Małgorzata Stewart, delfina Francji: narzędzie dyplomacji, promotorka literatury i postać uwikłana w polityczne napięcia na dworze Walezjuszy

 



Życie Małgorzaty Stewart, delfiny Francji żyjącej w latach 1424-1445, to przejmujący przykład tego, jak w późnym średniowieczu splot międzynarodowej dyplomacji, polityki dynastycznej oraz surowych, dworskich konwencji potrafił przypieczętować los młodej kobiety. Przychodząc na świat w Boże Narodzenie 1424 roku jako córka króla Szkocji Jakuba I oraz Joanny Beaufort, od najmłodszych lat stała się kluczowym elementem w europejskiej grze o wpływy. Została wyznaczona do roli żywego symbolu i gwaranta odnowienia tzw. Auld Alliance – tradycyjnego sojuszu szkocko-francuskiego, którego zadaniem było powstrzymywanie ekspansyjnych dążeń Anglii w trakcie wojny stuletniej. Sprowadzanie Małgorzaty wyłącznie do pozycji biernej figury na politycznej szachownicy byłoby jednak niesprawiedliwe. Po przybyciu na dwór Walezjuszy potrafiła ona zaznaczyć swoją obecność i zbudować własną przestrzeń działania poprzez kulturę i sztukę. Niestety, jej przedwczesna śmierć w wieku zaledwie dwudziestu lat była tragiczną konsekwencją bezwzględnych realiów dworskich i intryg, które stopniowo zacieśniały wokół niej pętlę. W jej historii kryje się głęboki paradoks: małżeństwo mające w założeniu skonsolidować front przeciwko Plantagenetom stało się zarazem źródłem gwałtownych tarć na samym francuskim dworze, a pasje intelektualne i poetyckie księżniczki, zamiast przysporzyć jej uznania, posłużyły jej wrogom jako pretekst do oskarżeń o chwiejność emocjonalną i upadek obyczajów. To wyrazisty dowód na to, jak niebezpieczna była sytuacja cudzoziemskich księżniczek wydawanych za mąż z rozsądku oraz jak brutalnie traktowano niezależność myślową kobiet, gdy ta wykraczała poza ramy wyznaczone przez monarchiczne oczekiwania.

Wyretuszowany portret Małgorzaty Stewart (Szkockiej)
namalowany na podstawie zaginionego obrazu,
wykonany sangwiną, czyli czerwonobrunatną kredką.
Tekst na portrecie błędnie identyfikuje kobietę jako
Karolinę Sabaudzką, drugą żonę króla Ludwika XI;
Małgorzata była jego pierwszą żoną
(ok. 1550)
autor: Jacques Le Boucq

 
Fundamenty pod przyszły los Małgorzaty położono jeszcze przed jej narodzinami. Trzecia dekada XV wieku była dla Francji okresem wyjątkowo trudnym – władza Karola VII była słaba, postanowienia traktatu z Troyes z 1420 roku podważały jego legitymację, a kraj znajdował się pod ogromnym naciskiem sił angielsko-burgundzkich. Przetrwanie dynastii zależało wówczas od wsparcia z zewnątrz, przede wszystkim od szkockiej pomocy wojskowej. Zmienne szczęście w walkach, naznaczone zarówno zwycięstwem pod Baugé w 1421 roku, jak i bolesną klęską pod Verneuil trzy lata później, uświadomiło francuskiej monarchii, jak bezcenny jest sojusz z Północą. Z kolei dla Jakuba I Stewarta, który niedawno opuścił angielską niewolę, zacieśnienie więzi z Francją było szansą na umocnienie własnych rządów i szachowanie Londynu. Efektem tych starań był podpisany 19 lipca 1428 roku traktat w Perth. Przypieczętował on zaręczyny trzyletniej wówczas Małgorzaty z pięcioletnim następcą francuskiego tronu, delfinem Ludwikiem. Dokument ten nie ograniczał się do kwestii matrymonialnych, lecz był to pełnoprawnym paktem obronnym, w ramach którego Szkocja zobowiązała się dostarczyć sześć tysięcy żołnierzy w zamian za francuskie posiadłości ziemskie, w tym księstwo Châtellerault. W ten sposób dzieciństwo Małgorzaty zostało nierozerwalnie splecione z dramatycznymi losami konfliktu francusko-angielskiego.
 
Na realizację ustaleń z Perth trzeba było jednak czekać aż osiem lat ze względu na niestabilną sytuację polityczną w obu królestwach. Dopiero w 1436 roku zapadła ostateczna decyzja o doprowadzeniu do ślubu. W marcu tegoż roku jedenastoletnia księżniczka wypłynęła z portu w Dumbarton na czele francuskiej flotylli pod dowództwem Pierre’a de Brézé. Rejs wymagał sporej ostrożności, gdyż angielskie okręty próbowały przechwycić transport. Bezpieczne przybicie do brzegów La Rochelle w kwietniu umożliwiło Małgorzacie uroczysty wjazd do Tours, gdzie 24 czerwca 1436 roku poślubiła trzynastoletniego Ludwika. Sama uroczystość, prowadzona przez arcybiskupa Reims, Renauda de Chartres, pozbawiona była dawnego przepychu, co odzwierciedlało skromne możliwości finansowe wyniszczonej wojną Francji. Młody delfin, wykazujący już wtedy cechy człowieka nieufnego, skrajnie pragmatycznego i chłodnego, od początku traktował to małżeństwo jako narzuconą przez ojca konieczność. Niechęć do świeżo poślubionej żony stała się u niego częścią znacznie szerszego, rosnącego z każdym rokiem konfliktu z Karolem VII.

Wyretuszowana grafika przedstawiająca 
Małgorzatę Stewart przybywającą do Tours
na swój ślub z księciem Ludwikiem, późniejszym
Ludwikiem XI. Grafika pochodzi z XV-wiecznych
Kronik Jeana Chartiera (ok 1474).

Obecność na dworze Walezjuszy wymagała od Małgorzaty umiejętności przetrwania w środowisku pełnym nieufności i podziałów. Młoda delfina szybko odczuła dotkliwą izolację. Aby zmusić ją do bezwzględnego podporządkowania się nowej ojczyźnie, sukcesywnie odsuwano i odsyłano jej szkockie otoczenie, pozbawiając ją wsparcia rodaków. Samo małżeństwo szybko stało się fikcją. Gdy po porozumieniu w Arras w 1435 roku położenie geopolityczne Francji uległo poprawie, a zagrożenie angielskie zelżało, Ludwik przestał widzieć w małżeństwie ze Szkotką jakąkolwiek wartość polityczną. Jego uwagę pochłaniała walka z autorytetem ojca, co doprowadziło do wybuchu otwartej rebelii w 1440 roku. W tym ostrym sporze Małgorzata znalazła się w położeniu niezwykle trudnym, lecz ostatecznie opowiedziała się po stronie króla, który stanowił dla niej jedyną realną ochronę. Krok ten sprawił jednak, że ściągnęła na siebie nienawiść ze strony stronników własnego męża oraz stała się obiektem stałej, wrogiej obserwacji na dworze.

 
Szukając ucieczki od chłodu emocjonalnego ze strony męża i pozbawiona realnego wpływu na politykę, Małgorzata odnalazła swoją przestrzeń w bogatym życiu kulturalnym ówczesnej Francji. To na tym polu objawiła się jej podmiotowość, gdyż przestała być jedynie bierną dyplomatyczną kartą przetargową, stając się ważną postacią w kręgach literackich. Jej pasją stała się poezja powiązana z tradycją miłości dworskiej. Wokół siebie zgromadziła grono poetów, intelektualistów oraz dam dworu, z którymi spędzała długie godziny, pisząc ballady, pieśni i utwory poetyckie. Jej działalność wpisywała ją bezpośrednio w nurt mecenatu tworzonego wcześniej przez postacie formatu Christine de Pizan oraz w głębszy nurt debat nad rolą i godnością kobiety. Fascynacja Małgorzaty słowem pisanym była tak wielka, że po jej śmierci zrodziła powszechnie znaną anegdotę. Według niej delfina miała pójść do śpiącego poety, Alaina Chartiera, i go pocałować, tłumacząc zszokowanym świadkom, że gest ten był wyrazem hołdu nie dla ciała człowieka, lecz dla ust, z których padło tyle zachwycających strof.

Obraz ten nosi tytuł Alain Chartier i przedstawia
romantyczną średniowieczną scenę: Alain Chartier
zasypia na krześle u podnóża kamiennych schodów,
podczas gdy Małgorzata Stewart w bogatej żółtej sukni
pochyla się nad nim, by go pocałować. Towarzyszą jej
damy dworu w barwnych strojach obserwujące całą tę
sytuację z zaciekawieniem, oraz młoda dziewczyna
z bukietem kwiatów. W tle widać mnicha pogrążonego
w lekturze, nieświadomego całego zajścia. Temat obrazu
opiera się na legendzie o pocałunku Małgorzaty
i Chartiera, która najprawdopodobniej nie ma
historycznych podstaw. Dzieło wpisuje się w typowy dla
jego autora, Edmunda Blaira Leightona, nurt romantyzowania
historii oraz w późną fazę wiktoriańskiego średniowiecznego
odrodzenia, podkreślając rycerskość, honor i bogactwo
kostiumów (1903). 

 
Niezależnie od tego, czy historia o pocałunku była faktem, czy jedynie dworską legendą, doskonale ukazuje ona napięcia, jakie narastały wokół postawy Małgorzaty. W głęboko patriarchalnym i zhierarchizowanym świecie XV-wiecznego dworu intelektualna niezależność kobiety budziła spore obawy. Zamiast widzieć w jej nocnych spotkaniach poetyckich przejaw kultury i wyrafinowania, przeciwnicy zaczęli wykorzystywać te praktyki przeciwko niej. Jej działalność przedstawiano jako złamanie obowiązujących norm oraz dowód na zaniedbywanie podstawowego obowiązku księżniczki, czyli wydania na świat męskiego potomka. Długie nocne czuwania, w trakcie których Małgorzata pisała w towarzystwie swoich zaufanych dam, między innymi Małgorzaty de Salignac i Jeanne Fregielle, wykorzystano jako argument o jej rzekomym wyczerpaniu fizycznym, braku równowagi psychicznej oraz ukrytych wadach moralnych, co w efekcie doprowadziło do jej całkowitego osaczenia na dworze.
 
Polityczna kruchość pozycji Małgorzaty ujawniła się z pełną mocą w połowie lat 40. XV wieku, kiedy to spór między Karolem VII a delfinem Ludwikiem osiągnął wyjątkowo ostry przebieg. Sympatia i zaufanie, jakimi król niezmiennie darzył swoją synową, sprawiły, że frakcja dworska sprzyjająca następcy tronu, a także ci, którzy dążyli do osłabienia pozycji monarchy, obrała młodą delfinę za cel zorganizowanej nagonki. Na czele tej akcji stanął Jamet de Tillay, wpływowy dworzanin, żołnierz oraz urzędnik królewski. Zaczął on bezwzględnie kolportować godzące w nią plotki, uderzające w jej reputację moralną, stan zdrowia oraz intymny charakter nocy spędzanych w gronie poetyckim. Tillay przekonywał, że zwyczaje Małgorzaty wykraczają daleko poza nieszkodliwą ekscentryczność i stanowią nieprzyzwoitość wyczerpującą jej organizm. Sugerował przy tym, że brak potomka w małżeństwie jest konsekwencją jej „szkodliwych nawyków”, a także oskarżał ją o celowe spożywanie dużych ilości kwaśnych, zielonych jabłek oraz octu w celu unikania ciąży lub manipulowania równowagą humoralną ciała, a samą pasję pisarską przedstawiał jako wygodną przykrywkę dla podejrzanych schadzek.

 

Mąż Małgorzaty Stewart, Ludwik XI Walezjusz,
w swoim łańcuchu Orderu świętego Michała
(ok. 1469)
autor: Jacob de Litemont

Atak ten uderzał bezpośrednio w same fundamenty społecznej legitymizacji kobiety z rodu królewskiego. W XV-wiecznej Europie wartość monarchini mierzono przede wszystkim jej nieposzlakowaną cnotą oraz zdolnością do wydania na świat męskiego potomka. Rozsiewając pomówienia podważające zarówno jej czystość obyczajową, jak i biologiczne predyspozycje do macierzyństwa, Jamet de Tillay prowadził przemyślaną kampanię dyskredytacji, która sprawnie żonglowała ówczesnymi przesądami medycznymi oraz moralnymi. Zgodnie z powszechną wtedy teorią humorów, nadmierny wysiłek umysłowy oraz stan melancholii miały zaburzać delikatną strukturę kobiecego organizmu, prowadząc do jego ochłodzenia i niepłodności. W ten sposób Tillay przekształcił artystyczne zainteresowania Małgorzaty w rzekome schorzenie, a niewinne spotkania poetyckie zaczął ukazywać jako dowód ucieczki w niewierność i fizyczny upadek. Psychiczny ciężar tych oszczerstw okazał się dla młodej delfiny nie do zniesienia. Żyjąc w poczuciu wyobcowania na obcym dworze, odrzucona przez męża i w pełni świadoma, jak katastrofalne dla jej reputacji są rozpowszechniane plotki, Małgorzata pogrążyła się w głębokiej rozpaczy i przewlekłym załamaniu psychicznym.

 
Tragiczny finał tego kryzysu nastąpił w sierpniu 1445 roku podczas pobytu dworu w Châlons-en-Champagne. Wycieńczona ciągłymi nagonkami Tillaya, Małgorzata wzięła udział w krótkiej pielgrzymce odbywającej się w dotkliwym, upalnym i dusznym klimacie. Wywołało to u niej gwałtowną infekcję dróg oddechowych – najpewniej zapalenie płuc lub opłucnej – która szybko przełamała opór jej osłabionego organizmu. Współcześni badacze historii medycyny są zdania, że do tak szybkiego zgonu przyczyniła się ogromna trauma emocjonalna oraz wycieńczenie psychiczne wynikające z publicznego poniżenia. Spędzając ostatnie chwile w swoich komnatach w Châlons, delfina cierpiała nie tylko z powodu fizycznego bólu, ale przedostawała się przez nią dojmująca potrzeba oczyszczenia swojego imienia. Na łożu śmierci, wobec lekarzy, otaczających ją dam dworu i spowiedników, z rozpaczą przysięgała swoją niewinność i odrzucała oszczerstwa Tillaya. W odruchu bezsilności wypowiedziała wówczas słowa, które trwale zapisały się w historii: „Precz z życiem! Nie mówcie mi o nim więcej”.

Dziewiętnastowieczny portret
Małgorzaty Stewart (1835)
autor: Charles Picart
źródło: Welsh Portrait Collection 

 
Małgorzata Stewart zmarła 16 sierpnia 1445 roku w wieku zaledwie dwudziestu lat, kończąc swój niespełna dziesięcioletni pobyt na francuskim dworze w roli delfiny. Z powodu bezdzietności jej małżeństwa z Ludwikiem nie pozostawiła po sobie potomka. Polityczny cień jej nagłego odejścia kładł się jednak na francuskiej monarchii przez długi czas. Karol VII, wstrząśnięty śmiercią synowej i zaniepokojony ewentualnym pogorszeniem relacji ze Szkocją, zarządził w 1446 roku oficjalne śledztwo mające zbadać postępowanie Jameta de Tillaya. Przesłuchania te dostarczyły wyjątkowo bogatego materiału dowodowego w postaci zeznań dwórek, arystokratów oraz osobistych medyków Małgorzaty. Wypowiedzi szlachcianek, w tym Małgorzaty de Salignac czy Jamette de Nesson, w całości obaliły zarzuty Tillaya. Zeznały one, że nocne spotkania miewały charakter czysto intelektualny i religijny – czytano na nich teksty pobożne, układano poezję oraz prowadzono bezgrzeszne konwersacje. Dochodzenie wykazało jednoznacznie, że oskarżenia Tillaya wynikały z osobistej złośliwości i zimnej kalkulacji politycznej, ukazując zarazem brutalność mechanizmów dworskich, na jakie wystawione były zagraniczne księżniczki.
 
Mimo że proces z 1446 roku przyniósł pośmiertną rehabilitację jej imienia, historia Małgorzaty pozostaje poruszającym przykładem tragedii wpisanej w mechanizmy późnośredniowiecznej polityki matrymonialnej. Przybyła do Francji jako żywa gwarancja sojuszu dwóch państw, ucieleśnienie Auld Alliance mające zasilić francuską koronę szkocką krwią i wojskowym wsparciem. Z chwilą jednak, gdy weszła w codzienne tryby francuskiej monarchii, jej dyplomatyczny status uległ całkowitemu zatarciu pod wpływem bezwzględnej rywalizacji frakcyjnej. Fiasko jej małżeństwa z przyszłym Ludwikiem XI nie wynikało z jej osobistych ułomności, lecz z faktu, że jako protegowana Karola VII stała się dogodnym celem ataków dla wszystkich, którzy pragnęli uderzyć w pozycję króla lub wygrać własne interesy na konflikcie między ojcem a synem.
 
Historiograficzne zrozumienie postaci Małgorzaty Stewart ujawnia ponadto, w jak ograniczony sposób oceniano niegdyś aktywność intelektualną kobiet w XV wieku. Przez stulecia ujęcie romantyczne sprowadzało ją do roli kruchej, nadwrażliwej księżniczki ze Szkocji, która miała „zepsuć się z żalu” lub zmarła z powodu „złamanego serca” na skutek dworskich plotek. Tego rodzaju narracja spłyca jej postawę i przesłania autentyczny wymiar jej życiowej walki. Wnikliwy wgląd w jej losy ukazuje, że Małgorzata nie była bezwolną ofiarą, lecz horyzontalnie myślącą, aktywną kobietą, która za pośrednictwem twórczości poetyckiej starała się wywalczyć autorską przestrzeń w ramach systemu nastawionego na pozbawienie jej podmiotowości. Jej salon literacki i własny dorobek stanowiły formę dyskretnego sprzeciwu wobec traktowania jej ciała wyłącznie jako narzędzia do przedłużenia dynastii Walezjuszy.

Grobowiec Małgorzaty Stewart w kościele
Saint-Laon w Thouars
Napis na płycie nagrobnej brzmi:
Małgorzata Szkocka
Córka Jakuba I Stewarta
1424-1445
Delfina Francji
Pierwsza żona Ludwika XI
fot. Selbymay

Istota tragedii Małgorzaty Stewart sprowadza się do tego, że atuty, które stanowiły o jej wyjątkowości – chłonność umysłu, fascynacja słowem oraz brak zgody na bierne podporządkowanie się roli milczącej dwórki – obrócono bezpośrednio przeciwko niej. W patriarchalnym, nieufnym i przesiąkniętym kontrolą środowisku późnośredniowiecznego dworu kobieca niezależność intelektualna bywała traktowana jako wykroczenie moralne. Oszczercza akcja Jameta de Tillay okazała się skuteczna właśnie dlatego, że uderzała w najczulsze struny ówczesnych lęków dotyczących autonomii kobiet, ich czystości oraz ciągłości sukcesyjnej. Sprowadzając jej poetyckie wieczory do rangi obyczajowej dewiacji, a objawy wyczerpania fizycznego tłumacząc „nienaturalnym trybem życia”, wrogowie zdołali przemienić jej kulturową sprawczość w śmiertelną broń skierowaną w jej stronę.
 
Ostatecznie losy oraz przedwczesny zgon Małgorzaty Stewart, delfiny Francji, stanowią przejmujący obraz tego, jak w praktyce funkcjonowały struktury późnośredniowiecznych monarchii. Jej dziedzictwo splata ze sobą wątki z zakresu dyplomacji, historii kobiet oraz kultury literackiej epoki. Historia Małgorzaty skupia w sobie niepewność i kruchość położenia obcych księżniczek, traktowanych jako narzędzie w politycznych aliansach. Kobiety te wysyłano w odległe strony, aby pieczętować układy państwowe, podczas gdy w codziennym życiu trafiały one w stan głębokiego osamotnienia, podlegając nieustannej obserwacji, rygorystycznej kontroli obyczajowej oraz brutalnym rozgrywkom na obcym dworze. Jej zaledwie dwudziestoletnia egzystencja ujawnia z jednej strony powabną zdolność kobiet do budowania własnej autonomii twórczej w warunkach systemowego ograniczenia, z drugiej zaś ukazuje niszczycielski potencjał dworskiej bezwzględności, gdy owa niezależność zaczyna być postrzegana jako wyzwanie dla dominującego ładu patriarchalnego. Małgorzata Stewart pozostała w ludzkiej pamięci jako tragiczna postać związana przez Auld Alliance – monarchini złożona w ofierze międzynarodowego bezpieczeństwa wojskowego, której potencjał intelektualny zabłysnął na krótko we francuskim otoczeniu, by ostatecznie ulec zniszczeniu pod wpływem intryg królestwa, które miała swoim przybyciem umocnić.

 
Bibliografia:

1. Champion P.: La dauphine mélancolique: Marguerite d’Écosse. Paryż: Marcelle Lesage, 1927.
2. Contamine G., Contamine Ph. (red.): Autour de Marguerite d’Écosse: reines, princesses et dames du XVe siècle. Paryż: Honoré Champion, 1999.
3. Kendall P. M.: Louis XI: The Universal Spider. Nowy Jork: W. W. Norton & Company, 1971.
4. Wingfield E.: Scotland’s Royal Women and European Literary Culture, 1424-1587. Turnhout: Brepols, 2023.

 

Ⓒ Agnieszka Różycka