Prawdziwe oblicze „Starego Księcia”: książę Fryderyk York jako wódz, urzędnik i historyczny bohater

 


Trudno o postać w historii brytyjskiej wojskowości, w przypadku której pamięć społeczna tak głęboko mijałaby się z faktami, jak ma to miejsce w odniesieniu do księcia Fryderyka, księcia Yorku i Albany. W powszechnej świadomości mieszkańców Wysp i całego świata anglojęzycznego ten drugi syn króla Jerzego III funkcjonuje głównie jako bohater dziecięcej rymowanki. Przedstawia go ona jako nieudolnego dowódcę, który bez żadnego sensu gonił tysiące swoich żołnierzy w górę i w dół wzgórza. Ten prześmiewczy wizerunek, ukuty przez XVIII-wieczną satyrę polityczną i utrwalony przez późniejszy folklor, stworzył mit uprzywilejowanego arystokraty, którego brak umiejętności taktycznych i wojskowa niekompetencja doprowadziły do tragedii tysięcy ludzi podczas wojen z rewolucyjną Francją. Jednak dogłębna analiza historiograficzna pokazuje zupełnie inny obraz tej postaci. Choć Fryderyk faktycznie odnosił porażki na polach bitew we Flandrii czy podczas wyprawy na Helder, a jego operacje komplikował brak zgrania z sojusznikami, to najważniejszy wymiar jego działalności miał zupełnie inny charakter. Sprawując przez niemal trzy dekady funkcję naczelnego dowódcy sił zbrojnych, przeprowadził głęboką, kompleksową i nowatorską reformę brytyjskiej armii. To właśnie książę Yorku wykorzenił powszechną korupcję, ukrócił chaotyczny system patronatu i zastąpił skostniałe struktury nowoczesnym, zorganizowanym i w pełni profesjonalnym aparatem wojskowym. Bez tych zmian późniejsze sukcesy księcia Wellingtona na Półwyspie Iberyjskim oraz ostateczne zwycięstwo pod Waterloo po prostu nie byłyby możliwe. Słynna rymowanka okazała się więc jedynie odzwierciedleniem chwilowych nastrojów i politycznej złośliwości przełomu wieków, niesprawiedliwie przesłaniając fakt, że to Fryderyk stworzył fundamenty nowoczesnych wojsk lądowych Wielkiej Brytanii.

Fryderyk Hanowerski,
książę Yorku i Albany (1816)
autor: Thomas Lawrence 

 
Aby zrozumieć, jak kształtowała się reputacja księcia Yorku, trzeba przyjrzeć się jego młodości oraz edukacji wojskowej odebranej w realiach XVIII-wiecznej Europy. Fryderyk urodził się 16 sierpnia 1763 roku i w przeciwieństwie do swojego starszego brata, przeznaczonego do roli polityka, od najmłodszych lat był przygotowywany przez ojca do służby w armii. Zgodnie z tradycją hanowerską już jako roczne dziecko otrzymał świecką jurysdykcję nad biskupstwem Osnabrück, co gwarantowało mu stały dochód, a w 1780 roku został wysłany do Niemiec na naukę rzemiosła wojennego. Przez siedem lat książę dogłębnie poznawał tajniki kontynentalnej doktryny wojskowej, obserwując między innymi coroczne manewry wojsk pruskich pod okiem samego Fryderyka Wielkiego. Nauki te ukształtowały jego podejście do wojskowości, zaszczepiając w nim żelazną dyscyplinę, dbałość o wypracowane regulaminy oraz zamiłowanie do pruskiego modelu scentralizowanej administracji. Z drugiej strony, wychowanie na wzorcach sztywnej taktyki linearnej utrudniło mu później dostosowanie się do dynamicznych, nieprzewidywalnych i motywowanych ideologicznie działań wojennych, które przyniosła ze sobą rewolucja francuska. Po powrocie do ojczyzny w 1787 roku książę posiadał bogatą wiedzę teoretyczną i znajomość europejskich standardów, jednak brakowało mu praktyki w dowodzeniu na realnym polu bitwy.
 
Próbą ognia stał się dla niego wybuch wojny z pierwszą koalicją, który ostatecznie przypieczętował jego czarną legendę nieudolnego dowódcy. Kiedy na początku 1793 roku rewolucyjna Francja wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii i Holandii, rząd w Londynie zdecydował o wysłaniu sił ekspedycyjnych do Niderlandów. Celem było zablokowanie strategicznych ujść rzek oraz wsparcie wojsk austriackich. Na czele brytyjskiego kontyngentu stanął niedoświadczony, niespełna trzydziestoletni książę Fryderyk. Początkowo walki przebiegały pomyślnie, a sukcesy pod Famars czy Valenciennes pokazały, że młody dowódca sprawnie radzi sobie z klasycznymi oblężeniami i potrafi wykazać się osobistą odwagą. Szybko jednak wyszły na jaw sprzeczne interesy sojuszników. Zamiast kontynuować skoordynowany marsz na Paryż u boku Austriaków, brytyjscy politycy nakazali Fryderykowi odłączenie się od głównych sił i podjęcie oblężenia Dunkierki, co miało służyć głównie celom polityki wewnętrznej Wielkiej Brytanii. To właśnie nieudana operacja pod Dunkierką latem i jesienią 1793 roku stała się bezpośrednią przyczyną stworzenia mitu o „maszerowaniu w górę i w dół”. Pozbawiony obiecanego wsparcia ze strony floty oraz pozbawiony odpowiedniej artylerii oblężniczej, książę utknął na bagiennych terenach wokół miasta. Kiedy francuska Armia Północy pokonała osłaniające go oddziały hanowerskie w bitwie pod Hondschoote, Fryderyk musiał natychmiast przerwać oblężenie i zarządzić odwrót, porzucając ciężki sprzęt. Obraz brytyjskich regimentów krążących pośród zalewowych polderów, wałów i grobli Flandrii w desperackiej próbie zorganizowania obrony został w kraju wyśmiany przez przeciwników politycznych jako bezsensowne i bezcelowe manewry. Sytuacja pogorszyła się w kolejnym roku, gdy pod Tourcoing skomplikowany plan sprzymierzonych załamał się z powodu braku komunikacji, a sam książę o mały włos nie trafił do niewoli.

Fryderyka Karolina Pruska,
księżna Yorku i Albany,
żona Fryderyka Hanowerskiego (1797)
autor: William Beechey

 
Prawdziwy dramat rozegrał się jednak podczas tragicznego odwrotu na przełomie 1794 i 1795 roku. Po kapitulacji Holandii i wycofaniu się Austriaków, pozbawiona wsparcia armia brytyjska musiała uciekać na północ w warunkach wyjątkowo surowej zimy. Trzaskający mróz, szalejący tyfus, brak zimowej odzieży oraz całkowity paraliż logistyki doprowadziły do śmierci tysięcy żołnierzy na zamarzniętych równinach Geldrii. Choć królewski syn został odwołany do Londynu jeszcze przed zakończeniem ewakuacji, polityczne konsekwencje tej klęski były ogromne. Porażka we Flandrii kosztowała armię utratę prestiżu, ogromne pieniądze i mnóstwo ludzkich żyć. W kraju wybuchła fala oburzenia, a satyrycy i karykaturzyści prześcigali się w przedstawianiu Fryderyka jako nieudacznika i fircyka na królewskim garnuszku. W tej atmosferze społecznego gniewu i politycznego rozliczenia narodziły się ballady oraz rymowanki, które na całe stulecia utrwaliły fałszywy wizerunek „Starego Księcia”, przesłaniając jego późniejsze, niezwykle doniosłe dokonania dla reformy wojskowości.
 
Kolejna rysa na wizerunku Fryderyka jako dowódcy polowego pojawiła się w 1799 roku podczas wyprawy na półwysep Helder, podjętej w trakcie wojen z drugą koalicją. Połączone siły brytyjsko-rosyjskie wylądowały w Holandii Północnej z celem przejęcia floty batawskiej i wywołania oporu przeciwko profrancuskim władzom. Książę Yorku objął dowództwo nad całą operacją we wrześniu, jednak ekspedycja od samego początku była skazana na niepowodzenie. Trudne warunki geograficzne – wąskie groble, podmokłe poldery i piaszczyste wydmy – uniemożliwiały sprawne manewrowanie dużymi formacjami. Sytuację pogarszał całkowity brak porozumienia między wojskami brytyjskimi a rosyjskim dowództwem pod wodzą generała Hermanna, wynikający z barier językowych, różnic w procedurach i wzajemnej nieufności. W bitwie pod Bergen Rosjanie ruszyli do ataku zbyt wcześnie, bez uzgodnienia z sojusznikiem, co doprowadziło do dotkliwej porażki i niewoli ich dowódcy. Mimo drobnego sukcesu pod Alkmaar, natarcie szybko utknęło w miejscu. Widząc brak wsparcia ze strony lokalnej ludności oraz rosnącą w siłę armię francusko-batawską pod dowództwem generała Guillaume’a Brune’a, Fryderyk podjął pragmatyczną, choć gorzką decyzję. Podpisując w październiku 1799 roku konwencję w Alkmaar, zgodził się na ewakuację wojsk i zwrot jeńców w zamian za bezpieczny odwrót. Chociaż ze stanowiskiem tym zgadzają się wybitni historycy wojskowości, tacy jak sir John Fortescue czy Piers Mackesy, wskazując, że układ z Alkmaar był aktem strategicznego realizmu i uratował brytyjską armię przed zagładą, w Londynie przyjęto go z ogromnym oburzeniem. Opinia publiczna oraz opozycja w parlamencie uznały tę wyprawę za powtórkę z Flandrii – kolejny kosztowny i nieudany epizod pod dowództwem członka rodziny królewskiej, zakończony ucieczką przez morze. Przekaz o księciu potrafiącym jedynie bezsensownie wprowadzać ludzi w bagnisty teren i wywozić ich z powrotem utrwalił się w brytyjskim dyskursie. Ten powszechny krytycyzm przysłonił jednak niezwykły paradoks: w czasie gdy na ulicach wyśmiewano nieudolność dowódczą Fryderyka, on sam przeprowadzał gruntowną i niespotykaną dotąd reformę wojskowości.

Karykatura pokazuje Marię Annę Clarke
jako uwodzicielską „nowoczesną Kirke”, siedzącą
w pozycji władczej. Wokół niej znajdują się oficerowie
i politycy przedstawieni w sposób ośmieszający, jakby
byli pod jej wpływem. Clarke trzyma symbole
władzy - dokumenty i nominacje - co ma sugerować,
że kontrolowała wojskowe awanse i miała ogromny
wpływ na księcia Yorku. Całość jest satyrą
na skandal korupcyjny z 1809 roku.
autor: Isaac Cruikshank

 
Objąwszy w kwietniu 1795 roku stanowisko naczelnego dowódcy sił zbrojnych z siedzibą w Horse Guards, książę stanął na czele instytucji zupełnie niegotowej na wyzwania nowoczesnego konfliktu na kontynencie. Wojsko brytyjskie przypominało wówczas chaotyczny zbiór niezależnych regimentów o niemal feudalnym charakterze, skostniałych pod wpływem arystokratycznego patronatu i powszechnej korupcji. System kupowania stopni wojskowych sprawiał, że bogaci cywile bez jakiegokolwiek doświadczenia wyprzedzali w drabinie awansów zasłużonych weteranów. Znane były przypadki przyznawania patentów oficerskich dzieciom w celu zabezpieczenia majątków, podczas gdy starzy, niezdolni do służby dowódcy pozostawali na stanowiskach. Brakowało wspólnych standardów szkoleniowych; każdy pułkownik stosował własne regulaminy musztry i zasady taktyczne, co tworzyło chaos podczas próby połączenia jednostek w większe związki taktyczne. Służba medyczna niemal nie istniała, dostawy logistyczne powierzano nierzetelnym cywilnym pośrednikom, a warunki bytowe szeregowych żołnierzy całkowicie ignorowano. Dostrzegając, że klęski we Flandrii nie wynikały z braku waleczności samych żołnierzy, lecz ze słabości całego systemu, książę Yorku rozpoczął zaplanowany na trzydzieści lat program głębokich przemian strukturalnych. Pierwszym krokiem było ujednolicenie doktryny taktycznej poprzez wprowadzenie w całej armii regulaminów opracowanych przez pułkownika Davida Dundasa, opartych na wzorcach pruskich. Od tego momentu każdy brytyjski batalion, niezależnie od miejsca stacjonowania, ćwiczył według tego samego podręcznika i wykonywał te same manewry na te same komendy, co zmieniło rozproszone jednostki w spójną, narodową siłę bojową. Równolegle Fryderyk podjął walkę z patologiami systemu zakupu stopni. Mimo że ze względów społeczno-politycznych pełne zniesienie tego procederu było niemożliwe, książę ujął go w rygorystyczne ramy prawne. Przepisy z lat 1798 i 1808 wprowadziły minimalny staż służby niezbędny do uzyskania wyższego stopnia: awans na kapitana wymagał dwóch lat służby w niższej randze, a na majora – co najmniej sześciu lat. Dzieci oraz cywile zostali bezwzględnie usunięci z list oficerskich, a ustalenie urzędowych, sztywnych cen za patenty wyeliminowało spekulację finansową i ukróciło handel awansami.
 
Chcąc wykorzenić dotkliwy brak profesjonalizmu i odpowiedniego wykształcenia wśród brytyjskich kadr, książę Fryderyk udzielił pełnego poparcia inicjatywom pułkownika Johna Gasparda Le Marchanta oraz generała Davida Dundasa, nakierowanym na stworzenie systemowego kształcenia wojskowego. Owocem tych działań było powołanie w 1799 roku placówki w High Wycombe, która wkrótce przekształciła się na mocy decyzji królewskiej w Royal Military College. Uczelnia ta funkcjonowała w oparciu o dwa filary: wydział wyższy przygotowywał oficerów sztabowych w dziedzinach takich jak taktyka, rozpoznanie, kartografia czy logistyka, natomiast wydział niższy, przeniesiony z czasem do Sandhurst, dbał o kompleksowe wyszkolenie młodych kadetów przed wstąpieniem do służby. Powstanie tej instytucji skutecznie obaliło mocno zakorzeniony, arystokratyczny przesąd, jakoby umiejętność dowodzenia była jedynie przywilejem wysokiego urodzenia, stawiając w jej miejscu na wiedzę, przygotowanie merytoryczne i profesjonalizm. Równolegle książę Yorku z wielką determinacją zajął się poprawą losu zwykłych żołnierzy, co przyniosło mu autentyczną i trwałą sympatię w szeregach armii, stanowiącą wyraźne zaprzeczenie jego krzywdzącego, satyrycznego wizerunku. Dokonał gruntownej reformy wojskowej służby zdrowia, tworząc korpus wykwalifikowanych chirurgów, usprawniając działanie szpitali i wprowadzając rygorystyczne normy sanitarne w koszarach. Ukrócił także samowolę dowódców w stosowaniu brutalnych kar cielesnych i uporządkował procedury sądownictwa wojskowego. Pamiętając o rodzinach poległych, ufundował Royal Military Asylum, zwaną szkołą księcia Yorku, zapewniającą opiekę i edukację sierotom po żołnierzach. Wprowadził ponadto przejrzyste siatki płac, jednolite umundurowanie oraz stabilny system emerytalny oparty na działalności Chelsea Hospital.

Kolumna Księcia Yorku w Londynie
Rycina autorstwa Josepha Woodsa na podstawie
obrazu Johna Salmona (1837)

 
Niezwykle dalekowzrocznym posunięciem Fryderyka było również postawienie na rozwój taktyki piechoty lekkiej. Doświadczenia z Flandrii jednoznacznie pokazały, że klasyczne, sztywne szyki przegrywają w starciu z mobilnymi harcownikami rewolucyjnej Francji. Wspólnie z generałem Johnem Moore’em książę doprowadził do utworzenia w 1803 roku eksperymentalnego ośrodka szkoleniowego w Shorncliffe. Wypracowano tam nowatorskie metody walki, opierające się na samodzielności żołnierzy, celności strzału, działaniu w luźnym szyku oraz relacjach opartych na wzajemnym zaufaniu między oficerami a podwładnymi. To właśnie tam ukształtowały się legendarne formacje, w tym słynny 95. Pułk Strzelców oraz Dywizja Lekka, które stały się później trzonem wojsk Arthura Wellesleya. Wielkie dzieło reform zostało na chwilę zagrożone w 1809 roku przez głośny skandal obyczajowy z udziałem Mary Anne Clarke. Wywołana przez radykalnego posła, Gwyllyma Lloyda Wardle’a, afera opierała się na zarzutach, jakoby dawna kochanka księcia pobierała łapówki od oficerów za załatwianie awansów i przeniesień w Horse Guards. Sprawa na dwa miesiące zdominowała życie publiczne w kraju, stając się pożywką dla prasy i powodem do publikowania niezliczonych karykatur oraz pikantnych plotek. Choć drobiazgowe śledztwo parlamentarne wykazało jednoznacznie, że księżna działała na własną rękę, bez wiedzy i korzyści majątkowej Fryderyka, sam książę wyszedł ze sprawy wizerunkowo poobijany z powodu swojej naiwności i braku dyskrecji. Mimo że został formalnie oczyszczony z zarzutów korupcyjnych, ogromna presja polityczna zmusiła go do ustąpienia ze stanowiska. Na urząd naczelnego dowódcy powrócił jednak już w 1811 roku, powitany z szerokim uznaniem, by dalej kierować sprawnie działającą maszyną wojskową.
 
Ostatecznym sprawdzianem i triumfem reform Fryderyka stały się zmagania na Półwyspie Iberyjskim oraz w Belgii w latach 1808-1815. Obejmujący dowództwo Arthur Wellesley, późniejszy książę Wellington, otrzymał do dyspozycji wojsko zupełnie inne od tego, które ponosiło porażki w 1793 roku. Wiktorie pod Talaverą, Salamanką czy Vitorią były bezpośrednim efektem sprawnej pracy organizacyjnej Horse Guards. Kadra sztabowa Wellingtona, logistycy i dowódcy dywizji kształcili się w murach uczelni stworzonej przez Fryderyka, a stały dopływ wyszkolonych uzupełnień i nowoczesne zaplecze medyczne pozwalały na prowadzenie długotrwałej kampanii. Sam Wellington, z natury niezwykle powściągliwy w pochwałach, nie krył długu wdzięczności wobec księcia Yorku, wielokrotnie podkreślając, że to właśnie on przekształcił zdemoralizowaną masę w najbardziej profesjonalną armię Europy. Na wiadomość o śmierci Fryderyka w 1827 roku Żelazny Książę wprost nazwał go odnowicielem brytyjskiej dyscypliny i ducha wojskowego. Pamięć o księciu uczczono państwowym pogrzebem, a w 1834 roku z dobrowolnych składek żołnierzy i oficerów wzniesiono w Londynie monumentalną Kolumnę Księcia Yorku. Potężna, 38-metrowa granitowa konstrukcja z brązowym posągiem Fryderyka na szczycie szybko stała się obiektem dowcipów, jakoby umieszczono go tak wysoko, by uciekł przed dłużnikami, co nawiązywało do jego problemów finansowych i zamiłowania do hazardu. W rzeczywistości jednak pomnik ten stanowił dowód uznania ze strony wojska, które rozumiało, że potęga XIX-wiecznego imperium wyrosła na fundamentach wzniesionych przez drugiego syna Jerzego III. Uporczywe trwanie w pamięci społecznej prostej rymowanki o „Starym Księciu” to klasyczny przykład tego, jak powierzchowna satyra potrafi przysłonić fakty historyczne. Powszechna świadomość woli pamiętać łatwy, rytmiczny wierszyk o bezsensownym maszerowaniu po wzgórzach niż skomplikowany, wieloletni proces reformowania państwa.

Posąg księcia Yorku znajdujący się na kolumnie
autor rzeźby: Richard Westmacott
fot. Yair Haklai

Z perspektywy historycznej postać księcia Fryderyka stanowi doskonałe studium wyraźnego podziału między dowodzeniem operacyjnym w polu a wielką administracją wojskową. Dzieje wojskowości znają wielu genialnych taktyków, którzy zupełnie nie radzili sobie z zarządzaniem i biurokracją. Książę Yorku był tego dokładnym przeciwieństwem. Jako dowódcy polowemu brakowało mu błyskotliwości, elastyczności i strategicznego wyczucia, przez co ponosił porażki w starciu z dynamicznymi siłami rewolucyjnymi w skomplikowanych realiach politycznych Niderlandów. Krępowany decyzjami polityków i trudną współpracą z sojusznikami, nie odniósł sukcesów na polu bitwy. Jednak jako administrator okazał się wizjonerem, którego praca położyła podwaliny pod największe zwycięstwa brytyjskiego oręża. To właśnie w roli administratora, biurokraty i twórcy nowoczesnych instytucji książę Fryderyk ujawnił swój prawdziwy, niezwykły talent do wprowadzania głębokich zmian. Odznaczał się wybitnym zmysłem organizacyjnym, który pozwolił mu bezbłędnie zdiagnozować utrwalone od pokoleń, systemowe słabości brytyjskiej struktury wojskowej. Pozycja królewskiego syna dawała mu niezbędną siłę polityczną do przełamywania oporu ze strony arystokratycznych elit dbających o własne interesy, a niezwykła konsekwencja i urzędniczy upór umożliwiły mu cierpliwe prowadzenie reform przez blisko trzy dekady. Wprowadzając jednolitą doktrynę taktyczną, porządkując zasady awansu kadry oficerskiej, budując profesjonalny system kształcenia wojskowego, poprawiając byt zwykłych żołnierzy oraz wspierając nowatorską taktykę piechoty lekkiej, Fryderyk stworzył trwałe zręby nowoczesnych sił zbrojnych Wielkiej Brytanii. Gdyby nie jego tytaniczna praca wykonana w siedzibie Horse Guards na przestrzeni lat 1795-1812, późniejsze pasmo sukcesów Wellingtona na Półwyspie Iberyjskim oraz we Francji byłoby niewykonalne ze względów logistycznych i organizacyjnych. Rzeczywista spuścizna księcia Yorku i Albany nie ma zatem nic wspólnego ze zmyślonym wzgórzem ze znanej rymowanki, na które miał bez celu prowadzić swoich żołnierzy. Jego prawdziwym pomnikiem pozostała sprawna, profesjonalna i nowoczesna armia, która na zawsze zmieniła układ sił i geopolityczny kształt XIX-wiecznego świata.

 
Bibliografia:

1. Fortescue J. W.: A History of the British Army, Macmillan, Londyn, 1899-1930.
2. Glover M.: The Peninsular War 1807-1814, Penguin Books, Londyn, 1974.
3. Kiste J.: George III's Children. History Press. Cheltenham, 2004.
4. Muir R.: Tactics and the Experience of Battle in the Age of Napoleon. Yale University Press, New Haven, 1998.
5. Spiers E. M.: The Army and Society 1815-1914. Longman, Londyn, 1980.

Ⓒ Agnieszka Różycka