Maria Ludwika Elżbieta Orleańska: skandaliczna księżna de Berry

 



Przejście od sztywnej, pełnej żalu pobożności u schyłku panowania Ludwika XIV do swobodnej i pełnej energii atmosfery Regencji najlepiej ilustruje krótkie, lecz burzliwe życie Marii Ludwiki Elżbiety Orleańskiej, księżnej de Berry. Urodziła się 20 sierpnia 1695 roku w złotej klatce Wersalu, a zmarła zaledwie dwadzieścia trzy lata później, 21 lipca 1719 roku. Jej postać stanowi niezwykle cenny punkt odniesienia do badań nad podważaniem dynastycznych oczekiwań Burbonów oraz nad rolą kobiet w polityce początku XVIII wieku. Księżna była pełna sprzeczności. Z jednej strony nosiła tytuł „wnuczki Francji”, z drugiej zaś bezczelnie łamała zasady etykiety przypisane do jej pozycji. Odznaczała się głodem wiedzy, a jednocześnie ulegała fizycznemu obżarstwu. Jako córka Regenta stała się głównym celem ataku ze strony jego politycznych wrogów. Zrozumienie jej losów pozwala pojąć pęknięcia w strukturze dawnego ustroju Francji (Ancien Régime) – świecie, w którym przestrzeganie zasad moralnych stanowiło jedyną prawdziwą wartość, a ich publiczne odrzucenie uznawano nie tylko za osobisty upadek, ale wręcz za uderzenie w samą symbolikę władzy królewskiej.

Maria Ludwika Elżbieta Orleańska
autor: Pierre Gobert

 
Genealogia Elżbiety od samego początku niosła ze sobą mocne napięcia. Była najstarszą córką Filipa II, księcia Orleanu (przyszłego Regenta), oraz Franciszki Marii Burbon. Pochodziła więc ze spornego związku prawowitej linii Orleanów z linią dzieci uznanych za ślubne, wywodzącej się z relacji Ludwika XIV i Madame de Montespan. To pochodzenie stawiało ją na pograniczu dwóch światów: posiadała królewską krew, lecz ciążyło na niej piętno cudzołóstwa swoich przodków. W efekcie wykształciła w sobie postawę obronną połączoną z pychą – odczuwała ciągłą potrzebę podkreślania swojego wyższego pochodzenia, co często wręcz szokowało otoczenie. W 1710 roku wydano ją za mąż za Karola, księcia de Berry, najmłodszego wnuka Ludwika XIV. Małżeństwo to miało pogodzić zwaśnione gałęzie rodu, jednak ostatecznie przeobraziło się w domowy dramat, który zapowiadał jej późniejszy upadek społeczny. Karol był człowiekiem prostym i o ograniczonych horyzontach. Nie potrafił odnaleźć się u boku żony, której trudny charakter łączył w sobie analityczny, wręcz ateistyczny umysł ojca z wyniosłą dumą matki. Tragiczny wypadek na polowaniu w 1714 roku doprowadził do śmierci księcia de Berry, czyniąc z dziewiętnastoletniej Elżbiety wdowę i wywołując spore niepokoje na dworze. W surowo uporządkowanym świecie sędziwego Króla Słońce młoda wdowa jej pokroju powinna usunąć się w cień, wybierając skromne życie lub poświęcenie religijne. Elżbieta postąpiła jednak dokładnie odwrotnie. Gdy w 1715 roku Ludwik XIV zmarł, a jej ojciec objął urząd Regenta, przejęła rolę „pierwszej damy” na dworze, który błyskawicznie zrzucał dawną religijną maskę. Przeprowadzka z Wersalu do Palais-Royal oraz Pałacu Luksemburskiego oznaczała nie tylko zmianę miejsca, ale też całkowitą zmianę obyczajów.
 
W Pałacu Luksemburskim Elżbieta stworzyła własny ośrodek władzy i towarzystwa. Pamiętnikarz Ludwik de Rouvroy, książę de Saint-Simon, pisał o nim nieprzychylnie, porównując go do „nieporządku godnego najpodlejszej tawerny”. Do relacji Saint-Simona należy jednak podchodzić z dystansem badawczym. Był on tradycjonalistą przywiązanym do dawnej hierarchii, dlatego w zachowaniu Elżbiety widział sygnał większego zepsucia, które zagrażało szlacheckiemu ładowi. Zła sława księżnej de Berry opierała się na dwóch głównych zarzutach: niepohamowanym pijaństwie i obżarstwie oraz skrajnej rozpuście. Szczegółowa analiza relacji z tamtych lat wskazuje, że zachowania te nie wynikały wyłącznie z jej wad. Były to również stanowcze próby decydowania o własnym ciele w świecie, który chciał podporządkować kobiety interesom dynastycznym. Publiczne sięganie po alkohol oraz ignorowanie kościelnych postów stanowiły wyraz jej świeckiego sprzeciwu. Słynęła z urządzania kameralnych kolacji (fr. petits soupers), podczas których zacierały się różnice statusu między służbą a władcami, a powaga ustępowała miejsca zabawie. Spotkania te stawały się przestrzenią wolnomyślicielstwa, które później ukształtowało Oświecenie.

Karol Burbon zwany też Francuskim,
książę de Berry; mąż Marii Ludwiki Elżbiety Orleańskiej
autor: Nicolas de Largillière

 
Swoboda obyczajowa kosztowała jednak kobietę znacznie więcej niż mężczyznę. Filip Orleański był uważany za hultaja i rozpustnika, któremu wybaczano błędy ze względu na wybitny umysł. Elżbietę z kolei wyzywano od Mesalin. Ta podwójna miara pokazuje, jak traktowano wówczas obie płcie: wyzwolona kobieta była postrzegana jako istota żyjąca wbrew naturze, a decydowanie przez nią o własnej seksualności traktowano niemal jak bunt polityczny. Najpoważniejszym przejawem tego oporu stały się krążące plotki o kazirodczym związku Elżbiety z ojcem. Choć współcześni badacze uważają te posądzenia za wymysł dawnej arystokracji oraz zwolenników księcia Maine, oskarżenia te spełniały konkretną rolę w walce politycznej. Kazirodztwo stanowiło idealny symbol władzy, która zatraciła wszelkie zasady moralne. Przypisując Regentowi i jego córce role dawnych rzymskich władców – Cezara i Agrypiny – przeciwnicy polityczni próbowali podważyć legalność rządów linii orleańskiej. Życie prywatne księżnej zdominowała relacja z Sicaire’em d'Aydie, hrabią Rion, kapitanem gwardii, którego współcześni mu ludzie uważali za mężczyznę pozbawionego urody i szczególnego intelektu. Jej uległość wobec Riona wywoływała na dworze spore rozbawienie oraz konsternację. Zasady panujące na dworze przyzwalały co prawda księżniczce na posiadanie kochanka, jednak pod żadnym pozorem nie mogła dać mu nad sobą dominować. Rion miał nad Elżbietą ogromną przewagę – według relacji potrafił publicznie ją ganić, a nawet zastraszać fizycznie – co całkowicie wywracało do góry nogami dotychczasowy układ sił związany z hierarchią społeczną i płcią. Z powodu relacji z Rionem Elżbieta przeszła przez serię sekretnych ciąż, które w konsekwencji zniszczyły jej zdrowie i reputację. Każda kolejna ciąża stawała się sporym problemem dla państwa, próbowano więc ukrywać je pod pretekstem „chwilowych słabości” czy „problemów z żołądkiem”. Mimo to prawda była powszechnie znana i wyśmiewana w prześmiewczych piosenkach śpiewanych na ulicach Paryża.
 
Punkt zwrotny w krótkim życiu Elżbiety nastąpił wiosną 1719 roku. Wydarzenia te stały się jednym z najbardziej napiętych starć między Kościołem a władzą państwową na początku XVIII wieku. Będąc w zaawansowanej ciąży i przebywając w izolacji w Pałacu Luksemburskim, księżna zaczęła rodzić, a skomplikowany poród zagrażał jej życiu. Gdy wydawało się, że umiera, proboszcz parafii Saint-Sulpice, Jean-Baptiste Languet de Gergy, kategorycznie odmówił udzielenia jej ostatnich sakramentów. Postawił warunek: jej potajemny mąż lub kochanek, hrabia Rion, musiał natychmiast opuścić pałac.  Nie był to zwykły spór teologiczny, lecz polityczny spektakl najwyższej wagi. Regent, rozdarty pomiędzy ojcowska troską a obowiązkiem ochrony Kościoła gallikańskiego, nie zdołał skłonić duchownego do zmiany decyzji. Sytuacja patowa trwała przez kilka dni, w trakcie których księżna walczyła o życie. Ostatecznie przeżyła poród, ale jej organizm został całkowicie wycieńczony. Odmowa udzielenia sakramentów pozostała jednak trwałą plamą na jej wizerunku i publicznym upokorzeniem dla całej rodziny Orleańskiej. Zdarzenie to pokazało, że nawet najwyższy stan nie chronił przed moralną oceną Kościoła, gdy przewinienia danej osoby stawały się publicznym skandalem.

Widok na parter ogrodu Globe w zamku Meudon (1779)
autor: Jean Pierre Bocquet

 
Tragedia księżnej de Berry polegała na tym, że nie potrafiła – lub nie chciała – dostrzec, jak krucha jest jej pozycja. Gdy tylko wydobrzała po kwietniowym porodzie, zignorowała zalecenia lekarzy i od razu wróciła do dawnego, pełnego ekscesów stylu życia. Kluczowa okazała się nocna uczta w ogrodach Meudon, podczas której mocno się przeziębiła. Zakażenie okazało się dla niej śmiertelne. Księżna zmarła 21 lipca 1719 roku w wieku zaledwie dwudziestu trzech lat. Dwór przyjął wiadomość o jej śmierci nie tyle żałobą, ile ponurą ulgą, że problem rozwiązał się sam. Przeprowadzona sekcja zwłok wykazała, że jej ciało było całkowicie wyniszczone przez alkohol, objadanie się oraz skutki licznych ciąż. Książę de Saint-Simon podsumował ją słowami o „męskim umyśle” i „wyczerpanym sercu”, co stanowiło przewrotną pochwałę dla jej ogromnej, choć niewłaściwie ukierunkowanej energii. Pamiętnikarz odnotował, że przyczyną śmierci było wycieńczenie organizmu, choć w szerszym ujęciu zmarła dlatego to, że jej styl życia nie dawał się pogodzić z ówczesnymi realiami. Dziś, patrząc z perspektywy naukowej Elżbieta Orleańska stała się kozłem ofiarnym epoki Regencji. Ucieleśniała dzikie i nieokiełznane pragnienia nowej ery, czyli to wszystko, co jej ojciec wraz z doradcami próbowali ująć w ramy intelektualne lub opanować za pomocą polityki. Podczas gdy Regent starał się ustabilizować gospodarkę kraju poprzez reformy Jana Lawa i prowadził skomplikowane działania dyplomatyczne w ramach Trójprzymierza, jego córka uzewnętrzniała ukryty chaos tamtych lat. Jej życie przypominało swoisty karnawał, w którym to, co wysokie, mieszano z tym, co niskie. Poprzez ostentacyjne ciąże i licznych kochanków sprowadziła królewskie ciało, stanowiące dotąd święty symbol ciągłości władzy, do roli czysto fizycznej, a wręcz groteskowej.
 
Przez lata historia księżnej była opowiadana głównie z perspektywy pamiętników spisanych przez mężczyzn, którzy przeżyli ją i oceniali przez pryzmat niechęci do kobiet lub politycznych uprzedzeń. Przez całe stulecia przypisywano jej szaleństwo lub nimfomanię. Jednak nowsze, bardziej wnikliwe analizy widzą w niej kobietę doskonale świadomą ograniczeń, w jakich musiała żyć. Jej skrajne zachowania można odczytywać jako formę samozagłady, czyli innymi słowy jako celowe odrzucenie świata, który oferował jej wysoki status, lecz odmawiał jakiejkolwiek realnej sprawczości. W rodzie Orleanów kobiety odbierały staranne wykształcenie i zachęcano je do rozwoju intelektualnego, jednak prawnie i społecznie pozostawały całkowicie zależne od mężczyzn. Odmowa Elżbiety, by podporządkować się regułom dworskiej dyskrecji, była prawdopodobnie jej własnym, gwałtownym protestem przeciwko tej podległości. Sama Elżbieta dawała powody do takich domysłów, wylewnie okazując ojcu uczucia na forum publicznym i bezwzględnie domagając się traktowania jej z niemal królewskimi honorami; żądała na przykład, by Gwardia Szwajcarska witała ją z pełnymi ceremoniałami wojskowymi. Jej obsesja na punkcie pozycji społecznej rosła wraz z tym, jak spadała jej reputacja. Ukazuje to ogromny rozstrzał w jej postawie: z jednej strony chciała korzystać ze wszystkich przywilejów wysokiego urodzenia, a z drugiej rozbijała zasady, które te przywileje uzasadniały.

Księżna de Berry w stroju wdowim 
autor: Louise de Silvestre

Epoka, w której żyła Elżbieta, była czasem głębokich przemian i naruszania dotychczasowych wzorców. Na przełomie XVII i XVIII wieku zaczęła kształtować się „sfera publiczna”, czyli przestrzeń, w której poczynania arystokracji przestały być wyłącznie wewnętrzną sprawą dworu, a stały się przedmiotem dyskusji dla budującego swoją pozycję mieszczaństwa. Księżna de Berry stała się jedną z pierwszych postaci z rodu królewskiego, które zostały w ten sposób wystawione na widok publiczny i poddane ocenie społeczeństwa. Zalew poświęconych jej paszkwili i piosenek pokazywał, że ludzie zaczynali wymagać od swoich władców odpowiedzialności, nawet jeśli początkowo wyrażali to jedynie poprzez oburzenie moralne. Pod wieloma względami Elżbieta zapowiadała los Marii Antoniny: obie demonizowano za zarzucane im rozrzutność i nieumiejętność wpisania się w tradycyjne, macierzyńskie role przypisane monarchii, i obie stały się symbolami władzy, która w oczach poddanych straciła prawo do rządzenia. Losy księżnej rzucają też światło na ówczesne obawy dotyczące zdrowia i odżywiania. Jej zmagania z nadwagą oraz stosowane później drastyczne kuracje przeczyszczające i zabiegi lecznicze odzwierciedlają czasy, w których dopiero zaczynano mierzyć się ze skutkami życia w zbyt dużym dostatku. Przypisywane jej popularne wówczas dolegliwości, takie jak „apatia” czy „chwilowe słabości”, stanowiły modną w wyższych sferach wymówkę, lecz w jej przypadku ukrywały prawdziwy fizyczny ból. Był on efektem stylu życia, którego ludzki organizm na dłuższą metę po prostu nie mógł wytrzymać. Jej śmierć w wieku dwudziestu trzech lat okazała się nieuniknioną konsekwencją biologiczną w czasach, gdy granicę wytrzymałości ciała wystawiano na ciężką próbę z powodu nieograniczonego dostępu do wszelkich uciech.
 
Maria Ludwika Elżbieta Orleańska, księżna de Berry, wciąż pozostaje jedną z najbardziej fascynujących i skomplikowanych postaci francuskiej Regencji. Jej życie przypominało krótki, ale niezwykle intensywny przebłysk, który odsłonił zgniliznę kryjącą się pod wspaniałością dawnego ustroju (Ancien Régime). Była kobietą, która odważyła się korzystać ze swobód obyczajowych w taki sam sposób jak mężczyźni, tylko po to, by przekonać się, że dla jej płci konsekwencje społeczne i zdrowotne okażą się nieporównywalnie bardziej surowe. Rzuciła wyzwanie Kościołowi, dworskiemu środowisku i samej idei monarchicznego majestatu, stając się ofiarą zepsucia, do którego sama się przyczyniła. Wywoływane przez nią skandale nie wynikały wyłącznie z jej trudnego charakteru, lecz stanowiły odbicie społeczeństwa przeżywającego głęboki kryzys tożsamości. Umiejscowiona między surowym ładem z czasów Króla Słońce a pierwszeństwem wolnościowych haseł Oświecenia, Elżbieta stała się symbolem chaotycznego okresu przejściowego. Przyjrzenie się jej losom wymaga konfrontacji z ciemniejszą stroną narodzin nowej epoki, czyli momentem, w którym dążenie do pełnej swobody i szczęścia zmieniło się w dążenie do samozagłady. Postać księżnej idealnie podsumowuje epokę Regencji: była inteligentna, ulegała obżarstwu, bywała arogancka, a przy tym wszystkim głęboko tragiczna. Jej historia przypomina, że na scenie politycznej ciało księżniczki zawsze stanowi pole bitwy. Elżbieta okazała się zaś osobą, która wolała to pole całkowicie spalić, niż oddać je bez walki.
 

Bibliografia:

1. Bluche F.: Louis XIV. Fayard, Paryż, 1986.
2. Darnton R.: The Literary Underground of the Old Regime. Harvard University Press, Cambridge (MA), 1982.
3. Lever M.: Les Bûchers de Sodome. Fayard, Paryż, 1985.
4. Mansel Ph.: The Court of France 1682-1793. Cambridge University Press, Cambridge, 1988.
5. Van Horn Melton J.: The Rise of the Public in Enlightenment Europe. Cambridge University Press, Cambridge, 2001.

Ⓒ Agnieszka Różycka