Geoffrey, syn Henryka II: wojownik-biskup przeciw królom

 

W czasach, gdy dynastyczne ambicje ścierały się z rosnącą potęgą Kościoła, niewielu ludzi tak wyraziście uosabiało paradoksy średniowiecza jak Geoffrey Plantagenet. Geoffrey, urodzony około 1152 roku jako nieślubny syn Henryka II, jednego z najpotężniejszych monarchów Anglii, prowadził życie będące świadectwem złożonego splotu krwi, ambicji i autorytetu kościelnego. Choć ojciec przeznaczył go do kariery duchownej, Geoffrey równie chętnie dzierżył miecz jak pastorał, zdobywając reputację przebiegłego stratega wojskowego i lojalnego obrońcy ojcowskiej sprawy. Ta lojalność, zahartowana w ogniu bitew, z czasem przerodziła się w gwałtowny sprzeciw wobec arbitralnej władzy jego przyrodnich braci – Ryszarda I i Jana. Geoffrey jawi się więc jako postać niezwykła: królewski bękart, który został arcybiskupem, utalentowanym dowódcą broniącym praw Kościoła i człowiekiem, którego uczciwość doprowadziła go do otwartego konfliktu z królami Anglii.

Nie zachował się żaden wiarygodny i potwierdzony
portret Geoffreya Plantageneta, a zatem możemy jedynie
wyobrazić sobie, jak mój wyglądać. 

Choć okoliczności jego narodzin pozostają niejasne – matką mogła być Rosamond de Clifford, ale nie ma pewności, lub kobieta o imieniu Ykenai – Geoffrey miał wyjątkowe szczęście. W epoce, gdy nieślubne pochodzenie często spychało jednostki na margines, został uznany przez ojca i obdarzony jego wsparciem. Henryk II, władca imperium rozciągającego się od Szkocji po Pireneje, widział w synu nie obciążenie, lecz użyteczne narzędzie wzmacniające królewską władzę. Od młodości przygotowywano go do kariery w Kościele – typowej ścieżki dla królewskich bękartów, którzy nie mogli dziedziczyć ziem, lecz mogli zdobywać wpływy duchowne. Już w wieku czternastu lat Geoffrey zgromadził szereg dochodowych urzędów, m.in. został skarbnikiem w Lincoln i archidiakonem w Rouen. Te beneficja zapewniały mu znaczne dochody bez konieczności pełnienia faktycznych obowiązków, co jasno wskazywało na zamiary Henryka II: umocnić pozycję syna w hierarchii kościelnej i powiązać ją z interesami Korony.
 
Jednak droga duchowa Geoffreya była wielokrotnie przerywana przez wojenne zawirowania. Lata 1173–1174, czyli czas „wielkiego buntu” przeciw Henrykowi II, stały się dla niego przełomowe. Zbuntowani synowie króla – Henryk Młody Król, Ryszard i Geoffrey, książę Bretanii – wspierani przez Eleonorę Akwitańską i króla Francji Ludwika VII, pogrążyli imperium Andegawenów w kryzysie. Wtedy młody Geoffrey, mający niewiele ponad dwadzieścia lat, ujawnił swoje prawdziwe oblicze jako znakomity wojownik i niezachwiany lojalista wobec ojca. Zamiast pozostać w cieniu kościelnych obowiązków, przywdział zbroję i stanął na polu bitwy. Zebrał oddział najemników i prowadził ich z wielką sprawnością, szczególnie w obronie Bretanii. Jego talent wojskowy był niezaprzeczalny – odegrał kluczową rolę w pojmaniu Wilhelma Lwa, króla Szkocji, pod Alnwick w 1174 roku. To zwycięstwo stłumiło północny front buntu i umocniło władzę Henryka II. Król, pod wrażeniem zdolności syna i jego niezachwianej lojalności, miał powiedzieć, że Geoffrey był jedynym z jego synów, który okazał mu prawdziwie synowskie oddanie.

Dziewiętnastowieczna grafika
przedstawiająca Wilhelma Lwa.
autor: Richard Cooper Starszy

 
Okres ten ugruntował reputację Geoffreya nie tylko jako królewskiego syna, lecz także jako sprawdzonego dowódcy wojskowego. Mimo jego sukcesów militarnych Henryk II pozostał nieugięty w zamiarze skierowania go na drogę kościelną. Powody były oczywiste: król miał już wystarczająco wielu prawowitych synów, którzy rywalizowali o świeckie ziemie, a kolejny pretendent – zwłaszcza tak zdolny wojskowo – mógł jedynie zaostrzyć przyszłe konflikty dynastyczne. Ponadto obsadzanie lojalnych i kompetentnych ludzi w strukturach Kościoła stanowiło skuteczny sposób wzmacniania królewskiego wpływu na jedną z najpotężniejszych instytucji średniowiecza. W 1182 roku Geoffrey podporządkował się woli ojca, zrzekł się świeckich urzędów i uzyskał papieską dyspensę na święcenia. Siedem lat później, w 1189 roku, został wyświęcony na kapłana, realizując duchowną ścieżkę wyznaczoną mu przez Henryka II. Śmierć Henryka II w tym samym roku była dla Geoffreya momentem przełomowym. Utrata głównego patrona sprawiła, że jego pozycja stała się niepewna. Tron objął przyrodni brat, Ryszard I, a relacje między nimi od początku były napięte. Ryszard, słynący z wojskowej potęgi i ambicji, patrzył na Geoffreya z podejrzliwością, widząc w nim potencjalnego rywala lub przeszkodę w realizacji własnych planów. Mimo to związki Geoffreya z prestiżową stolicą arcybiskupią w Yorku – drugą najważniejszą w Anglii – były zbyt silne, by je zignorować. Kapituła wybrała go arcybiskupem w 1189 roku, głównie dzięki wpływom Henryka II, choć konsekracja została odłożona.
 
Ryszard, potrzebujący ogromnych funduszy na planowaną krucjatę, próbował wykorzystać sytuację. Zablokował konsekrację Geoffreya, żądając 3000 funtów w zamian za jej zatwierdzenie. Geoffrey, nieugięty w obronie swoich praw i niezależności diecezji, odmówił zapłaty. Konflikt narastał, a arcybiskup-elekt udał się do Francji, gdzie w Tours uzyskał konsekrację od tamtejszego arcybiskupa. W sierpniu 1191 roku został oficjalnie konsekrowany na arcybiskupa Yorku, co stanowiło symboliczny akt sprzeciwu wobec królewskiej ingerencji w sprawy Kościoła. Powrót Geoffreya do Anglii spotkał się z otwartą wrogością. Ryszard, przebywający wówczas na krucjacie, pozostawił władzę w rękach swojego kanclerza, Wilhelma Longchampa, biskupa Ely. Longchamp, znany z arogancji i bezwzględnego rojalizmu, uznał konsekrację Geoffreya za granicą za zniewagę wobec królewskiej władzy. Wysłał więc ludzi, aby go przechwycili. Do dramatycznego starcia doszło w Dover: Geoffrey, szukając azylu w kościele, został siłą wyciągnięty od ołtarza, a następnie pobity i uwięziony. Brutalne pogwałcenie przywilejów kościelnych wstrząsnęło Anglią i Europą, ujawniając tyraniczne skłonności Longchampa i wywołując oburzenie zarówno wśród duchowieństwa, jak i świeckich możnych.

 
Uwięzienie nie złamało Geoffreya – przeciwnie, wzmocniło jego determinację. Wsparli go wpływowi ludzie, w tym Jan, który dostrzegł okazję do osłabienia regenta. Opinia publiczna zwróciła się przeciwko Longchampowi, a uwolnienie Geoffreya stało się hasłem dla przeciwników jego rządów. Ostatecznie Longchamp został obalony i wygnany, a Geoffrey, oczyszczony z zarzutów, przez pewien czas cieszył się znacznymi wpływami politycznymi. Podczas dalszej nieobecności Ryszarda odegrał nawet istotną rolę w rządzeniu królestwem. Pokój nie trwał jednak długo. Po powrocie Ryszarda z niewoli w 1194 roku napięcia między braćmi odżyły. Król, nieustannie potrzebujący środków na wojny z Francją, nałożył wysokie podatki na całe królestwo, w tym na duchowieństwo. Geoffrey, teraz obrońca nie tylko ojcowskiej sprawy, lecz także praw swojej diecezji, stanowczo sprzeciwiał się tym żądaniom. Uważał je za naruszenie wolności Kościoła i nadmierne obciążenie dla poddanych. Jego konsekwentny sprzeciw wobec podatków stał się znakiem rozpoznawczym jego arcybiskupstwa. Szczególnie głośno występował przeciwko nakładaniu scutage – opłaty zastępującej służbę wojskową – na ziemie kościelne, argumentując, że była to niebezpieczna nowość podważająca tradycyjne zwolnienia duchowieństwa.
 
Sprzeciw Geoffreya wobec królewskich żądań nie pozostał bez konsekwencji. Ryszard, zirytowany jego nieustępliwością, wielokrotnie konfiskował dobra doczesne arcybiskupstwa Yorku – ziemie i dochody – ograniczając tym samym bogactwo oraz władzę arcybiskupa. Geoffrey odpowiadał ekskomuniką wobec królewskich urzędników, którzy próbowali ściągać podatki. Jego relacje z kapitułą w Yorku również były napięte, gdyż wielu kanoników stawało po stronie króla, co dodatkowo pogłębiało niestabilność arcybiskupstwa. W czasie panowania Ryszarda Geoffrey często przebywał poza Anglią, wybierając Normandię, gdzie miał rodzinne powiązania i gdzie łatwiej mógł unikać królewskich nacisków oraz odwoływać się do papieża. Śmierć Ryszarda I w 1199 roku wyniosła na tron jego najmłodszego brata, Jana. Nowy król, którego panowanie cechowały niestabilność, paranoja i lekceważenie norm prawnych, początkowo próbował pojednać się z Geoffreyem. Rozumiał bowiem, że potrzebuje potężnych sojuszników, a arcybiskup Yorku – mimo burzliwej przeszłości – był postacią o dużym znaczeniu. Przez krótki czas Geoffrey cieszył się łaską Jana i uczestniczył nawet w jego koronacji. Jednak starcie między autorytarnymi skłonnościami króla a niezłomnymi zasadami arcybiskupa było nieuniknione.

 
Podobnie jak wcześniej w przypadku Ryszarda, katalizatorem konfliktu stały się podatki. W 1207 roku Jan nałożył bezprecedensowy podatek w wysokości jednej trzynastej od całego ruchomego majątku duchowieństwa i świeckich, aby sfinansować swoje nieudane wojny we Francji. Geoffrey, wierny obrońca praw Kościoła, stanowczo sprzeciwił się temu żądaniu. Uważał, że podatek nałożony bez zgody był niesprawiedliwy i bezprawny. W akcie otwartego sprzeciwu zakazał jego poboru w swojej diecezji, a urzędników próbujących go egzekwować obłożył ekskomuniką. Jan odpowiedział szybko i brutalnie. Ponownie skonfiskował dobra Yorku, pozbawiając Geoffreya dochodów i realnej władzy. W obliczu groźby aresztowania arcybiskup zdecydował się na ucieczkę. W ostatnim akcie oporu wobec królewskiej tyranii opuścił Anglię i udał się na wygnanie do Francji. Tam, głównie w Normandii, spędził resztę życia, protestując przeciwko działaniom Jana przed papieżem i broniąc praw Kościoła z oddali.
 
Geoffrey Plantagenet zmarł w Normandii w 1212 roku, pozostając na wygnaniu, z archidiecezją skonfiskowaną i więziami z koroną angielską nieodwracalnie zerwanymi. Jego śmierć, choć mniej dramatyczna niż wcześniejsze wydarzenia, utrwaliła obraz człowieka niezłomnych zasad. Nie był jedynie możnym walczącym o własne interesy – był arcybiskupem, który wielokrotnie stawiał prawa i wolności Kościoła oraz swoich poddanych ponad żądania królów. Tożsamość Geoffreya jako „wojownika-biskupa” stanowi klucz do zrozumienia jego znaczenia historycznego. Uosabiał sprzeczności epoki, w której granice między władzą świecką a duchową stale się zacierały. Jego młodzieńcze doświadczenia jako dowódcy wojskowego, lojalnego wobec ojca na polu bitwy, wykuły w nim siłę woli i strategiczny umysł. Te same cechy wykorzystał później w walce o prawa Kościoła i niezależność arcybiskupstwa, broniąc Canterbury i Yorku z taką samą zaciekłością, z jaką niegdyś strzegł zamków swojego ojca.

 
Podwójna tożsamość Geoffreya nie była wolna od wewnętrznych napięć. Czy rzeczywiście był człowiekiem głęboko duchowym, czy raczej traktował Kościół jako wygodną bazę władzy – narzędzie własnych ambicji i platformę do kwestionowania autorytetu świeckiego? Jego wczesne gromadzenie beneficjów sugeruje podejście pragmatyczne, wręcz cyniczne, lecz późniejsze, zdecydowane sprzeciwy wobec niekonstytucyjnych podatków wskazują na głębsze przekonanie. Możliwe, że przyjmując urząd duchowny, uwierzył w jego przyrodzone prawa i godność, a następnie był gotów o nie walczyć. Jego opór wobec Ryszarda i Jana wynikał mniej z osobistej zemsty, a bardziej z konsekwentnej odmowy akceptacji arbitralnej władzy królewskiej, zwłaszcza gdy naruszała ona tradycyjne wolności Kościoła i poddanych. Dziedzictwo Geoffreya ma wiele wymiarów. Stał się symbolem sprzeciwu wobec coraz bardziej absolutystycznych tendencji monarchów z dynastii Andegawenów. Jego zmagania z finansowymi żądaniami Ryszarda i opresyjnymi podatkami Jana zapowiadały szerszy bunt baronów, który kilka lat po jego śmierci doprowadził do powstania Wielkiej Karty Swobód (Magna Carta). Był jednym z nielicznych wysoko postawionych duchownych, którzy odważyli się otwarcie sprzeciwić Janowi – nie tylko w sprawie interdyktu, lecz także w kwestiach, które uznawał za fundamentalne naruszenie prawa zwyczajowego i wolności. Jego decyzja o wyborze wygnania zamiast kapitulacji podkreślała głębię jego przekonań.
 
Życie Geoffreya stanowi również fascynujący obraz mechanizmów władzy andegaweńskiej. Wyrachowane wykorzystanie nieślubnego syna przez Henryka II, nieustanna rywalizacja między Koroną a Kościołem, kluczowa rola finansów w średniowiecznej polityce oraz napięcie między ambicjami dynastycznymi a prawami jednostki – wszystko to zostało wyraźnie zilustrowane przez jego doświadczenia. Geoffrey był produktem systemu andegaweńskiego, lecz ostatecznie stał się jednym z jego najważniejszych krytyków i przeciwników. Geoffrey Plantagenet, wojownik-biskup, wymyka się prostym klasyfikacjom. Był człowiekiem paradoksów: urodzonym bękartem, a jednak faworyzowanym przez króla; dowódcą zmuszonym do kapłaństwa; lojalnym synem, który stał się zaciekłym przeciwnikiem swoich braci. Jego życie było nieustannym balansowaniem między wymaganiami krwi, ambicji i zasad. Od bitew w obronie imperium ojca po chłodne kalkulacje sprzeciwu wobec królewskich podatków – Geoffrey konsekwentnie wykazywał niezłomną wolę i gotowość trwania przy swoich przekonaniach. Nie zawsze był postacią świętą ani głęboko duchową, lecz niewątpliwie był człowiekiem uczciwości, ukształtowanym w tyglu średniowiecznej polityki. Jego sprzeciw wobec Ryszarda i Jana, szczególnie w obronie przed niesprawiedliwymi podatkami, utrwalił jego miejsce w historii jako postaci zasadniczej i potężnej ¾ wojownika, którego ostatnie bitwy toczone były z moralnym autorytetem Kościoła przeciwko arbitralnej władzy Korony. Geoffrey pozostaje świadectwem złożonego, sprzecznego i buntowniczego ducha epoki andegaweńskiej.
 

Bibliografia:
 

1. Bartlett R.: England under the Norman and Angevin Kings, 1075–1225, Oxford University Press, Oksford 2000.
2. Boyd D.: Plantagenet Princes: The Sons of Eleanor of Aquitaine and Henry II, Pen & Sword Books, Barnsley 2025.
3. Douie D. L.: Archbishop Geoffrey Plantagenet and the Chapter of York, St. Anthony’s Press for the Borthwick Institute of Historical Research, York 1960.
4. Norgate K.: England under the Angevin Kings, Macmillan, Londyn 1887.
5. Warren W. L.: Henry II, University of California Press, Berkeley 1973.
6. Wilson D.: The Plantagenets: The Kings That Made Britain, Quercus, Londyn 2011.

 

 Ⓒ Agnieszka Różycka