznaczonych dla kobiet i dzieci. Jej życzliwość i empatia sprawiły, że zdobyła sympatię mieszkańców Hanoweru, a jej spokojna, godna postawa doskonale równoważyła bardziej swobodny charakter męża. W życiu prywatnym Augusta i Adolf stworzyli stabilną i kochającą rodzinę. Doczekali się trojga dzieci, które odegrały istotne role w europejskiej monarchii. Ich najstarszy syn, Jerzy Wilhelm Fryderyk Karol, urodzony 26 marca 1819 roku w Hanowerze, został później 2. księciem Cambridge i odbył długą karierę wojskową w armii brytyjskiej. Dwie córki – Augusta Karolina Charlotta Elżbieta Maria Zofia Luiza (ur. 19 lipca 1822) oraz Maria Adelajda Wilhelmina Elżbieta (ur. 27 listopada 1833) – również wychowywane były w duchu obowiązku, religijności i praktycznego podejścia do życia. Rodzina Cambridge uchodziła za jedną z najbardziej harmonijnych wśród europejskich rodów królewskich, co wyróżniało ich na tle często burzliwych relacji panujących w monarchiach XIX wieku. Ich codzienna obecność i zaangażowanie w sprawy Hanoweru budowały silną więź z lokalną społecznością.

Portret Augusty namalowany przez jej siostrę Marię
w 1820 roku

 
Choć okres ich rządów w Hanowerze był stosunkowo spokojny, nie brakowało wyzwań politycznych. Książę Cambridge nadzorował ważny etap rozwoju konstytucyjnego, wprowadzając reformy i dbając o stabilność, zwłaszcza po wydarzeniach rewolucyjnych 1830 roku. Augusta wspierała go nieustannie – jej udział w uroczystościach publicznych i działalność społeczna wzmacniały autorytet administracji wicekrólewskiej. Jej zdolność do budowania relacji z mieszkańcami oraz konsekwentne wspieranie męża przyczyniły się do pomyślności ich hanowerskiej kadencji. Jednak ich czas w Hanowerze dobiegł końca po śmierci Wilhelma IV w 1837 roku. Zgodnie z prawem salickim, które wykluczało kobiety z dziedziczenia tronu hanowerskiego, korony Wielkiej Brytanii i Hanoweru rozdzieliły się. Tron brytyjski objęła królowa Wiktoria, natomiast Hanower przypadł jej wujowi, Ernestowi Augustowi, księciu Cumberland. Oznaczało to koniec funkcji wicekróla dla Adolfa i konieczność powrotu rodziny Cambridge do Anglii – decyzję, która była dla nich emocjonalnie trudna po dwóch dekadach służby w Hanowerze. Po powrocie do Anglii w 1837 roku Augusta wkroczyła w nowy etap życia. Z wicekrólowej stała się cenioną członkinią brytyjskiej rodziny królewskiej, mieszkającą głównie w Londynie. Początkowo rodzina zamieszkała w Cambridge House przy Piccadilly, który szybko stał się ważnym miejscem spotkań arystokracji i starszych członków rodziny królewskiej. Później przenieśli się do apartamentów w Pałacu świętego Jakuba, który przez wiele lat pozostawał ich główną rezydencją. Augusta, choć nie pełniła już funkcji politycznych, zachowała swoją godność i aktywność społeczną. Kontynuowała działalność filantropijną i stała się bliską doradczynią oraz krewną królowej Wiktorii i innych członków rodziny. Jej londyński dwór słynął z kultury, elegancji i serdeczności, a ona sama była postrzegana jako łącznik między dawnym pokoleniem a nową epoką brytyjskiej monarchii.
 
Augusta przez całe życie pozostała oddaną żoną i matką, a po zakończeniu obowiązków w Hanowerze skupiła się przede wszystkim na wychowaniu i przyszłości swoich dzieci. Jej najstarsza córka, księżniczka Augusta, w 1843 roku wyszła za mąż za swojego kuzyna, Fryderyka Wilhelma, wielkiego księcia Meklemburgii‑Strelitz, co dodatkowo umocniło niemieckie powiązania dynastyczne brytyjskiej rodziny królewskiej. Młodsza córka, księżniczka Maria Adelajda, znana z pogodnego charakteru, poślubiła w 1866 roku księcia Franciszka von Teck. To właśnie poprzez Marię Adelajdę dziedzictwo Augusty miało trafić na tron Wielkiej Brytanii – jej wnuczka, Wiktoria Maria von Teck, została później królową Marią jako małżonka Jerzego V. Augusta aktywnie wspierała obie córki, udzielając im rad i towarzysząc w ich nowych rolach, stając się dla rodziny doświadczoną i szanowaną matriarchinią. Przełomowym momentem w jej życiu była śmierć męża, księcia Adolfa, 8 lipca 1850 roku. Po trzydziestu dwóch latach zgodnego i pełnego wzajemnego oddania małżeństwa Augusta została wdową. W wieku 53 lat rozpoczęła nowy etap życia, naznaczony samotnością, lecz poradziła sobie z tą stratą dzięki swojej wierze i wewnętrznej sile. Pozostała w Londynie, kontynuując obowiązki reprezentacyjne oraz działalność charytatywną. Od tego czasu znano ją jako wdowę księżną Cambridge – osobę, która symbolizowała ciągłość i tradycję w szybko zmieniającej się monarchii. Jej apartamenty w Pałacu świętego Jakuba stały się miejscem spotkań rodziny, a ona sama była dla dzieci i wnuków źródłem wsparcia i mądrości.

Augusta Heska z dwojgiem swoich dzieci:
księciem Jerzym i księżniczką Augustą (1823)
autor: Melchior Gommar Tieleman

 
W kolejnych dekadach Augusta coraz bardziej umacniała swoją pozycję jako nestorka rodu. Przeżyła męża o trzydzieści dziewięć lat, stając się najdłużej żyjącą spośród wszystkich wnucząt Jerzego III i królowej Charlotty. Jej długowieczność sprawiła, że była żywym pomostem między epoką hanowerską a nowoczesną monarchią brytyjską. Głęboka religijność nadal kierowała jej życiem i działalnością dobroczynną. Wspierała liczne organizacje charytatywne, zyskując opinię osoby hojnej, skromnej i pełnej współczucia. Utrzymywała bliskie relacje z królową Wiktorią, która ceniła jej rozsądek i oddanie rodzinie królewskiej. Augusta była mile widziana na dworskich uroczystościach, gdzie traktowano ją z szacunkiem należnym osobie o tak długim doświadczeniu i nienagannej reputacji. Wśród jej wnuków szczególne miejsce zajmowała księżniczka Maria von Teck, późniejsza królowa Maria. Augusta odegrała ważną rolę w jej wychowaniu, przekazując jej wartości, które sama wyznawała: obowiązkowość, pracowitość, ogładę i dyscyplinę. Te cechy okazały się kluczowe, gdy Maria została żoną Jerzego V i królową Wielkiej Brytanii. W ten sposób charakter i dziedzictwo Augusty zostały trwale wpisane w fundamenty nowoczesnej monarchii. Postrzegano ją jako wzór królewskiej powściągliwości – osobę, która nigdy nie szukała rozgłosu, lecz zawsze wykonywała swoje obowiązki z godnością i spokojem. Łączyła elegancję z życzliwością, a jej inteligencja i trafne obserwacje czyniły ją postacią zarówno poważaną, jak i lubianą.
 
Augusta zmarła 6 kwietnia 1889 roku w swoich apartamentach w Pałacu świętego Jakuba, dożywając 91 lat. Jej odejście symbolicznie zamknęło pewną epokę – była ostatnią z żyjących wnucząt Jerzego III. Pogrzeb zgromadził królową Wiktorię oraz wielu europejskich monarchów, co świadczyło o szacunku, jakim darzono ją przez całe życie. Spoczęła w królewskiej krypcie Kaplicy świętego Jerzego na zamku w Windsorze, obok ukochanego męża. Ocena jej dziedzictwa pokazuje, że choć Augusta nie sprawowała władzy w sensie politycznym, jej wpływ był znaczący i długotrwały. Uosabiała ideał królewskiej małżonki: lojalnej, pracowitej, oddanej rodzinie i zaangażowanej w działalność publiczną. Jej lata w Hanowerze przyniosły królestwu stabilność i dobrobyt, a w Anglii stała się symbolem ciągłości między dawną a nową monarchią. Jej charakter – pełen pobożności, godności, ciepła i poczucia obowiązku – odcisnął piętno na kolejnych pokoleniach, zwłaszcza na królowej Marii. Augusta z Hesji‑Kassel nie potrzebowała korony, by wywierać wpływ; jej siła tkwiła w konsekwencji, moralności i cichej determinacji. Jej życie pozostaje świadectwem tego, jak ogromną rolę może odegrać osoba działająca z wytrwałością i skromnością w czasach wielkich przemian.

 
Bibliografia:

1. Fraser F.: Princesses: The Six Daughters of George III, Alfred A. Knopf, Nowy Jork 2004.
2. Russell J., Cohn R.: Princess Augusta of Hesse-Kassel, Book on Demand Ltd., Londyn 2013.
3. Van der Kiste J.: George III’s Children, The History Press, Nowy Jork 2013.
4. Van der Kiste J.: The Georgian Princesses, Sutton Publishing, Phoenix Mill 2000.

Ⓒ Agnieszka Różycka