Księżniczka Maria Adelajda z Cambridge: wiktoriański konflikt królewski

 




Maria Adelajda z Cambridge, późniejsza księżna Teck, zajmuje szczególne i pełne sprzeczności miejsce w dziejach monarchii wiktoriańskiej. Urodzona w 1833 roku jako wnuczka Jerzego III i kuzynka królowej Wiktorii, dorastała w epoce gwałtownych przemian społecznych oraz zmieniających się oczekiwań wobec rodziny królewskiej. Choć w pamięci potomnych zapisała się przede wszystkim jako osoba o okazałej sylwetce, pogodnym usposobieniu, nieustannych kłopotach finansowych i skłonności do hojności, jej biografia odsłania znacznie więcej. To właśnie w jej losach można dostrzec napięcia i możliwości, jakie towarzyszyły „drugoplanowym” członkom dynastii w dziewiętnastowiecznej Wielkiej Brytanii. Życie Marii Adelajdy – łączące w sobie obowiązek wobec korony, zamiłowanie do przepychu, autentyczną działalność dobroczynną oraz chroniczne zadłużenie – stanowi cenne źródło do zrozumienia roli pomniejszych royalsów w epoce wiktoriańskiej. Co więcej, jej wpływ na przyszłość monarchii, choć pośredni, okazał się znaczący dzięki córce, królowej Marii. Analiza jej pozycji społecznej, problemów finansowych, aktywności filantropijnej i znaczenia dynastycznego pozwala dostrzec dziedzictwo postaci, która – mimo słabości – odegrała istotną, choć często niedocenianą rolę w kształtowaniu nowoczesnej monarchii brytyjskiej.

Maria Adelajda, księżna Teck (1885),
urodzona jako księżniczka Maria Adelajda z Cambridge,
była matką królowej Marii, małżonki króla Jerzego V.
autor nieznany
źródło: Hulton Archives

 
Przynależność Marii Adelajdy do dynastii hanowerskiej zapewniała jej miejsce w królewskim kręgu, lecz jej pochodzenie – jako córki księcia i księżnej Cambridge, najmłodszego syna Jerzego III – niosło ze sobą ambiwalentny status: jednocześnie uprzywilejowany i niepewny. Jako „pomniejsza” księżniczka w coraz liczniejszej rodzinie królewskiej cieszyła się wysoką rangą społeczną, lecz nie posiadała ani stabilnej niezależności finansowej, ani jasno określonej roli państwowej, jaką mieli bezpośredni następcy tronu. Ta sprzeczność między oczekiwaniami a realnymi możliwościami stała się osią jej życia. Od młodości wyróżniała się żywiołowym charakterem, donośnym śmiechem i towarzyską otwartością, które zjednywały jej sympatię otoczenia. W przeciwieństwie do bardziej powściągliwego stylu typowego dla wielu royalsów, emanowała serdecznością, dzięki czemu łatwo nawiązywała kontakt z szerszą publicznością. Jednak ta naturalna przystępność musiała współistnieć z wymogiem, by członkowie rodziny królewskiej ucieleśniali majestat i utrzymywali obraz dostatku oraz elegancji, będący symbolem prestiżu narodowego. W praktyce oznaczało to dla Marii Adelajdy prowadzenie życia, które znacznie przekraczało jej dochody i skromną pensję parlamentarną, co stało się fundamentem jej wieloletnich trudności finansowych.
 
Największym wyzwaniem, które towarzyszyło jej przez całe dorosłe życie, był ciężar królewskich oczekiwań połączony z zamiłowaniem do wystawności. Wiktoriańska Anglia była epoką rosnącego konsumpcjonizmu i nacisku na pozory. Dla rodziny królewskiej utrzymywanie okazałego domu, uczestnictwo w intensywnym życiu towarzyskim i wspieranie inicjatyw charytatywnych nie stanowiło jedynie kwestii osobistych wyborów, lecz obowiązek podtrzymujący prestiż monarchii. Maria Adelajda podejmowała te zadania z ogromnym entuzjazmem, lecz brakowało jej finansowej rozwagi i dyscypliny. Jej rezydencje – najpierw w Pałacu świętego Jakuba, a później w White Lodge w Richmond Park – urządzane były z przepychem, który sugerował bogactwo, jakiego faktycznie nie posiadała. Garderoba, podróże i przyjęcia organizowane były na skalę właściwą dla znacznie zamożniejszej księżniczki. Nieustanne rozrzutne gospodarowanie doprowadzało do narastania ogromnych długów – problemu powracającego przez całe jej życie – co budziło poważne zaniepokojenie w rodzinie królewskiej. Królowa Wiktoria, zirytowana powtarzającymi się trudnościami kuzynki, kilkakrotnie interweniowała, udzielając jej pomocy finansowej, choć czyniła to z wyraźną niecierpliwością.
 

Księżniczka Maria Adelajda z Cambridge w roku 1845
autor: Franz Xaver Winterhalter
źródło: Royal Collection

Źródła trudności finansowych Marii Adelajdy miały charakter wielowymiarowy. Po pierwsze, jej dochód jako członkini dalszej gałęzi rodziny królewskiej, choć wysoki w porównaniu ze standardem życia przeciętnych obywateli, nie wystarczał na utrzymanie stylu życia, którego od niej oczekiwano – obejmującego wystawne gospodarstwo, podróże zagraniczne oraz regularne wsparcie inicjatyw charytatywnych. Była to wada systemu finansowania monarchii, który nie zapewniał odpowiednich środków osobom o jej pozycji. Po drugie, sama księżniczka nie posiadała zdolności do rozsądnego zarządzania pieniędzmi. Budżetowanie i oszczędzanie sprawiały jej trudność, a wydatki podejmowała często impulsywnie, bez refleksji nad przyszłymi konsekwencjami. Współcześni podkreślali jej niezwykłą hojność – rozdawała sumy, których realnie nie mogła przeznaczyć – kierując się szczerym współczuciem, lecz jednocześnie pogłębiając własne zadłużenie. Po trzecie, atmosfera wiktoriańskiej elity sprzyjała rywalizacji w zakresie okazywania bogactwa. Oszczędność czy skromność uchodziły za cechy niegodne królewskiej osoby, co zmuszało Marię Adelajdę do dalszych wydatków, aby utrzymać pozory przepychu. W rezultacie jej życie naznaczone było nieustannym balansowaniem między oczekiwanym splendorem a realnymi ograniczeniami finansowymi – sytuacją, która prowadziła do chronicznego zadłużenia, lecz nie powstrzymywała jej przed wypełnianiem społecznych obowiązków.
 
Jej małżeństwo, zawarte stosunkowo późno – w wieku trzydziestu trzech lat – dodatkowo skomplikowało zarówno status, jak i sytuację materialną. W 1866 roku poślubiła księcia Franciszka Teck, arystokratę austriackiego pochodzenia morganatycznego. Choć związek ten był oparty na uczuciu i przyniósł jej osobiste szczęście, nie zapewnił ani znacznego majątku, ani prestiżu, którego zwykle oczekiwano od małżonków brytyjskich księżniczek. W konsekwencji problemy finansowe nie tylko nie zostały rozwiązane, ale wręcz się pogłębiły – pojawiła się konieczność utrzymania wspólnego domu i wychowania dzieci. Wybór morganatycznego księcia oznaczał również, że potomstwo Marii Adelajdy, choć królewskie z urodzenia, nie odziedziczyło pełnych tytułów ani statusu w brytyjskiej arystokracji. W epoce, w której kwestie dynastyczne miały ogromne znaczenie, nakładało to na nią dodatkową presję, by zapewnić dzieciom korzystną przyszłość. Małżeństwo uwydatniło jej pozycję osoby oddalonej od bezpośredniej linii sukcesji, lecz wciąż poddanej uważnej obserwacji i wysokim oczekiwaniom, bez wsparcia, jakie mogłoby dać małżeństwo z partnerem o wyższej randze.

Książę Franciszek Teck
znany również jako hrabia Franciszek von Hohenstein

Jednocześnie, mimo słynnej rozrzutności i nieustannych kłopotów finansowych, Maria Adelajda była głęboko zaangażowana w działalność charytatywną i publiczną. Jej aktywność nie miała charakteru czysto reprezentacyjnego – źródła wskazują na autentyczną empatię i pragnienie niesienia pomocy potrzebującym. Wspierała liczne organizacje dobroczynne, szczególnie te zajmujące się opieką nad dziećmi, szpitalami oraz najuboższymi mieszkańcami Londynu. Jej patronat nadawał tym inicjatywom prestiż i rozgłos, przyciągając darczyńców oraz uwagę opinii publicznej. Była obecna na bazarach, kwestach i wydarzeniach społecznych, wykorzystując swoją królewską pozycję, by wspierać tych, którzy znajdowali się w trudniejszej sytuacji życiowej. Ten rys osobowości Marii Adelajdy stanowił wyraźny kontrast wobec jej reputacji jako księżniczki pogrążonej w długach. Choć w życiu prywatnym nie radziła sobie z gospodarowaniem pieniędzmi, w przestrzeni publicznej wyróżniała się nieustanną hojnością i empatią. Zderzenie rozrzutności w sferze osobistej z aktywną działalnością charytatywną ukazuje typową dla epoki wiktoriańskiej dwutorowość: filantropia była jednocześnie autentycznym przejawem wrażliwości społecznej oraz narzędziem podtrzymywania prestiżu i sympatii wobec arystokracji i rodziny królewskiej. Jej otwartość i serdeczność sprawiały, że cieszyła się popularnością podczas wydarzeń publicznych, potrafiąc nawiązać bezpośredni kontakt z ludźmi w sposób, który pozostawał poza zasięgiem wielu bardziej powściągliwych krewnych.
 
Najtrwalszym wkładem Marii Adelajdy w dzieje monarchii brytyjskiej była jej rola matki, zwłaszcza wobec księżniczki Marii, późniejszej królowej Marii. Pomimo własnej lekkomyślności finansowej, zaszczepiła dzieciom poczucie obowiązku, ogładę i świadomość odpowiedzialności. To właśnie obserwacja trudności matki mogła skłonić Marię do wypracowania pragmatycznego i zdyscyplinowanego podejścia do życia, ekonomii i obowiązków królewskich – cech wyraźnie odmiennych od nawyków Marii Adelajdy. Księżniczka miała ambitne plany wobec swojej najstarszej córki i z dużą zręcznością poruszała się w skomplikowanych układach społecznych wiktoriańskiej rodziny królewskiej, starając się zapewnić jej odpowiednie małżeństwo. Choć śmierć księcia Alberta Victora, pierwszego narzeczonego Marii, była dla rodziny dramatem, ostatecznie doprowadziła do zaręczyn z jego młodszym bratem, księciem Jerzym, późniejszym królem Jerzym V. Ten związek okazał się sukcesem strategicznym Marii Adelajdy, umieszczając jej córkę w centrum monarchii i trwale wiążąc rodzinę Tecków z tronem. To właśnie poprzez długie i stabilne panowanie królowej Marii, nacechowane godnością i skrupulatnym oddaniem obowiązkom, najpełniej ujawnia się pośredni wpływ Marii Adelajdy na historię brytyjskiej monarchii.

Maria Adelajda wraz z dziećmi (ok. 1880)
fot. Alexander Bassano

Nieformalna grupa znana jako „Cambridge Set”, obejmująca Marię Adelajdę i jej rodzeństwo, stanowiła barwną i nieco niezależną część szerszej rodziny królewskiej. Choć pozostawali blisko związani z królową Wiktorią, prowadzili życie mniej skrępowane dworskimi rygorami niż najbliżsi krewni monarchini. Żywiołowość i towarzyska serdeczność Marii Adelajdy czyniły ją lubianą wśród rówieśników, lecz jej problemy finansowe były powszechnie znane i budziły irytację królowej Wiktorii. Sama królowa wysoko ceniła oszczędność i poczucie obowiązku – wartości, które kuzynka miała trudności realizować. Mimo to Wiktoria zachowywała wobec niej pewną sympatię, udzielając wsparcia finansowego i moralnego w chwilach kryzysu. Relacja ta ukazuje złożoną sieć uczuć rodzinnych, wymogów królewskiego obowiązku i oczekiwań dotyczących finansowej przyzwoitości w epoce wiktoriańskiej. Również opinia publiczna miała ambiwalentny stosunek: z jednej strony podziwiała jej blask i hojność, z drugiej – była świadoma plotek o jej zadłużeniu.
 
Rozmiar trudności finansowych Marii Adelajdy doprowadził w końcu do rozwiązania radykalnego, choć jedynie czasowego – dobrowolnego opuszczenia kraju. W 1883 roku rodzina Teck, przytłoczona przez wierzycieli, potajemnie wyjechała z Anglii do Florencji, rozpoczynając okres znany eufemistycznie jako „Teck Tour”. Wyjazd miał umożliwić uporządkowanie spraw majątkowych i oddalić bezpośrednią presję ze strony wierzycieli. Dla królewskiej księżniczki była to sytuacja upokarzająca, ukazująca zarówno powagę jej położenia, jak i niedoskonałości systemu, który nie zapewniał wystarczającego wsparcia dalszym członkom dynastii. Mimo wstydu Maria Adelajda przyjęła ten czas z typową dla siebie pogodą ducha i odpornością, angażując się w życie lokalnej społeczności i kontynuując działalność dobroczynną tam, gdzie było to możliwe. Powrót do Anglii przyniósł chwilowe złagodzenie problemów finansowych, lecz nie zmienił jej nawyków wydatkowych ani skłonności do zaciągania nowych zobowiązań. „Teck Tour” stało się wymownym symbolem trwałości jej kłopotów finansowych oraz społecznych nacisków, które zmusiły ją do tak niewygodnego kroku.

Niniejsze zdjęcie zostało zrobione kilka miesięcy przed
śmiercią Marii Adelajdy. Było to 2 lipca 1897 roku
(Maria zmarła w październiku) podczas balu
w Devonshire House.  Choć tego nie widać, ponieważ
fotografia jest czarno-biała, to należy zwrócić uwagę, że
Maria ma na sobie velours miroir (rodzaj weluru o bardzo
silnym połysku, przypominającym lustrzane odbicie),
pełną spódnicę przymocowaną do bioder dwoma rzędami
dużych pereł, które utrzymywały fałdy przy gorsecie;
spódnica ozdobiona była gronostajem, a wydekoltowany
gorset miał duże klapy z gronostaja oraz kolierę (naszyjnik)
z diamentów i pereł; z jednej klapy zwisała koronkowa
peleryna przymocowana do włosów.
Projektantką stroju Marii była niejaka Madame Fréderic
z Londynu. Tło na zdjęciu miało sugerować ogrodowe rzeźby
w Devonshire House. 
fot. Studio fotograficzne J. Lafayette (Londyn)

Analiza jej dziedzictwa ukazuje Marię Adelajdę jako postać o istotnym znaczeniu – nie tylko z powodu osobistych ekscentryczności, lecz także szerszego wpływu na monarchię. Można ją uznać za zapowiedź późniejszych „księżniczek ludu”: arystokratki, która mimo wysokiego urodzenia posiadała zdolność bezpośredniego kontaktu ze społeczeństwem i autentyczne pragnienie służby publicznej. Jej działalność charytatywna, choć spleciona z paradoksem osobistych finansów, stworzyła podwaliny pod nowoczesne rozumienie roli monarchii w filantropii. Jeszcze większe znaczenie miało jej dziedzictwo dynastyczne poprzez córkę, królową Marię. Długie i stateczne panowanie małżonki Jerzego V zapewniło monarchii ciągłość i stabilność w czasach wielkich globalnych kryzysów, w tym dwóch wojen światowych. Skrupulatność, przywiązanie do tradycji i zdyscyplinowane podejście do finansów królowej Marii stanowiły w wielu aspektach odwrotne odbicie charakteru jej matki. W ten sposób Maria Adelajda pośrednio przyczyniła się do realizacji ideału monarchii, którego pragnęła królowa Wiktoria – stabilnej, poważnej i zakorzenionej w obowiązku. Jej losy prowokują do refleksji nad finansowaniem i rolą mniej znaczących członków dynastii – dyskusji, która pozostaje aktualna również we współczesnych monarchiach.
 
Podsumowując, Maria Adelajda z Cambridge była kimś znacznie więcej niż tylko „Fat Mary” – uproszczoną karykaturą pogodnej, pulchnej księżniczki obciążonej długami. Była osobą wielowymiarową, której życie dostarcza cennych spostrzeżeń na temat złożoności wiktoriańskiej monarchii. Jej egzystencja pełna była sprzeczności: hojna i serdeczna, a zarazem niezdolna do rozsądnego gospodarowania finansami; pozbawiona realnej władzy, lecz kluczowa dla zapewnienia ciągłości dynastii poprzez córkę. Jej problemy z długami obnażają systemowe niedostatki w finansowaniu rodziny królewskiej i społeczne oczekiwania związane z utrzymywaniem pozorów przepychu. Jej nieustanna filantropia świadczy o głębokim poczuciu obowiązku i empatii, które przewyższały osobiste słabości. Dziedzictwo Marii Adelajdy wpisuje się w fundamenty nowoczesnej monarchii brytyjskiej – zarówno poprzez bezpośrednią linię do królowej Marii, jak i poprzez przykład służby publicznej splecionej z ludzkimi niedoskonałościami. Jej historia pozostaje fascynującym studium życia królewskiego w epoce wiktoriańskiej, ukazującym koszty osobiste i społeczne wymagania związane z urodzeniem w „złotej klatce”, czyniąc z niej postać trwałą i intrygującą dla historycznych analiz.

Bibliografia:

1. Cooke C. K.: A Memoir of Her Royal Highness Princess Mary Adelaide, Duchess of Teck: Based on Her Private Diaries and Letters, John Murray, Londyn 1900.
2. Hadley M.: The Royal Families of Europe, Weidenfeld & Nicolson, Londyn 1983.
3. Pope-Hennessy J.: Queen Mary, George Allen & Unwin, Londyn 1959.
4. Ziegler Ph.: King George VI: The Reluctant King, Collins, Londyn 1998.

Ⓒ Agnieszka Różycka