W pułapce własnych błędów: Ocena rzekomej zdrady Katarzyny Howard wobec Henryka VIII

 


Historyczna ocena Katarzyny Howard, piątej żony Henryka VIII, przeszła w ostatnich dekadach znaczącą przemianę. Dawniej przedstawiano ją jako lekkomyślną, tragiczną dziewczynę – „różę bez kolców”, której błędy wynikały z braku właściwego wychowania i nadzoru. Współczesne badania podkreślają jednak, że jej historia wymaga znacznie bardziej wnikliwej analizy. Pytanie, czy Katarzyna naprawdę dopuściła się zdrady małżeńskiej, otwiera dyskusję, w której trzeba oddzielić szesnastowieczne pojęcie zdrady stanu od realiów psychologicznych, społecznych i politycznych dworu Tudorów. Choć formalne oskarżenia opierały się na jej rzekomej niewierności i zatajeniu wcześniejszych relacji, coraz wyraźniej widać, że „zdrada” była w tym przypadku kwestią polityczną, a nie jednoznacznym opisem jej działań.

Portret młodej kobiety datowany na
lata 1540-1545 i identyfikowany jako Katarzyna Howard.
autor: Hans Holbein Młodszy

 
Aby zrozumieć, jak interpretowano jej zachowanie, trzeba zacząć od prawa obowiązującego w XVI wieku. Akt o zdradzie z 1534 roku rozszerzał definicję przestępstwa do granic absurdu – nawet słowa mogły zostać uznane za zdradzieckie. W czasach upadku Katarzyny obsesja Henryka VIII na punkcie czystości małżeńskiej, wzmocniona traumą po procesie Anny Boleyn, sprawiała, że seksualna przeszłość królowej była traktowana jako kwestia bezpieczeństwa państwa. Oskarżenie wobec Katarzyny opierało się na dwóch elementach: jej dziewictwie przed ślubem oraz zachowaniu po zawarciu małżeństwa. Pierwszy z nich był pułapką prawną – nie ujawniając relacji z Henrykiem Mannoxem i Franciszkiem Derehamem, Katarzyna naraziła się na zarzut oszustwa wobec monarchy. W świetle prawa mogło to podważać ważność małżeństwa, a tym samym otwierać drogę do uznania jej późniejszych działań za cudzołóstwo.
 
Najbardziej problematyczna dla historyków jest jej dawna relacja z Franciszkiem Derehamem. Jeśli spojrzymy na Katarzynę jako na młodą dziewczynę żyjącą w chaotycznym, słabo nadzorowanym domu księżnej Norfolk, jej „zdrada” traci wymiar moralny i staje się opowieścią o wykorzystaniu i braku ochrony. Jej młodzieńcze związki nie były próbą zdobycia wpływów, lecz raczej desperackim poszukiwaniem bliskości i akceptacji. Jednak w momencie, gdy została królową, przeszłość ta została przekształcona w argument polityczny. Henryk VIII oczekiwał żony nieskazitelnej, a zatajenie wcześniejszych relacji uznano za naruszenie jego honoru i autorytetu. Nawet jeśli Katarzyna nie miała złych intencji, jej milczenie stało się podstawą do oskarżenia o zdradę wizerunku monarchy.

Ponieważ nie wiemy, jak naprawdę wyglądał
Tomasz Culpeper, z którym znajomość ostatecznie
doprowadziła Katarzynę Howard do upadku, możemy
jedynie go sobie wyobrazić. Podobnie jak Henryka Mannoxa
i Franciszka Derehama. 

 
Jeszcze poważniejszym problemem okazała się jej relacja z Tomaszem Culpeperem. O ile Dereham należał do przeszłości, Culpeper był zagrożeniem teraźniejszym. Materiały z dochodzenia ukazują obraz nocnych spotkań, przekazywanych potajemnie wiadomości i emocjonalnego zaangażowania, które dla starzejącego się, coraz bardziej podejrzliwego Henryka VIII były jednoznacznie zdradzieckie. Kluczowe jest jednak pytanie o intencję. Czy Katarzyna chciała obalić króla? Czy działała z politycznym zamiarem? Współczesne badania wskazują, że jej motywacje były raczej emocjonalne niż polityczne. Nie zmienia to jednak faktu, że w świetle prawa ciało królowej należało do państwa – każdy akt niewierności, a nawet jego cień, był traktowany jako zamach na monarchię. W przeciwieństwie do Anny Boleyn, która świadomie uczestniczyła w sporach religijnych i politycznych, Katarzyna wydaje się osobą nieświadomą konsekwencji swoich działań. To prowadzi do kluczowego pytania: czy Katarzyna była sprawczynią własnego losu, czy raczej ofiarą dworskich rozgrywek. W latach czterdziestych XVI wieku rywalizacja między stronnictwami osiągnęła punkt kulminacyjny. Po upadku Tomasza Cromwella konserwatywni Howardowie, z księciem Norfolk na czele, wykorzystali Katarzynę jako narzędzie do wzmocnienia swojej pozycji. Gdy reformiści, kierowani przez Tomasza Cranmera, odkryli jej przeszłość, natychmiast dostrzegli w niej okazję do uderzenia w przeciwników. Zdrada Katarzyny była więc także zdradą polityczną – zdradą wobec frakcji, która ją wyniosła na szczyt, i wobec króla, który oczekiwał od niej doskonałości.
 
Największym błędem Katarzyny była jej bezradność i brak świadomości zagrożeń. Jej listy do Culpepera, pełne emocji i naiwności, pokazują młodą kobietę pozbawioną odpowiedniego wsparcia. Otaczały ją osoby, które nie potrafiły lub nie chciały jej chronić – jak lady Rochford, współorganizatorka potajemnych spotkań. Nie działały one z zamiarem zdrady monarchy, lecz raczej z lojalności wobec królowej lub braku zrozumienia, jak śmiertelnie poważne mogą być konsekwencje takich działań. Tragedia Katarzyny Howard polega więc na tym, że ostatecznie stała się ofiarą nie tyle własnej niewierności, ile złudzeń Henryka VIII. Król, przekonany, że może panować nad przeszłością, charakterem i emocjami ludzi wokół siebie, sam stworzył warunki, które doprowadziły do jej upadku. W tym świetle pytanie, czy Katarzyna zdradziła króla, traci znaczenie, bo to Henryk, próbując odzyskać młodość poprzez związek z nastoletnią żoną, zdradził samego siebie. Wybrał partnerkę, która z natury nie mogła sprostać surowym, niebezpiecznym oczekiwaniom dworu i roli królowej. Zmuszając ją do funkcji, do której nie była przygotowana, w praktyce przesądził o klęsce tego małżeństwa. „Zdrada” Katarzyny polegała więc na tym, że nie potrafiła stać się kimś, kim nigdy nie była i za tę niemożność zapłaciła życiem.

Płyta pamiątkowa w kościele pod wezwaniem Świętego Piotra
w Okowach przedstawiająca herb rodu Howardów. Płyta została wykonana
w 1877 roku, kiedy to domniemane szczątki Katarzyny Howard
ponownie złożono w tym miejscu. 
fot. VCR Giulio 19

 
W ostatecznym rozrachunku największym wyzwaniem dla historyków jest pogodzenie jej rzeczywistych błędów z polityczną narracją, która wymagała, by przedstawiono ją jako cudzołożnicę i zdrajczynię. Katarzyna nie zachowywała się z rozwagą, powagą ani politycznym instynktem, jakiego oczekiwano od królowej, lecz jej potknięcia były potknięciami młodej, niedoświadczonej dziewczyny, a nie świadomej spiskowczyni. Jej „zdrada” była przede wszystkim błędem społecznym i osobistym, który został cynicznie wykorzystany przez dworskie frakcje pragnące umocnić własną władzę kosztem osoby niemającej świadomości, jak bardzo jest zagrożona. Owszem, Katarzyna była winna nieostrożności, naiwności i niewierności, ale nie była – w żadnym istotnym sensie – zdrajczynią państwa. Jeśli zawiodła Henryka VIII, to tylko w takim stopniu, w jakim każdy człowiek zawodzi kogoś, kto wymaga od niego rzeczy niemożliwych.
 
Taka interpretacja stanowi korektę uproszczonych wizji, które czynią z niej albo niewinną ofiarę, albo wyrachowaną kusicielkę. W rzeczywistości była młodą kobietą uwięzioną w świecie dynastycznych ambicji, której życie zakończyło się dlatego, że król nie potrafił znieść odbicia własnych słabości w twarzy swojej piątej żony. Jej dziedzictwo nie jest więc dziedzictwem zdrady, lecz świadectwem brutalnej logiki władzy, która próbuje zawładnąć nie tylko czynami, lecz także uczuciami i przeszłością ludzi, których chce posiadać. Opowieść o jej „zdradzie” przypomina, że na dworze Henryka VIII nie było miejsca na omylność ani na prawdę. Katarzyna Howard była zatem ofiarą własnej lekkomyślności, ale także męczennicą w systemie, który potrzebował winnego, by ukryć pustkę i lęki samego monarchy.

 
 Bibliografia:

1. Denny J.: Katherine Howard: A Tudor Conspiracy. Londyn: Portrait, 2005.
2. Fraser A.: The Six Wives of Henry VIII. Londyn: Weidenfeld & Nicolson, 1992.
3. Russell G.: Young and Damned and Fair: The Life of Catherine Howard, Fifth Wife of King Henry VIII. Londyn: William Collins, 2017.
4. Smith L. B.: A Tudor Tragedy: The Life and Times of Catherine Howard. Londyn: Jonathan Cape, 1961.
5. Wilkinson J.: Katherine Howard: The Tragic Story of Henry VIII’s Fifth Queen. Londyn: John Murray, 2016.

 

Ⓒ Agnieszka Różycka