Henryk Fitzalan: Tudorowski hrabia, który poparł lady Jane Grey, a potem pomógł ją obalić

 



Wydarzenia połowy XVI wieku w Anglii, czyli okres pełen niepewności dynastycznej, gwałtownych reform wyznaniowych i zamieszek społecznych po odejściu Henryka VIII w 1547 roku, najczęściej interpretuje się jako nieuchronny skutek procesów dziejowych lub wyraz religijnego fanatyzmu. Pod tymi wielkimi narracjami o reformacji i budowie nowoczesnego państwa kryje się jednak zawiła sieć powiązań towarzyskich, walki rodowej i działań arystokracji walczącej o ocalenie dawnych przywilejów. W samym sercu tych wydarzeń działał Henryk Fitzalan, dwunasty hrabia Arundel. Urodzony w 1512 roku reprezentant jednego z najbardziej znamienitych i utytułowanych rodów angielskich ucieleśniał dawną elitę ziemską, rycerski stan, który z niechęcią i nieufnością obserwował szybki awans społeczny oraz gorliwość religijną nowych ludzi otaczających małoletniego Edwarda VI. Reakcja hrabiego na kryzys dynastyczny z lipca 1553 roku, gdy wprawdzie poparł początkowo próbę przekazania władzy lady Jane Grey, ale chwilę później zorganizował szybki przewrót na rzecz katolickiej księżniczki Marii Tudor, była przez wielu badaczy oceniana surowo. Widziano w nim bezideowego oportunistę, kierującego się wyłącznie osobistą korzyścią i sprzyjającym wiatrem. Tymczasem wnikliwa, dojrzała analiza jego losów wyjawia zupełnie inną przemyślaną, wyrafinowaną i konsekwentną taktykę. Fitzalan nie był biernym przedmiotem gry politycznej; wykorzystał nagłe przesunięcie układu sił latem 1553 roku do przeprowadzenia precyzyjnego kontruderzenia. Celem tego manewru było nie tylko ratowanie własnego życia, ale też obrona tradycyjnego porządku ustrojowego, odbudowanie pozycji dawnego możnowładztwa i ostateczne rozbicie protestanckiego ugrupowania pod wodzą Jana Dudleya, księcia Northumberland.

Henryk Fitzalan, 12. hrabia Arundel (lata 60. XVI wieku)
autor nieznany

Aby zrozumieć, jak istotną rolę odegrał Fitzalan w upadku dziewięciodniowych rządów lady Jane Grey, należy przyjrzeć się podziałom na dworze za panowania Edwarda VI. Po upadku lorda protektora Edwarda Seymoura, księcia Somerset, w 1549 roku – w czym Arundel miał swój istotny, konserwatywny udział – władzę w kraju w coraz większym stopniu przejmował Jan Dudley, najpierw jako hrabia Warwick, a następnie książę Northumberland. Fitzalan liczył na to, że po odejściu Somerseta nastąpi powrót do tradycji religijnych oraz dawnej roli arystokracji w państwie, został jednak odepchnięty od podejmowania kluczowych decyzji. Dudley, stojący na czele radykalnie protestanckiej frakcji i dążący do silnej centralizacji, widział duże zagrożenie w konserwatywnych poglądach Arundela oraz w jego olbrzymich wpływach w Sussex i południowo-wschodniej Anglii. W 1550 roku Dudley doprowadził do usunięcia Fitzalana z Tajnej Rady oraz odebrania mu urzędu Lorda Szambelana, posługując się naciąganymi zarzutami o defraudację i nieprawidłowości finansowe. Hrabia trafił do aresztu domowego, nałożono na niego olbrzymie kary pieniężne, a pod koniec 1551 roku osadzono go w twierdzy Tower na ponad rok pod pretekstem udziału w rzekomym spisku upadłego Somerseta. Ten czas spędzony w więzieniu i publiczne upokorzenie miały decydujące znaczenie dla ukształtowania jego dalszej postawy. W reżimie Dudleya widział on już nie tylko rywala ideologicznego, ale despotyczną władzę dorobkiewiczów naruszających pozycję reprezentantów dawnych rodów. Tradycyjna arystokracja w jego przekonaniu stanowiła naturalne zaplecze doradcze dla Korony, zaś jej odsunięcie przez protestanckich urzędników i reformatorów naruszało same fundamenty ustroju. Z tego powodu, gdy wiosną 1553 roku zdrowie młodego Edwarda VI zaczęło się gwałtownie pogarszać, pozorne podporządkowanie się Arundela dyktatowi Northumberlanda przesłaniało jedynie jego głęboko ukryte, cierpliwie dojrzewające pragnienie odwetu i odzyskania utraconych wpływów.
 
Samo załamanie sukcesji wynikało ze słabnącego zdrowia króla oraz spisania przez niego projektu rozporządzenia sukcesyjnego, tzw. Devise for the Succession (pol. Zapis o sukcesji). Owo rozporządzenie, eliminujące z prawa do korony jego przyrodnie siostry Marię i Elżbietę na rzecz kuzynki lady Jane Grey, stanowiło złamanie postanowień Aktu Sukcesyjnego Henryka VIII z 1543 roku oraz jego ostatniej woli z 1546 roku, które posiadały moc prawną przyjętą przez parlament. Dla Northumberlanda krok ten był jedyną szansą na ratunek; w maju 1553 roku doprowadził do ślubu swojego syna, lorda Guildforda Dudleya, z Jane Grey, co miało zagwarantować trwanie protestanckiego państwa i utrzymać Dudleyów na szczytach władzy. Dla Arundela natomiast ruch ten oznaczał podwójne zagrożenie: jawne złamanie prawa państwowego oraz utrwalenie dyktatury rywala. Gdy jednak 6 lipca 1553 roku Edward VI zmarł, Arundel zdawał sobie sprawę ze swoich ograniczonych możliwości. Northumberland kontrolował wojsko, skarb państwa, flotę oraz bezpośrednio otoczenie umierającego monarchy. Otwarty sprzeciw ze strony hrabiego w czerwcu lub na początku lipca oznaczałby polityczny i fizyczny wyrok śmierci. Gdy książę zażądał od magnatów i sędziów podpisania dokumentów sukcesyjnych na rzecz Jane, Arundel złożył swój podpis. Zastosował taktykę uległości, wiedząc, że wymuszona deklaracja parów nie ma mocy prawnej ani moralnej, gdy zmieni się układ sił. Nie była to oznaka słabości, ale chłodna kalkulacja stratega, który rozumiał, że udana kontrakcja wymaga cierpliwości, doskonałego wyczucia momentu i stwarzania pozorów pełnej lojalności aż do chwili, gdy przeciwnik popełni błąd.

Domniemany portret lady Jane Grey, który został
odnaleziony w 2006 roku w prywatnym domu w południowej
dzielnicy Londynu, tj. w Streatham. Według badaczy obraz
przedstawia młodą kobietę w stroju z końca XVI wieku.
Zdaniem naukowców możliwe, że jest to wizerunek
lady Jane Grey. 
autor nieznany

 
Krótkie rządy lady Jane Grey, rozpoczęte ogłoszeniem jej monarchinią 10 lipca 1553 roku, przebiegały w napiętej, pełnej niepewności atmosferze londyńskiej twierdzy. Członkowie Tajnej Rady, w tym sam Arundel, byli faktycznie przetrzymywani w Tower jako niemal honorowi zakładnicy Northumberlanda, który chciał mieć pewność, że zachowają jedność, podczas gdy jego siły wyruszą przeciwko Marii Tudor. Ta jednak zaskoczyła swoich przeciwników. Zamiast uciekać z kraju lub poddać się woli Rady, udała się do swoich posiadłości we wschodniej Anglii, gdzie zjednoczyła wokół siebie szlachtę z Norfolk i Suffolk oraz zgromadziła zmotywowaną armię obrońców uważających ją za jedyną prawowitą władczynię. W tych przełomowych dniach między 10 a 15 lipca ujawnił się zmysł taktyczny Arundela. Z zimną krwią i precyzją obserwował szybkie pęknięcia w obozie Northumberlanda. Londyńczycy przyjęli ogłoszenie Jane z dużą obojętnością, gdyż opinia społeczna pozostawała przywiązana do dziedzicznych i prawnych praw linii Tudorów reprezentowanej przez Marię. Co więcej, nadeszły wiadomości, że załogi okrętów wojennych wysłanych do zablokowania ucieczki Marii przez morze zbuntowały się, przeszły na jej stronę i przekazały jej ciężką artylerię. Arundel dostrzegł wówczas, że militarna potęga Northumberlanda jest nietrwała, oparta na niepopularnej administracji i zaciężnych oddziałach.
 
Moment zwrotny nastąpił wtedy, gdy książę Northumberland – widząc, że jego dowódcy w terenie nie potrafią powstrzymać sił Marii – popełnił błąd i sam stanął na czele wojsk rządowych. Jego wyjazd ze stolicy 14 lipca stworzył w Tower próżnię władzy, którą Arundel natychmiast wykorzystał. Northumberland przekazał dowództwo nad miastem i twierdzą swojemu bratankowi oraz księciu Suffolk, ojcu Jane. Pozostałych w stolicy członków Tajnej Rady ogarniał jednak coraz większy lęk przed odpowiedzialnością za zdradę stanu w miarę wzrostu potęgi Marii. Arundel, działając w tajnym porozumieniu z Williamem Herbertem, pierwszym hrabią Pembroke – innym wpływowym magnatem dysponującym silnym zapleczem wojskowym i niezadowolonym z rządów Northumberlanda – zaczął sukcesywnie rozbijać spójność Rady. Działania Arundela opierały się na wywieraniu presji psychologicznej i odwoływaniu się do spraw proceduralnych. Nie poruszał kwestii religijnych, które mogły podzielić radnych; zamiast tego odwoływał się do wspólnego interesu stanowego, kwestii legalności działań oraz osobistego bezpieczeństwa każdego z nich. Wskazywał na brak podstaw prawnych dla władzy Jane oraz przerażające skutki wojny domowej, w której ich strona stała na przegranej pozycji. Przedstawiał Northumberlanda nie jako obrońcę wiary czy państwa, ale jako bezwzględnego karierowicza, który wciągnął ich w przestępstwo zdradzieckie wyłącznie po to, by wywyższyć własny ród.

Domniemany portret Katarzyny Grey, lady Maltravers,
pierwszej żony Henryka Fitzalana (lata 30. XVI wieku)
autor: Hans Holbein Młodszy 

 
Do 19 lipca sytuacja w londyńskiej twierdzy stała się skrajnie napięta, a Arundel i Pembroke zorientowali się, że nadszedł odpowiedni moment na podjęcie stanowczych kroków. Posługując się pretekstem nagłych spraw dyplomatycznych – wymogiem natychmiastowego omówienia kwestii pomocy wojskowej z wysłannikiem Francji, Antoine’em de Noailles – zdołali nakłonić księcia Suffolk do wyrażenia zgody na opuszczenie Tower przez członków Tajnej Rady. Radni przenieśli się do zamku Baynard, silnie obwarowanej posiadłości należącej do Pembroke’a, co pozwoliło im uwolnić się od bezwzględnej kontroli stronników Dudleyów. Znalazłszy się w bezpiecznym miejscu, Arundel wygłosił niezwykle dopracowane i przemawiające do rozsądku przemówienie, które przekreśliło dalsze poparcie dla Jane Grey. Odwołał się w nim do odpowiedzialności, jaka spoczywała na radnych wobec królestwa, przywołał obowiązujące w Anglii normy prawne oraz nawiązał do testamentu Henryka VIII. Wykazywał, że trwały spokój w kraju można przywrócić jedynie poprzez uznanie sukcesji Marii Tudor, a zarazem bez ogródek wytknął Northumberlandowi, że uczynił z Rady zakładnika własnych wygórowanych ambicji. Ta argumentacja trafiła do przekonania niezdecydowanych dotąd radnych; nawet osoby głęboko związane z polityką reformacyjną z czasów Edwarda VI, jak arcybiskup Tomasz Cranmer czy markiz Northampton, pojęły, że szala zwycięstwa przechyliła się na drugą stronę. W efekcie Rada bezgłośnie opowiedziała się za pozbawieniem Jane Grey władzy i uznaniem Marii za nową królową.
 
O tym, jak starannie Arundel przygotował cały plan, świadczy sprawność, z jaką zorganizowano zmianę władzy jeszcze tego samego popołudnia, 19 lipca 1553 roku. Po zakończeniu obrad Arundel wraz z Pembroke’iem oraz burmistrzem Londynu, sir Jerzym Barne’em, udali się na Cheapside, gdzie wśród entuzjazmu zgromadzonych mieszkańców ogłosili Marię Tudor prawowitą monarchinią Anglii, Francji i Irlandii. Reakcja Londyńczyków, którzy wcześniej przyjęli powołanie Jane chłodnym milczeniem, była niezwykle spontaniczna i żywiołowa – w mieście rozpalano ogniska, bito w dzwony, a na ulicach powszechnie świętowano. Taki wybuch radości dobitnie potwierdził słuszność posunięcia Rady i osamotnił resztki zwolenników Dudleyów. Arundel wiedział jednak, że to nie koniec jego zadań. Aby zaskarbić sobie pełne zaufanie Marii i ostatecznie zlikwidować niebezpieczeństwo ze strony obozu przeciwnego, musiał wydać w jej ręce samego Northumberlanda. Niezwłocznie wysłał do przebywającego w Cambridge księcia nakaz rozwiązania wojsk. Northumberland, widząc, że jego misterny plan legł w gruzach, a dotychczasowe poparcie stopniało z dnia na dzień, podjął desperacką i nieudaną próbę ratowania własnej osoby, proklamując Marię królową na rynku w Cambridge 20 lipca, co jednak w niczym nie zmieniło jego położenia.

Wyretuszowany portret Marii Arundell,
lady Radcliffe, drugiej żony Henryka Fitzalana
(lata 1532-1543)
autor: Hans Holbein Młodszy

 
Aresztowanie Jana Dudleya miało dla Henryka Fitzalana ogromne znaczenie osobiste i symboliczne. To właśnie Arundel, stojąc na czele oddziału konnych, udał się do Cambridge, by 21 lipca osobiście ująć księcia. To spotkanie ukazywało całkowite odwrócenie ról: Northumberland, który wcześniej pozbawił Fitzalana godności, więził go i spychał jego ród na margines, błagał go teraz na kolanach o litość, zrzucając odpowiedzialność na wolę zmarłego króla i polecenia Rady. Arundel zachował jednak charakterystyczną dla siebie, chłodną dystynkcję i odpowiedział zwięźle, że więzień otrzyma dokładnie taki wymiar łaski, jaki wynika z przepisów prawa. Następnie odprowadził go do stolicy, prowadząc pojmanego wśród drwin i niechęci tłumu wprost do Tower – tej samej twierdzy, z której jeszcze chwilę wcześniej książę kierował sprawami państwa. Wydarzenie to było czymś więcej niż tylko wykonaniem rozkazu monarchini; stało się manifestacją powrotu dawnej arystokracji na należne jej miejsce. Przedstawiciel starego rodu pokonał świeżo wyrosłego magnata, przywracając tradycyjny układ społeczny, któremu zagrażały awans i rządy Northumberlanda.
 
Szukając odpowiedzi na pytanie o rzeczywiste motywy Arundela, badacze zastanawiają się, czy jego odwrócenie się od lady Jane Grey wynikało z czystego koniunkturalizmu, czy z realizacji głębszego planu. Dostępne przekazy wskazują na tę drugą opcję. Fitzalan był mocno przywiązany do konserwatyzmu religijnego, choć formalnie podporządkowywał się edwardiańskim zmianom w liturgii, prywatnie pozostawał wierny tradycji katolickiej. W osobie Marii dostrzegał nie tylko osobę prawnie uprawnioną do sukcesji, lecz także gwaranta powrotu do dawnej wiary i zahamowania zmian reformacyjnych. Równie istotne były dla niego kwestie ustrojowe i stanowe. Dokonująca się w erze Tudorów rozbudowa aparatury państwowej uderzała w tradycyjne, lokalne wpływy możnowładztwa. Arundel uważał, że tak skoncentrowana biurokracja pod wodzą ludzi pokroju Northumberlanda stanowi śmiertelne zagrożenie dla pozycji i swobód stanu szlacheckiego. Upominając się o prawa Marii wynikające z aktu z 1543 roku, stanął w obronie nadrzędności uchwał parlamentarnych nad samowolnymi decyzjami dworu, co pozwalało połączyć dbałość o interesy arystokracji z zasadą praworządności.

Osiemnastowieczny portret Henryka Fitzalana,
12. hrabiego Arundel
autor: Thomas Pennant

 
Przejęcie władzy przez Marię I przełożyło się na powierzenie Arundelowi kluczowych funkcji w państwie. Otrzymał nominację na Lorda Stewarda Dworu Królewskiego i znalazł się w ścisłym kręgu doradców monarchini, odgrywając istotną rolę podczas jej koronacji 1 października 1553 roku jako najwyższy konetabl Anglii. Zasiadł ponownie w Tajnej Radzie, gdzie konsekwentnie popierał dążenia do ponownego połączenia Kościoła Anglii ze Stolicą Apostolską oraz powrotu łaciny do liturgii. Mimo to jego relacje z królową nie były wolne od różnic zdań. Jako polityczny realista mocno niepokoił się jej zamiarem wyjścia za mąż za Filipa II Habsburga. Arundel, w ślad za wieloma przedstawicielami dawnych rodów, obawiał się, że ten związek wciągnie kraj w kosztowne konflikty w Europie i odda administrację w ręce obcych doradców, co zresztą częściowo się sprawdziło, wywołując m.in. bunt Wyatta w 1554 roku. Choć miał swoje zastrzeżenia, pozostał wierny władczyni, wychodząc z założenia, że stabilność jej rządów jest niezbędna, aby nie dopuścić do ponownego dochodzenia do głosu stronnictwa reformacyjnego skupionego dawniej wokół Jane Grey. Wpływy te wykorzystał zarazem do podźwignięcia własnego rodu, umacniając posiadłości w Sussex i przywracając domowi Fitzalanów czołową pozycję wśród anglosaskiej arystokracji.
 
Długofalowe następstwa decyzji podjętych przez Fitzalana w lipcu 1553 roku sięgały znacznie dalej niż tylko bezpośredniego wyciągnięcia własnej osoby z opresji i obrony rodowego majątku. Obalając rządy Jane Grey, hrabia doprowadził do zatrzymania naporu radykalnych przemian protestanckich w Anglii niemal na całą dekadę. Otworzyło to przestrzeń dla zwrotu ku katolicyzmowi za panowania Marii I, który – gdyby monarchini żyła dłużej lub pozostawiła po sobie potomka – mógł na stałe przekształcić oblicze wyznaniowe całej wyspy. Wydarzenia te obnażyły zarazem trwającą siłę dawnego możnowładztwa, potrafiącego skonsolidować szeregi naprzeciw zakusom władzy centralnej. Państwo w erze Tudorów, mimo postępujących reform administracyjnych i urzędniczych, wciąż opierało swój byt na współdziałaniu z potężnymi magnatami, obdarzonymi wpływami w regionach i dysponującymi własnym zapleczem militarnym. Porażka Northumberlanda wynikała głównie z nieumiejętności zjednania sobie tych elit, dla których jego rządy stanowiły śmiertelne zagrożenie. Sukces Arundela polegał z kolei na sprawnym wyzyskaniu szlacheckiej solidarności, co pozwoliło uniknąć wyniszczającej wojny domowej na rzecz szybkiej, bezkrwawej i w pełni legalnej zmiany na szczytach władzy.

Henryk Fitzalan, 12. hrabia Arundel, w stroju rzymskiego cesarza
(ok. 1550)
autor: Hans Eworth

 
Gdy panowanie Marii I zmierzało ku końcowi w 1558 roku, Fitzalan ponownie musiał stawić czoła niepewnościom sukcesyjnym. Przejęcie tronu przez protestancką Elżbietę I niosło nowe wyzwania dla tak przywiązanego do tradycji i katolicyzmu magnata. Zgodnie z wypracowaną praktyką hrabia zdołał jednak przystosować się do nowych realiów. Początkowo utrzymał godność Lorda Stewarda, a nawet rozważał możliwość starań o rękę nowej władczyni, co dowodziło jego niewzruszonego przekonania o wyjątkowości własnego rodowodu. Gdy jednak plany matrymonialne spełzły na niczym, a elżbietańska ugoda religijna z 1559 roku jednoznacznie przypieczętowała protestancki kurs państwa, Fitzalan zaczął stopniowo przesuwać się w stronę opozycji. W drugiej połowie lat 60. XVI wieku jego nazwisko przewijało się przy okazji spisku Ridolfiego oraz buntu feudałów z północy – dążeń mających na celu odsunięcie Elżbiety na rzecz katolickiej Marii Stuart, którą Fitzalan zamierzał wydać za swojego zięcia, Tomasza Howarda, czwartego księcia Norfolk. Ten ostatni polityczny krok okazał się jednak tragiczny w skutkach. Norfolk został ścięty za zdradę stanu w 1572 roku, zaś samego Arundela zamknięto w areszcie domowym, co ostatecznie złamało jego znaczenie na dworze. Ostatnie lata życia spędził w odosobnieniu w rodowym zamku Arundel, odchodząc w 1580 roku jako ostatni męski przedstawiciel linii Fitzalanów na tym urzędzie, po czym tytuł przeszedł po jego córce na rodzeństwo Howardów.
 
Ów późny etap powiązania ze spiskami wcale nie podważa kunsztu politycznego zaprezentowanego przez niego w 1553 roku, lecz przeciwnie – uwypukla spójną wizję, jakiej pozostawał wierny przez całe życie. Fitzalan do końca opowiadał się za modelem ustrojowym, w którym monarchia współrządzi z silną, tradycyjną i konserwatywną arystokracją pełniącą funkcję doradczą. Kiedy władza królewska – czy to w czasach Edwarda VI, czy za Elżbiety I – odchodziła od tego wzorca, premiując ludzi bez rodowodu i forsując radykalne zmiany wyznaniowe, Fitzalan postrzegał sprzeciw nie jako złamanie lojalności, ale jako obronę tradycyjnych fundamentów królestwa. Jego sprzeciw wobec sukcesji lady Jane Grey stanowił najwyższy wyraz tej idei. Nie dążył do obalenia dynastii Tudorów, lecz pragnął chronić ją przed dominacją frakcyjną, która zagrażała prawu sukcesyjnemu, przywilejom stanowym oraz dawnej wierze.
 
Podsumowując, historyczny bilans działań Henryka Fitzalana, dwunastego hrabiego Arundel, wymaga porzucenia czarno-białego schematu oceniania go wyłącznie w kategoriach wierności bądź zdrady. Jego postępowanie w trakcie krótkiego epizodu rządów lady Jane Grey oraz jego rola w przywróceniu prawowitej linii były pokazem wczesnonowożytnej sztuki dyplomacji i polityki, opartym na cierpliwości, wyczuciu nastrojów oraz doskonałej znajomości realiów sprawowania władzy. Przetrwanie Arundela w dobie ustrojowych wstrząsów nie było przypadkiem, lecz wynikiem przemyślanej, zachowawczej reakcji na skrajności reżimu Dudleyów. Ujmując się za ustawowymi prawami Marii Tudor, hrabia nie tylko uratował własną pozycję i odzyskał dobre imię rodu, ale też utwierdził zasadę konstytucyjną, według której sukcesja monarchiczna w Anglii podlega regulacjom prawnym, a nie arbitralnym decyzjom umierającego króla czy dyktatowi dominującego faworyta. Działania Fitzalana z lata 1553 roku pozostają wyrazistym dowodem na to, jaką rolę w kształtowaniu losów państwa Tudorów odgrywała dawna arystokracja, zdolna w decydującym momencie kreować, jak i obalać panujących monarchów.

 
Bibliografia:

1. Alford S.: Edward VI: The Last Boy King, Penguin Books, Londyn 2014.
2. Elton G. R.: The Tudor Revolution in Government: Administrative Changes in the Reign of Henry VIII, Cambridge University Press, Cambridge 1953.
3. Ives E.: Lady Jane Grey: A Tudor Mystery, Wiley-Blackwell, Oksford 2009.
4. Loades D. M.: Mary Tudor: A Life, Blackwell Publishers, Oksford 1989.
5. MacCulloch D.: Tudor Church Reform: The Henrician Canons of 1535 and the Reformatio Legum Ecclesiasticarum, Woodbridge, Boydell Press 2000.
6. Whitelock A.: Mary Tudor: Princess, Bastard, Queen, Bloomsbury Publishing, Londyn 2009.

 Ⓒ Agnieszka Różycka