Historia Balu Cisów, czyli kiedy Wersal przebrał się za las

 


Noc z 25 na 26 lutego 1745 roku stała się momentem, w którym Pałac Wersalski przeszedł niezwykłą przemianę o głębokim sensie symbolicznym i społecznym. Okazją do zorganizowania uroczystości było wydarzenie czysto dynastyczne: ślub następcy francuskiego tronu, delfina Ludwika, z hiszpańską infantką Marią Teresą Rafaelą. Związek ten miał przypieczętować sojusz familijny Burbonów w dobie napięć politycznych wywołanych wojną o sukcesję austriacką. Wbrew jednak swojej czysto oficjalnej funkcji, bal maskowy wydany w Wielkiej Galerii – znany w historii jako Bal des Ifs, czyli Bal Cisów – z absolutystycznego widowiska przekształcił się w miejsce wywrócenia do góry nogami dotychczasowych zasad i tradycyjnego porządku dworskiego. W samym centrum tego zamieszania znalazł się król Ludwik XV, który wraz z siedmioma zaufanymi dworzanami pojawił się w sali przebrany za strzyżony cis, stylizowany na wzór ogrodowych topiarów tworzonych przez André Le Nôtre’a. Ten mistrzowsko zaplanowany kamuflaż nie tylko umożliwił władcy potajemne spotkanie z Jeanne-Antoinette Poisson (przyszłą markizą de Pompadour), lecz także podważył absolutną kontrolę wzrokową sprawowaną na dworze, naruszył tradycyjną koncepcję „podwójnego ciała króla” oraz stworzył symboliczną przestrzeń do kontaktu między sztywną arystokracją a coraz silniejszą, bogatą burżuazją paryską.

Obraz przedstawia króla, Ludwika XV, ukrywającego się
w Galerii Lustrzanej Pałacu Wersalskiego wśród ośmiu postaci
przebranych za strzyżone cisy (po lewej stronie)
autor: Charles-Nicolas Cochin (1745) 

 
Aby dobrze pojąć znaczenie tego wydarzenia, trzeba przyjrzeć się temu, jak funkcjonowała przestrzeń Wersalu od czasów Ludwika XIV. Architektura pałacu została pomyślana jako miejsce nieustającej obserwacji. Działała jak strukturalny panoptikon, w którym monarcha stanowił centralny punkt, a całe życie dworskie kręciło się wokół niego. W dobie Króla Słońce ciało władcy było publicznym monumentem, a prozaiczne czynności, takie jak wstawanie, jedzenie czy kładzenie się spać, podniesiono do rangi państwowych rytuałów. Jednak dla sprawującego władzę w połowie XVIII wieku Ludwika XV ta ciągła ekspozycja stała się ciężarem i swoistym więzieniem. Okres jego panowania naznaczony był wyraźnym pęknięciem między oficjalnymi wymogami monarchii absolutnej a potrzebą zachowania prywatności, co znalazło odzwierciedlenie w architekturze – budowie kameralnych petits appartements czy ustronnych rezydencji w Choisy i Bellevue. Bal maskowy z lutego 1745 roku dawał szansę na czasowe zrzucenie tego gorsetu. W wyjątkowej, zawieszonej w czasie atmosferze maskarady sztywne dworskie podziały traciły na znaczeniu, a maska pozwalała na chwilowe zrównanie statusu uczestników. Jednak pomysł króla, by przebrać się za cis, był czymś więcej niż zwykłym wyborem kostiumu; stanowił przemyślaną dekonstrukcję wizualnej dominacji suwerena.
 
Wybór cisu jako przebrania ma bogatą wymowę ikonograficzną. Cis (łac. taxus baccata) to roślina długowieczna i silnie trująca, od zawsze kojarzona z żałobą, wiecznością oraz granicą między życiem a śmiercią. W kontekście Wersalu symbolizował on jednak przede wszystkim kunszt architektoniczny i kontrolę nad otoczeniem. W parkach zaprojektowanych przez Le Nôtre’a rosły setki cisów przycinanych w idealne formy geometryczne, będące dowodem na to, że monarchia potrafi narzucić racjonalny porządek dzikiej przyrodzie. Wkładając kostiumy imitujące te żywe rzeźby, monarcha i jego towarzysze dokonali niezwykłej mimikry: przenieśli uporządkowany, zewnętrzny krajobraz do wnętrza złoconej Sali Lustrzanej. Ludwik XV nie tylko ukrył swoją tożsamość, ale dosłownie stopił się z dekoracją własnej rezydencji, stając się częścią architektury Wersalu. Nie była to zwykła maskarada, lecz wyrafinowana gra z ideą absolutnej władzy, która pozwoliła monarsze wymknąć się z systemu kontroli, jaki sam uosabiał.

Tak wyglądało zaproszenie na Bal Cisów
Data na zaproszeniu - 24 lutego 1745 roku - ma związek z rozpoczęciem 
Fête du mariage, czyli przyjęcia weselnego (sam ślub odbył się dzień
wcześniej). Bal Cisów był kulminacją tychże uroczystości.
Ⓒ Paris Musée - Musée Carnavalet / COO

 
Botaniczne przebranie uderzało bezpośrednio w teologiczno-polityczną koncepcję „dwóch ciał króla”, opisaną przez Ernsta Kantorowicza, zgodnie z którą monarcha posiada ciało polityczne – nieśmiertelne i reprezentujące państwo – oraz ciało naturalne, które jest śmiertelne i ułomne. Zwykle dworskie ceremonie podporządkowywały ciało prywatne majestatowi ciała politycznego. Tymczasem podczas Balu Cisów Ludwik XV rozbił tę jedność poprzez zwielokrotnienie swojej obecności. Zamiast jednego monarchy przebranego za drzewo, w Wielkiej Galerii pojawiło się osiem identycznych cisów, które poruszały się w ten sam sposób, uniemożliwiając zebranym ustalenie, który z nich jest prawdziwym królem. Wywołało to na balu prawdziwy chaos poznawczy. Dworzanie, dyplomaci i członkowie rodziny królewskiej kłaniali się i prawili komplementy niewłaściwym postaciom. Ówcześni kronikarze, w tym książę de Luynes, opisywali ogromne zamieszanie, jakie zapanowało, gdy tradycyjne znaki władzy rozproszyły się między osiem milczących, zielonych kolumn. Tworząc swoistą salę luster wewnątrz samej Sali Lustrzanej, Ludwik XV ujawnił umowny i teatralny charakter królewskiego majestatu, całkowicie zbijając z tropu przyzwyczajonych do czytelnych reguł dworzan.
 
Właśnie w tej przestrzeni chaosu i wywołanego maskaradą zagubienia doszło do przełomowego spotkania Ludwika XV z Jeanne-Antoinette Poisson. Dwudziestotrzyletnia wówczas kobieta była żoną Charles’a-Guillaume’a Le Normanta d’Étiolles i wywodziła się z zamożnej paryskiej burżuazji finansowej – grupy dysponującej ogromnym majątkiem, lecz dotąd odciętej od ścisłego elitarnego kręgu dworskiego w Wersalu. Jej obecność na balu była przemyślanym krokiem wpływowej rodziny Poisson-Paris, zajmującej się poborem podatków. Klan ten dążył do osadzenia Jeanne-Antoinette w roli maîtresse-en-titre, czyli oficjalnej faworyty króla, po tym jak stanowisko to zwolniło się wraz ze śmiercią Marie-Anne de Mailly-Nesle, księżnej de Châteauroux. Jeanne-Antoinette przebrała się za mitologiczną Dianę Łowczynię, co miało czytelny i mocny wydźwięk polityczny. Postać tej dziewiczej bogini tradycyjnie utożsamiano z niezależnością i siłą natury. Wybierając taką rolę, młoda kobieta całkowicie odwróciła klasyczny układ dworskich zalotów: to ona, jako reprezentantka mieszczaństwa, stała się stroną atakującą, podczas gdy władca, usztywniony i uwięziony w masywnym kostiumie ogrodowego drzewa, przyjął rolę jej celu.

Ludwik XV Burbon (1747)
autor: Maurice Quentin de La Tour

 
Samo spotkanie Cisu i Łowczyni miało niezwykle wyreżyserowany, wręcz teatralny charakter. W tłumie zamaskowanych gości Łowczyni wytypowała jedno z identycznych drzew. Gdy na moment odsłoniła twarz, ukazując swoją szeroko opisywaną urodę, król również dał jej do zrozumienia, kim jest, po czym ponownie ukrył się za maską i wtopił w otaczający go tłum. Chwilę później doszło do słynnego gestu: kobieta upuściła chusteczkę, a król podniósł ją i jej oddał. Zgromadzeni na balu dworzanie bez trudu odczytali ten tradycyjny, flirtowy sygnał jako jednoznaczny dowód królewskiego zainteresowania. W tych okolicznościach ten drobny gest nabrał niemal przełomowego znaczenia, stanowiąc symboliczne przyzwolenie na wejście paryskiej burżuazji do prywatnego świata monarchy. To wkroczenie przedstawicielki klas finansowych w sferę dotąd niedostępną jest kluczowym wątkiem wydarzeń z tamtej nocy. Zanim Jeanne-Antoinette Poisson otrzymała tytuł markizy de Pompadour, rola oficjalnej faworyty była zastrzeżona wyłącznie dla wysoko urodzonej szlachty, w szczególności dla dawnej arystokracji rodowej (fr. noblesse d’épée). Pozycja ta nie sprowadzała się do bycia partnerką władcy; stanowiła potężną instytucję dworską z realnym wpływem na obsadę urzędów, politykę zagraniczną czy mecenat artystyczny. Przez wieki arystokracja wykorzystywała tę funkcję do umacniania swojej pozycji na dworze i szachowania królewskich ministrów. Z tego powodu pojawienie się kobiety z kręgów finansowych wywołało u szlachty ogromny wstrząs i poczucie zagrożenia. Był to dla niej jasny sygnał, że dotychczasowe znaczenie rodowodu i błękitnej krwi zaczyna ustępować miejsca potędze pieniądza oraz sprytowi mieszczaństwa. Bal Cisów stał się więc momentem, w którym ta zmiana społeczna zamanifestowała się w pełnej krasie: król, przebrany za element misternie pielęgnowanego, arystokratycznego ogrodu, uległ kobiecie ucieleśniającej nową, dynamiczną siłę wschodzącej stolicy.
 
Spoglądając na to wydarzenie przez pryzmat koncepcji karnawału Michaiła Bachtina, można zauważyć, że bal z jednej strony podważał, a z drugiej utrwalał istniejący porządek. Bachtin opisywał karnawał jako czas, w którym wszelkie podziały i zakazy tymczasowo przestają obowiązywać, a świat staje na głowie – król przybiera rolę błazna, a błazen zajmuje jego miejsce. Na wersalskim balu ta zamiana ról dokonała się w sposób wyjątkowo wyrazisty. Najpotężniejszy władca Europy pozbawił się swego majestatu, wcielając się w bezpłciową roślinę ogrodową, podczas gdy córka skompromitowanego dostawcy żywności (jej ojciec, François Poisson, musiał wcześniej uciekać z Francji z powodu afery finansowej) wystąpiła w roli wyimaginowanej bogini. Według Bachtina karnawałowa odskocznia ma jednak w gruncie rzeczy charakter zachowawczy – chwila kontrolowanego chaosu służy rozładowaniu napięć społecznych i po jej zakończeniu stary ład powraca ze zdwojoną siłą. Bal des Ifs nie przyniósł jednak prostego powrotu do przeszłości. Przekroczone tamtej nocy granice zostały naruszone bezpowrotnie, a późniejszy awans Madame d’Étiolles na markizę de Pompadour stał się trwałym następstwem tego wydarzenia, zmieniając układ sił na francuskim dworze na kolejne dwie dekady.

Jeanne-Antoinette Poisson,
Madame de Pompadour (1755)
autor: Maurice Quentin de La Tour

 
Przestrzenna organizacja balu doskonale ukazywała ewoluujące relacje między Paryżem a Wersalem w połowie XVIII wieku. Wersal został stworzony przez Ludwika XIV po to, by odseparować monarchię od groźnego, niestabilnego ludu stolicy i służyć jako samowystarczalna enklawa dla uprzywilejowanej arystokracji. Jednak do 1745 roku to paryskie salony stały się nowym centrum życia intelektualnego i kulturalnego, gdzie skupiała się myśl oświeceniowa, majątek handlowy oraz rozwój sztuki. Bal des Ifs miał charakter otwarty (fr. bal paré et masqué), co w praktyce oznaczało, że zgodnie z obyczajem mógł w nim uczestniczyć każdy odpowiednio ubrany człowiek, który zdołał zdobyć lub opłacić kostium. Taka zasada otworzyła drzwi Sali Lustrzanej dla licznej grupy paryskich mieszczan. W efekcie doszło do zderzenia dwóch światów: tradycyjna, sztywna dworska etykieta uległa całkowitemu zatarciu pod naporem licznie przybyłego tłumu. Relacje z epoki ukazują obraz ogromnego ścisku, nieznośnej duchoty i ogłuszającego hałasu, w którym wykonanie tradycyjnego, dystyngowanego kłaniania się było z przyczyn czysto fizycznych niemożliwe. W tej zatłoczonej, zdemokratyzowanej i parnej atmosferze roślinny kamuflaż monarchy nie był tylko elementem romantycznej intrygi, ale i praktyczną potrzebą. Osłaniał go przed przytłaczającym naporem własnych dworzan, dając mu swobodę poruszania się w tłumie jako anonimowy widz, a nie eksponowany symbol państwowy.
 
To napięcie między żywą naturą a wytworem ludzkiej ręki, uosabiane przez formowany cis, wpisywało się w dyskusje filozoficzne początków francuskiego Oświecenia. Lata czterdzieste XVIII wieku przyniosły intensywne rozważania na temat relacji między naturą, sztucznością a ludzkimi uczuciami. Myśliciele tacy jak Jean-Jacques Rousseau zaczęli wskazywać, że skomplikowane i sztuczne ceremoniale dworskie niszczą pierwotną dobroć człowieka. Postawę Ludwika XV podczas Balu Cisów można odczytywać jako przejaw tych rodzących się wątpliwości. Będąc przebranym za żywopłotowy, geometryczny cis, monarcha poniekąd uzewnętrznił swój własny los: czuł się autentycznym człowiekiem uwięzionym w sztucznych ramach absolutystycznej władzy. Jego kontakt z Dianą, boginią symbolizującą dziką przyrodę, wyrażał chęć wyrwania się z tej misternie przyciętej klatki na rzecz bardziej prawdziwych, naturalnych relacji międzyludzkich. Ta romantyczna wizja maskowała wprawdzie bardzo chłodne, polityczne kalkulacje rodziny Poisson-Paris, niemniej to właśnie narrację opartą na bliskości, wzajemnym zrozumieniu i uczuciowości Madame de Pompadour wykorzystywała później niezwykle skutecznie, by utrzymać wpływ na króla długo po tym, gdy ich relacja uczuciowa wygasła.

 

Charles-Guillaume Le Normant d’Étiolles,
ówczesny mąż Jeanne-Antoinette Poisson (1769)
autor: Jean-Baptiste Perronneau

Polityczne następstwa tamtej nocy okazały się natychmiastowe i brzemienne w skutki. Zaledwie parę dni po balu Jeanne-Antoinette otrzymała apartament w Wersalu umiejscowiony dokładnie nad prywatnymi komnatami władcy i połączony z nimi dyskretną klatką schodową. We wrześniu 1745 roku uzyskała rozwód z mężem, otrzymała majątek i tytuł markizy de Pompadour oraz została oficjalnie zaprezentowana na dworze, co wymagało przejścia przez niezwykle rygorystyczny i surowo oceniany przez niechętną jej arystokrację rytuał dworski. Jako oficjalna faworyta stała się jedną z najważniejszych postaci politycznych XVIII-wiecznej Europy. Aktywnie wspierała powstawanie Encyklopedii Diderota i d’Alemberta, roztoczyła opiekę nad Wolterem i odegrała kluczową rolę w tzw. „odwróceniu przymierzy” w 1756 roku, co doprowadziło do zerwania z wielowiekową polityką zagraniczną i zawarcia sojuszu z dotychczasowym wrogiem, Austrią. Jej awans, zapoczątkowany w kostiumie z materiału i tektury, oznaczał zwycięstwo oświeceniowego salonu nad feudalnym dworem, a jej działania przyczyniły się do przekształcenia późnofeudalnej monarchii w nowocześnie zarządzane państwo, opierające się w coraz większym stopniu na mieszczańskich kapitałach i wiedzy eksperckiej.
 
Z perspektywy czasu Bal des Ifs jawi się jako wielowarstwowe wydarzenie, w którym można dostrzec zapowiedź nadchodzącego upadku Ancien Régime. W tej teatralnej scenerii ujawniły się wewnętrzne pęknięcia francuskiej monarchii. Król, traktowany dotąd jako źródło wszelkiej światłości, postanowił ukryć się w ciemnym, żałobnym kostiumie cisu. Próbując uciec przed nieustanną obserwacją własnego dworu, przekształcił się w element ogrodowej architektury, tworząc przestrzeń, w której rosnąca w siłę burżuazja mogła wkroczyć do ścisłego centrum życia monarchy. Obraz ośmiu jednakowych cisów krążących po Sali Lustrzanej stanowi przejmujący symbol rozproszenia władzy monarszej w dekadach poprzedzających rewolucję z 1789 roku. Pokazywał, że ciało władcy przestało być wyłącznym, uświęconym nośnikiem boskiego prawa, a stało się pustawo wyglądającym kostiumem, repliką czy maską możliwą do założenia przez każdego. Gdy Ludwik XV oddawał chusteczkę Jeanne-Antoinette Poisson pod milczącym wzrokiem zebranych, nie tylko zapoczątkował romantyczną relację, ale przypieczętował symboliczny podział między odchodzącym światem arystokratycznych przywilejów a nadchodzącą epoką mieszczańskiej nowoczesności.

 
Bibliografia:

1. Bertière S.: Les reines de France au temps des Bourbons: La reine et la favorite. Paryż: Éditions de Fallois, 2000.
2. Jones C.: The Great Nation: France from Louis XV to Napoleon. Londyn: Penguin Books, 2003.
3. Pevitt Algrant Ch.: Madame de Pompadour: Mistress of France. Nowy Jork: Grove Press, 2002.
4. Spawforth T.: Versailles: A Biography of a Palace. Londyn: Profile Books, 2008.

Ⓒ Agnieszka Różycka