Architektka własnego mitu: życie i dziedzictwo Madame du Barry

 



Historia Jeanne Bécu, późniejszej hrabiny du Barry, to jedna z najbardziej przejmujących i zarazem najciekawszych socjologicznie opowieści końca francuskiego Ancien Régime. Jej droga z najniższych warstw Trzeciego Stanu do samego centrum życia wersalskiego to coś znacznie więcej niż anegdota o dworskich intrygach. To perspektywa, przez którą można obserwować zjawiska takie jak mobilność klasowa, płciowy wymiar władzy czy symboliczne rozmontowywanie monarchicznego porządku u schyłku XVIII wieku. Zrozumienie postaci Madame du Barry oznacza zrozumienie, jak kruche były ówczesne hierarchie społeczne i jak łatwo można było je przekroczyć, choć nigdy bez ryzyka.

Portret Madame du Barry
autorstwa Élisabeth Vigée Le Brun (1781)

Jeanne urodziła się w 1743 roku w Vaucouleurs jako nieślubne dziecko Anne Bécu, pracującej jako krawcowa, oraz prawdopodobnie zakonnika znanego pod imieniem Jean Jacques Baptiste Gomard de Vaubernier. W teorii jej szanse na jakikolwiek awans społeczny były znikome. Jednak osiemnastowieczny paryski demi monde tworzył specyficzną przestrzeń pomiędzy oficjalnymi strukturami, gdzie uroda, inteligencja i spryt potrafiły otworzyć drzwi zamknięte dla większości. Wczesna edukacja w klasztorze Saint Aure dała jej podstawy ogłady i umiejętność czytania, które później okazały się kluczowe. Prawdziwy początek jej kariery nastąpił jednak dopiero wtedy, gdy trafiła do środowisk paryskiej elity prostytutek i hazardowej. Pod skrzydłami Jean Baptiste’a du Barry, szlachcica i zawodowego pośrednika w tego typu relacjach, Jeanne została przemieniona w Mademoiselle Lange. Nie chodziło jedynie o zmianę wyglądu. Cały proces miał przygotować ją do roli luksusowego towaru, który można było wprowadzić na salony najwyższych warstw społeczeństwa.
 
Sposób, w jaki Jeanne została przedstawiona Ludwikowi XV w 1768 roku, odsłania zarówno rozkład instytucji monarchii, jak i niezwykle ceremonialny charakter królewskiej łaski. Po śmierci Madame de Pompadour oraz królowej Marii Leszczyńskiej król znalazł się w stanie głębokiej samotności, emocjonalnej i fizycznej. Jean Baptiste du Barry szybko wyczuł, że ta sytuacja może przynieść mu polityczne i finansowe korzyści, dlatego doprowadził do kontaktu Jeanne z monarchą, korzystając z pośrednictwa królewskiego lokaja Lebela. Problemem okazało się jednak jej pochodzenie. Aby zostać oficjalną królewską faworytą, maîtresse en titre, należało być szlachcianką i zostać odpowiednio zaprezentowaną na dworze przez osobę o wysokiej pozycji. Rozwiązanie, które wybrano, było pokazem bezwzględnej gry z zasadami społecznymi. Zorganizowano małżeństwo z rozsądku między Jeanne a bratem Jean Baptiste’a, hrabią Guillaume’em du Barry. Dzięki temu zabiegowi, wzmocnionemu sfałszowanymi dokumentami potwierdzającymi rzekome szlacheckie pochodzenie, córka krawcowej mogła zostać oficjalnie przedstawiona na dworze 22 kwietnia 1769 roku. Nie był to zwykły debiut towarzyski. To wydarzenie miało wymiar polityczny. Wprowadzenie na salony kobiety z półświatka jako tytułowanej hrabiny podważało podstawowe przekonania szlachty o własnej wyjątkowości. Skoro szlachectwo dało się kupić, podrobić i odegrać, a w dodatku mogła je przyjąć kobieta o tak niskim pochodzeniu, to cały fundament Drugiego Stanu zaczynał wyglądać jak konstrukcja oparta bardziej na umowie społecznej niż na niepodważalnej naturze.

Jean Baptiste du Barry (1770)
Autorstwo tego portretu
przypisywane jest Josephowi Boze

 

Sprzeciw wobec obecności Madame du Barry na dworze, kierowany głównie przez księcia de Choiseul oraz królewskie córki, Mesdames, był przedstawiany jako obrona moralności, choć w rzeczywistości wynikał z głębokich napięć politycznych i strukturalnych. Choiseul, twórca francusko-austriackiego sojuszu, widział w Du Barry nie tylko zagrożenie dla własnej pozycji, lecz także dowód na coraz słabszy osąd Ludwika XV. Sytuacja stała się jeszcze bardziej napięta po przybyciu Marii Antoniny w 1770 roku. Młoda delfina, pod wpływem Mesdames, odmówiła rozmowy z Du Barry, co wywołało dyplomatyczny skandal i niemal naruszyło delikatną równowagę w relacjach z Habsburgami. W istocie był to konflikt dwóch modeli legitymizacji. Z jednej strony stała Maria Antonina, reprezentująca dziedziczne i sakralne prawo do władzy. Z drugiej Du Barry, której pozycja opierała się na królewskiej łasce i intymnej bliskości z monarchą, co czyniło ją symbolem plebejskiego awansu. Jej triumf, potwierdzony dymisją Choiseula w 1770 roku, przesunął układ sił w Wersalu w stronę bardziej osobistych i sfrakcjonalizowanych form rządzenia. Było to jednak zwycięstwo o wysokiej cenie. Wyniesienie kobiety z półświatka na sam szczyt dworskiej hierarchii sprawiło, że Ludwik XV nieświadomie wzmocnił falę libelles, czyli podziemnych pamfletów przedstawiających monarchię jako moralnie zdegenerowaną i fizycznie wyniszczoną. W tych tekstach Du Barry nie była zwykłą metresą. Przedstawiano ją jako postać z rynsztoka, która miała splamić królewską krew i zhańbić majestat tronu.
 
Działalność Du Barry jako mecenaski sztuki stanowi ważne przeciwstawienie wobec uproszczonego obrazu, który sprowadza ją wyłącznie do roli obiektu seksualnego. W odróżnieniu od Madame de Pompadour, mocno zaangażowanej w politykę wewnętrzną i zagraniczną, wpływ Du Barry miał przede wszystkim wymiar estetyczny i dotyczył sfery prywatnej. Jej posiadłość w Louveciennes, podarowana przez Ludwika XV, stała się miejscem, w którym dokonywała się przemiana stylu od dekoracyjnego rokoka ku bardziej oszczędnemu, linearnemu neoklasycyzmowi. Jej wsparcie dla architekta Claude’a Nicolasa Ledoux oraz malarza Jean Honoré Fragonarda pokazuje, że świetnie rozumiała znaczenie nowoczesnego gustu jako narzędzia budowania kulturowej pozycji. Co znamienne, odrzuciła słynny cykl Fragonarda Postępy miłości, wybierając bardziej klasyczne, nowatorskie kompozycje Josepha Marie Viena. Zamawiając porcelanę z manufaktury w Sèvres oraz luksusowe meble, współtworzyła ostateczną, najbardziej dopracowaną odsłonę tak zwanego stylu Ludwika XV. Dla Du Barry obcowanie z wysoką kulturą było sposobem na odcięcie się od własnej przeszłości. Otaczając się najlepszymi przykładami francuskiego rzemiosła, próbowała zagłuszyć pamięć o swoim skromnym pochodzeniu. Jednocześnie ta demonstracyjna konsumpcja tylko wzmacniała niechęć społeczną, czyniąc z niej symbol rozrzutności dworu w okresie narastających problemów gospodarczych.

Śmierć Ludwika XV w 1774 roku zakończyła polityczną karierę Du Barry, ale jednocześnie rozpoczęła jej drogę ku roli jednej z najbardziej przejmujących postaci Rewolucji. Nowy król, Ludwik XVI, odesłał ją na krótko do klasztoru Pont aux Dames, choć później pozwolił jej wrócić do Louveciennes. Przez kolejne piętnaście lat żyła jak zamożna, wycofana arystokratka, zajmując się lokalną dobroczynnością i pozostając w długoletnim związku z księciem de Brissac. Ten etap jej życia pokazuje, że potrafiła przejść od pozycji królewskiej metresy do statusu prywatnej osoby z własnym majątkiem, co w przypadku kobiet o jej przeszłości było niezwykle rzadkie. Jednak nieumiejętność odczytania gwałtownie zmieniającej się sytuacji politycznej lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych okazała się dla niej fatalna. Po kradzieży jej klejnotów w 1791 roku kilkakrotnie wyjeżdżała do Londynu, by je odzyskać. Rewolucyjna władza nie widziała w tych podróżach działań ofiary przestępstwa, lecz misje osoby sympatyzującej z emigrantami. Jej majątek, dawna bliskość z królem nazywanym przez rewolucjonistów Tyranem oraz kontakty z arystokratycznymi kontrrewolucjonistami sprawiły, że stała się idealnym celem dla Komitetu Ocalenia Publicznego.
 
Proces Du Barry w 1793 roku miał w sobie więcej z rytuału oczyszczenia niż z rzetelnego postępowania sądowego. Zarzucono jej marnotrawienie państwowych środków, udział w spisku przeciw Republice i utrzymywanie relacji z wrogami Francji. Szczególnie mocno zadziałały zeznania jej byłego służącego Zamora, afrykańskiego chłopca, którego wychowała jako pazia i traktowała jak egzotyczną ozdobę. Jego świadectwo stworzyło dramatyczną opowieść o zdradzie i podkreśliło rozpad dawnych hierarchii domowych. Zamor, który związał się z jakobinami, wystąpił przeciw kobiecie, która go wychowała, stając się symbolem gwałtownego zerwania między paternalizmem Ancien Régime a radykalnym egalitaryzmem Republiki. Egzekucja Du Barry 8 grudnia 1793 roku często bywa porównywana ze spokojną, pełną godności śmiercią Ludwika XVI i Marii Antoniny. Ona nie szła na gilotynę z arystokratyczną powściągliwością. Krzyczała i błagała kata o jeszcze jedną chwilę. W historiografii długo interpretowano to jako dowód słabości, lecz z naukowego punktu widzenia można widzieć w tym autentyczną, ludzką reakcję, która zburzyła maskę szlachetności noszoną przez nią przez lata. W chwili śmierci wróciła do świata, z którego pochodziła, pozbawiona tytułów i luksusu, które przez długi czas stanowiły jej tarczę.

Madame du Barry prowadzona na szafot
Na podstawie ilustracji z książki
Lochy starego Paryża autorstwa
Tighe'a Hopkinsa (1897).

 
Dziedzictwo Madame du Barry nierozerwalnie łączy się z koncepcją desakralizacji, którą spopularyzowali historycy tacy jak Robert Darnton i Roger Chartier. Według tej tezy rewolucja francuska była poprzedzona stopniowym zanikiem sakralnej otoczki królewskiej władzy. Du Barry odegrała w tym procesie kluczową rolę. Jej niskie pochodzenie sprawiało, że można ją było bezkarnie atakować w druku, w sposób niemożliwy wobec księżniczek. Pornograficzne libelles, krążące po Paryżu, łączyły polityczną krytykę z brutalną seksualnością, sugerując, że obsesja króla na punkcie byłej prostytutki ujawnia jego własną niezdolność do rządzenia. Wprowadzając do pałacu to, co postrzegano jako „rynsztok”, Ludwik XV symbolicznie zniżył monarchię do poziomu zwykłych ludzi, co sprawiło, że późniejszy fizyczny atak na instytucję króla w 1792 roku stał się łatwiejszy do wyobrażenia. W tym sensie Du Barry była katalizatorem rozpadu dystansu między władcą a poddanymi. Jej biografia pokazuje paradoks osiemnastowiecznej idei „kariery otwartej dla talentów”. Wykorzystała jedyne dostępne jej środki, czyli urodę, społeczną inteligencję i seksualność, by wspiąć się na szczyt, lecz te same cechy uczyniły ją wyjątkowo podatnym symbolem systemu, do którego zdołała się przedostać.
 
Zrozumienie jej postaci wymaga też spojrzenia na genderowe ograniczenia sprawczości. W przeciwieństwie do Pompadour, która była polityczną partnerką Ludwika XV, Du Barry często przedstawiano jako faworytę pozbawioną wpływu. Taka postawa była jednak formą strategii przetrwania. W silnie sfrakcjonalizowanym dworze lat siedemdziesiątych każda otwarta ambicja polityczna mogła natychmiast doprowadzić do jej upadku. Jej wpływ przejawiał się w sferze prywatnej, gdzie tworzyła królowi namiastkę mieszczańskiego spokoju w dusznej atmosferze wersalskich ceremoniałów. Dawała Ludwikowi XV chwilę wytchnienia od ciężaru jego własnej sakralności, co miało polityczne skutki, nawet jeśli nie taki był jej cel. Humanizując monarchę w jego prywatnych apartamentach, jeszcze bardziej oddalała go od publicznej roli, która była fundamentem absolutnej władzy. W jej przypadku „polityka alkowy” stała się niezamierzoną formą podważania systemu.

Ludwik XV i Madame du Barry 
Obraz pochodzi z 1874 roku.
autor: Gyula Benczúr

W ostatnich dekadach spojrzenie na Madame du Barry uległo wyraźnej zmianie. Przez długi czas przedstawiano ją jako „szkarłatną kobietę” Ancien Régime, efektowną, lecz powierzchowną figurę, która miała przyspieszyć upadek Burbonów. Współczesna historiografia widzi ją jednak znacznie subtelniej. Badacze dostrzegają w niej zarówno ofiarę systemu klasowego, który zepchnął ją w stronę prostytucji, jak i ofiarę rewolucyjnej gorączki, która ukarała ją za to, że zdołała się z tego systemu wyrwać. Jej biografia pokazuje brutalne realia awansu społecznego w świecie pozbawionym instytucji mogących go ułatwić. Była kobietą funkcjonującą w przestrzeni zdominowanej przez mężczyzn: sutenerów, monarchów, ministrów i rewolucjonistów. Wykazywała niezwykłą wytrzymałość, choć ostatecznie jej pozycja okazała się nie do utrzymania. Była też ostatnią oficjalną królewską faworytą, a sama ta rola stała się anachroniczna w momencie, gdy Rewolucja zatarła granicę między tym, co prywatne, a tym, co publiczne.
 
Jeanne Bécu, hrabina du Barry, pozostaje bez wątpienia jedną z najbardziej wielowymiarowych postaci XVIII wieku. Jej droga życiowa, prowadząca od nieślubnej córki krawcowej, przez faworytę następcy Króla Słońce, aż po gilotynę, odzwierciedla sprzeczności epoki przejściowej. Korzystała z możliwości, jakie dawała płynność społeczna Ancien Régime, a jednocześnie padła ofiarą jego nieprzekraczalnych barier. Jej obecność w Wersalu działała jak rozpuszczalnik, osłabiając aurę tajemniczości otaczającą monarchię i ujawniając arbitralność szlacheckiego statusu. Poprzez swoje mecenaty, swoją codzienną obecność na dworze i swój dramatyczny koniec stała się odbiciem lęków i przemian Francji wchodzącej w epokę obywateli. Analizowanie jej losów to jednocześnie analiza mechanizmów władzy w ich najbardziej intymnym i najbardziej publicznym wymiarze, pokazująca, jak ciało jednej kobiety mogło stać się areną, na której rozstrzygały się losy całego porządku społecznego. Jej biografia nie jest więc jedynie historią skandalu, lecz głębokim studium dynamiki klasowej, relacji płci i nieuchronnego rozpadu politycznej konstrukcji, która od dawna chwiała się w posadach. W ostatecznym rozrachunku Madame du Barry nie była tylko uczestniczką historii Francji. Była sygnałem jej rozkładu, postacią, która samą swoją obecnością podważała fundamenty świata, do którego próbowała wejść, a który ostatecznie pochłonął ją w płomieniach kryzysu, jaki współtworzyła.

Naszyjnik z diamentów zamówiony przez
Ludwika XV specjalnie dla Madame du Barry
Ⓒ Château de Breteuil

 
Szersze znaczenie życia Madame du Barry obejmuje również historię kształtowania się sfery publicznej. W XVIII wieku prywatność monarchy zaczęła zanikać, a życie króla stawało się tematem rozmów w kawiarniach i motywem nielegalnych rycin. Du Barry znalazła się w samym centrum tego nowego, oceniającego spojrzenia opinii publicznej. Jej brak akceptacji ze strony ludu nie był wyłącznie osobistą porażką, lecz sygnałem, że królewska prerogatywa nadawania zaszczytów przestała być niepodważalna. Jeśli król wyróżniał kobietę, którą społeczeństwo uważało za niegodną, to w oczach opinii publicznej podważał własny autorytet. Ta spirala skandalu i delegitymizacji stała się ważnym wstępem do rewolucyjnego żądania cnoty w życiu publicznym. Du Barry, ze swoją zmysłowością i przepychem, była przeciwieństwem republikańskiej moralności, którą później głosili Robespierre i jego stronnicy. Jej egzekucja była więc nie tylko aktem politycznej zemsty, lecz także symbolicznym oczyszczeniem wspólnoty, próbą usunięcia ostatniego śladu królewskich nadużyć. Po jej śmierci idea królewskiej faworyty, charakterystyczna dla Ancien Régime, ostatecznie zniknęła, zastąpiona bardziej surowym i deklaratywnie moralnym porządkiem politycznym. Jej biografia zamyka pewien model władzy dworskiej, w którym sfera prywatna i polityczna były ze sobą nierozerwalnie i niebezpiecznie splecione.
 
W analizie Du Barry nie można też pominąć kwestii rasy i statusu, które ujawniają się w jej relacji z Zamorem. Na poziomie badań akademickich ta relacja szczególnie wyraźnie pokazuje skłonność Ancien Régime do uprzedmiotawiania osób postrzeganych jako „inne”. Zamor trafił na dwór jako egzotyczna ciekawostka, żywy element dekoracyjny mający podkreślać bogactwo i światowy zasięg Du Barry. Jednak dzięki edukacji i kontaktom z rewolucjonistami stał się nieświadomie przygotowanym narzędziem jej upadku. Ten epizod odzwierciedla szersze napięcia kolonialne, z którymi borykała się Francja. Państwo, które głosiło ideały Oświecenia, jednocześnie utrzymywało system niewolnictwa i kolonialnej eksploatacji. Dom Du Barry był małą sceną tych sprzeczności. Zdrada Zamora była aktem odzyskania podmiotowości, odrzuceniem roli ozdobnego dodatku w rokokowym teatrze Wersalu. Ta dynamika pokazuje, że Louveciennes nie było spokojnym schronieniem, lecz miejscem, w którym tliły się konflikty społeczne i rasowe, ujawnione w pełni dopiero podczas Terroru.

Portret Zamora autorstwa Marie-Victoire Lemoine (1785)

 
W ostatecznym rozrachunku Jeanne Bécu była kobietą, która podjęła grę o najwyższą możliwą stawkę, korzystając z jedynego kapitału, jaki miała do dyspozycji. Jej spektakularny awans można odczytywać jako zwycięstwo osobistej determinacji nad systemowym wykluczeniem, natomiast jej upadek był nieuniknionym skutkiem załamania porządku, który zaczęła uosabiać. Nie da się jej jednoznacznie zaklasyfikować ani jako bohaterki, ani jako czarnego charakteru. Była raczej czystą esencją swojej epoki, kobietą uformowaną przez blaknący splendor monarchii, która nie potrafiła już chronić własnych faworytów, oraz przez rewolucję pragnącą wznieść nowy świat na gruzach starego. Jej błagalny „moment” przed katem, o którego przedłużenie walczyła z rozpaczliwą intensywnością, pozostaje jednym z najbardziej poruszających obrazów w dziejach Francji. To ostatnie wołanie o życie kobiety, która całe swoje istnienie spędziła, próbując utrzymać się na powierzchni w świecie pełnym zdradliwych prądów, świecie, który w chwili jej śmierci odchodził już bezpowrotnie.
 

 
Bibliografia:

1. De Goncourt E., de Goncourt J.: Madame du Barry, Creative Media Partners, LLC (reprint), Raleigh 2023 (pierwotnie XIX wiek).
2. Douglas R. B.: The Life and Times of Madame du Barry, Hutchinson & Co., Londyn 1919.
3. Haslip J.: Madame du Barry: The Wages of Beauty, Tauris Parke Paperbacks (I. B. Tauris), Londyn 1991.
4. Laski Ph. M.: The Trial and Execution of Madame du Barry, Macmillan, Londyn 1969.
5. Loomis S.: Du Barry: A Biography, Doubleday, Nowy Jork 1967.
6. Williams H. N.: Madame du Barry: The Life and Times of a King’s Favourite, G. P. Putnam’s Sons, Londyn / Nowy Jork 1909.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Aleksandra Duńska: królowa małżonka o długotrwałym wpływie i subtelnej władzy

 


Aleksandra Karolina Maria Charlotta Luiza Julia, księżniczka Danii, która została królową Aleksandrą Zjednoczonego Królestwa i cesarzową Indii, zajmowała wyjątkową i przełomową pozycję w brytyjskiej monarchii na przełomie XIX i XX wieku. Jej siedemdziesiąt trzy lata życia (1844–1925) obejmowały okres ogromnych przemian społecznych, technologicznych i politycznych – od szczytu epoki wiktoriańskiej, poprzez edwardiański rozkwit, aż po burzliwe następstwa I wojny światowej. Wychodząc z relatywnie skromnych realiów niewielkiego duńskiego księstwa, Aleksandra stała się małżonką panującego monarchy największego imperium świata. Jej droga była nietypowa, naznaczona osobistą odpornością oraz subtelnym, lecz trwałym wpływem na życie publiczne, wizerunek monarchii, a nawet stosunki międzynarodowe. Rola Aleksandry ujawniała się w wielu wymiarach: od niespodziewanego awansu dynastycznego, poprzez umiejętne poruszanie się wśród dworskich i publicznych oczekiwań jako księżnej Walii, po przełomowy wpływ jako ikony mody i filantropki, szczególną pozycję polityczną królowej małżonki, osobistą siłę w obliczu prywatnych prób oraz trwałe dziedzictwo jako ukochanej matriarchini i symbol wdzięku oraz obowiązku.

Portret Aleksandry Duńskiej autorstwa
Franza Xavera Winterhaltera (1864)

 

DUŃSKA RÓŻA W KRÓLEWSKIM GĄSZCZU: WCZESNE LATA ŻYCIA I AWANS DYNASTYCZNY

Wczesne lata życia Aleksandry w Kopenhadze były – jak na królewskie standardy – niezwykle skromne. Urodzona w 1844 roku jako drugie dziecko księcia Chrystiana ze Szlezwika-Holsztynu-Sonderburga-Glücksburga i księżniczki Luizy z Hesji-Kassel, dorastała w rodzinie pozbawionej wielkich bogactw i bez bezpośredniego prawa do sukcesji na znaczący tron europejski. Ich rezydencja, Pałac Żółty, była wygodna, lecz nie wystawna, a wychowanie Aleksandry koncentrowało się na praktyczności, edukacji i silnych więziach rodzinnych, zamiast na sztywnej formalności typowej dla bardziej okazałych dworów. Ta prostota okazała się później jej atutem – wpoiła Aleksandrze umiar, naturalność i uznanie dla indywidualnego charakteru ponad hierarchię, co zjednało jej sympatię brytyjskiej opinii publicznej.
 
Polityczny krajobraz Danii był jednak daleki od prostoty i głęboko wpłynął na los Aleksandry. Niespodziewane wstąpienie jej ojca na tron jako Chrystiana IX w 1863 roku – wynik złożonych manewrów dynastycznych i traktatów – przemieniło niewielką książęcą rodzinę w „Teścia Europy”. Dzieci Chrystiana IX zawarły małżeństwa z najpotężniejszymi dynastiami kontynentu: Wilhelm, jako Jerzy I, został królem Grecji, Dagmar, jako Maria Fiodorowna, cesarzową Rosji, Thyra została żoną Ernesta Augusta, następcy tronu Hanoweru, a dla Wielkiej Brytanii najważniejsza była właśnie Aleksandra. Jej awans uczynił ją niezwykle cennym atutem dynastycznym, szczególnie wobec potrzeby znalezienia odpowiedniej małżonki dla Alberta Edwarda, księcia Walii. Wybór Aleksandry wynikał nie tylko z jej urody i łagodnego usposobienia, lecz także ze względów strategicznych. W odróżnieniu od wielu niemieckich księżniczek faworyzowanych przez królową Wiktorię, Aleksandra stanowiła politycznie neutralne i stosunkowo bezproblemowe powiązanie, a rosnąca sieć koligacji jej rodziny obiecywała stabilność i wpływy.

Chrystian IX Duński z żoną i ich sześciorgiem dzieci (1862);
od lewej: Dagmar, Fryderyk, Waldemar, Chrystian IX,
królowa Luiza, Thyra, Wilhelm i Aleksandra.
autor: Georg Emil Hansen

 
Jednocześnie jej duńskie pochodzenie niosło ze sobą polityczny ciężar. Trwający spór o Szlezwik-Holsztyn – gorzka kwestia terytorialna między Danią a Konfederacją Niemiecką, zwłaszcza Prusami – zaszczepił w Aleksandrze głęboką i dożywotnią niechęć wobec Niemiec. Ta postawa subtelnie, lecz konsekwentnie kształtowała jej perspektywę i wpływała na dyplomatyczne interakcje. Wczesne życie Aleksandry dostarczyło więc unikalnej mieszanki osobistej prostoty, silnych wartości rodzinnych oraz wrodzonego zrozumienia złożonej, często brutalnej tkaniny europejskich ambicji dynastycznych i politycznych.

KSIĘŻNA WALII: PORUSZANIE SIĘ WŚRÓD DWORSKICH I PUBLICZNYCH OCZEKIWAŃ

 
Przybycie Aleksandry do Wielkiej Brytanii w marcu 1863 roku, na ślub z Albertem Edwardem, spotkało się z ogromnym entuzjazmem społecznym i natychmiast uczyniło ją jedną z najbardziej uwielbianych postaci w kraju. Jej młodość, uroda i naturalny wdzięk oczarowały naród pogrążony w żałobie po księciu Albercie, spragniony nowej, pełnej życia obecności w rodzinie królewskiej. Określana mianem „Duńskiej Róży” i pieszczotliwie nazywana „Alix”, szybko zdobyła serca poddanych. Ta spontaniczna adoracja publiczna stała się dla niej istotną tarczą wobec surowych oczekiwań królowej Wiktorii i sztywnej atmosfery dworu. Największym wyzwaniem dla Aleksandry było funkcjonowanie w cieniu potężnej i wymagającej monarchini, nieustannie pogrążonej w żałobie. Wiktoria, skrupulatnie oceniająca kandydatki na żony swojego syna, początkowo miała obawy związane z duńskim pochodzeniem Aleksandry i stosunkowo niską pozycją jej rodziny. Z czasem jednak łagodny charakter księżnej, jej chęć nauki oraz szczere uczucie do męża i dzieci złagodziły stanowisko królowej, prowadząc do relacji opartej na wzajemnym, choć często zdystansowanym, szacunku. Aleksandra szybko opanowała złożoną etykietę brytyjskiego dworu, co było szczególnie trudne w atmosferze wciąż przesyconej anachroniczną powagą po śmierci Alberta. Jako księżna Walii wypracowała sobie znaczącą, choć nieformalną, pozycję liderki towarzyskiej i publicznej twarzy monarchii. Podczas gdy Albert Edward prowadził życie często sprzeczne z wiktoriańską moralnością, Aleksandra utrzymywała nieskazitelny wizerunek, ucieleśniając wdzięk, godność i oddanie obowiązkom. Regularnie uczestniczyła w wydarzeniach publicznych – otwierała szpitale, odwiedzała szkoły i wspierała liczne inicjatywy charytatywne. Jej dzieci, choć wychowywane w sposób typowy dla epoki, pod odległym nadzorem, wniosły do królewskiego domu odnowione poczucie rodzinności, co dodatkowo wzmacniało jej popularność.

Aleksandra i Albert Edward,
przyszły Edward VII (1863)
autor: Studio fotograficzne
London Stereoscopic & Photographic Company

 
Wczesne lata Aleksandry w Anglii nie były jednak wolne od tragedii. Narodziny głuchego syna, księcia Aleksandra Jana, który wkrótce zmarł, a później śmierć najstarszego syna, Alberta Wiktora, księcia Clarence, w 1892 roku, były dla niej głębokimi ciosami. Znosiła je z charakterystycznym stoicyzmem, co silnie rezonowało z opinią publiczną i utrwaliło jej obraz jako postaci bliskiej, budzącej współczucie i podziw. Czas Aleksandry jako księżnej Walii był więc nieustannym aktem równowagi: wypełnianiem obowiązków ceremonialnych, podporządkowaniem się rygorom narzuconym przez teściową, radzeniem sobie z niedyskrecjami męża oraz kształtowaniem publicznego wizerunku, który tchnął nowe życie w monarchię.

IKONA ELEGANCJI I SERDECZNEJ TROSKI: ALEKSANDRA JAKO SYMBOL MONARCHINI BLISKIEJ LUDOWI

 

Aleksandra, obok swoich formalnych obowiązków, wywarła głęboki wpływ na społeczeństwo brytyjskie dzięki roli pionierskiej ikony stylu oraz niezachwianemu oddaniu działalności charytatywnej. Jej estetyczny autorytet pojawił się natychmiast i szybko rozprzestrzenił wśród elit towarzyskich. Naturalna elegancja i wyczucie mody sprawiły, że stała się arbitrem smaku, a jej charakterystyczne elementy ubioru – jak „kołnierz Aleksandry”, wysoki i sztywny, często zdobiony koronką – zyskały ogromną popularność. Podobnie jej upodobanie do perłowych kolii i naszyjników, które pełniły rolę modnych ozdób, a zarazem dyskretnie maskowały bliznę z dzieciństwa na szyi. Smukła sylwetka, pełna wdzięku postawa i zamiłowanie do doskonale skrojonych strojów uczyniły ją trwałą prekursorką mody, a jej wizerunek konsekwentnie kojarzono z nowoczesnością i wyrafinowaniem. Jej styl nie był jedynie powierzchowną manifestacją – kreował obraz monarchii bardziej żywej, dostępnej i świadomej mody, co wyraźnie kontrastowało z posępną estetyką utożsamianą z królową Wiktorią.

Wpływ Aleksandry sięgał jednak daleko poza sferę mody. Była niezwykle aktywną patronką wielu organizacji charytatywnych, szczególnie związanych z opieką zdrowotną i wojskiem. Jej współczucie wobec chorych i rannych miało charakter autentyczny i głęboki. Zasłynęła jako niestrudzona orędowniczka szpitali, wspierając instytucje takie jak London Hospital, gdzie symbolicznie wcieliła się w rolę pielęgniarki, zakładając uniform i pomagając pacjentom. Jej patronat nad Wojskową Służbą Pielęgniarską Królowej Aleksandry (QAIMNS) oraz utworzenie Wojskowego Szpitala Królowej Aleksandry były wyrazem osobistego zaangażowania w dobro żołnierzy – uczucia wzmocnionego przez jej duńskie pochodzenie i świadomość zagrożeń, jakie mogły dotknąć ojczyznę. „Róża Aleksandry”, sprzedawana corocznie na rzecz szpitali, stała się rozpoznawalnym symbolem jej filantropii.

Aleksandra i jej siostra Dagmar,
przyszła Maria Fiodorowna (1873)
Ⓒ Royal Collection Trust

Działalność charytatywna Aleksandry nie miała charakteru czysto ceremonialnego – odzwierciedlała jej empatyczną naturę i praktyczne zrozumienie potrzeb społecznych. Wykorzystywała swoją pozycję, aby organizować spotkania, przyciągać darczyńców i zwracać uwagę opinii publicznej na sprawy często pomijane. Dzięki temu stworzyła wyjątkową więź ze społeczeństwem, które postrzegało ją jako królową autentycznie troszczącą się o ich dobro. Jej podwójny wpływ – jako liderki stylu i oddanej filantropki – odegrał kluczową rolę w kształtowaniu obrazu monarchii, czyniąc ją bardziej ludzką, bliższą codziennym troskom poddanych i istotniejszą w ich życiu.

MAŁŻEŃSKA KORONA: KRÓLOWA I POLITYCZNE PODTEKSTY

 
Po objęciu tronu przez Edwarda VII w 1901 roku Aleksandra została królową małżonką, pełniąc tym samym rolę, która zapewniła jej większą rozpoznawalność i liczne obowiązki ceremonialne, choć jej bezpośrednia władza polityczna pozostawała ograniczona przez zasady konstytucyjne. Towarzysząc królowi słynącemu z dyplomatycznych talentów, Aleksandra uzupełniała jego działania własną „dyplomacją wdzięku”. Jej znajomość kilku języków europejskich, rozległa sieć królewskich krewnych na kontynencie oraz naturalna umiejętność nawiązywania kontaktu z ludźmi z różnych środowisk czyniły ją cennym atutem podczas wizyt państwowych i międzynarodowych zgromadzeń. Niejednokrotnie bywała źródłem spokoju i integracji, dzięki czemu zyskiwała sympatię i wspierała trwałość sojuszy.
 
Choć konstytucja uniemożliwiała jej bezpośrednie angażowanie się w politykę, Aleksandra miała silne przekonania, zwłaszcza w kwestiach zagranicznych. Głęboko zakorzeniona niechęć do Niemiec, wynikająca z wojen o Szlezwik-Holsztyn i krzywd zadanych Danii przez Prusy, była trwałym elementem jej światopoglądu. Postawa ta, rzadko wyrażana publicznie, lecz dobrze znana w kręgach dworskich i wśród najbliższych powierników, współbrzmiała z narastającą rywalizacją angielsko-niemiecką na początku XX wieku i mogła subtelnie wzmacniać podejrzenia Edwarda VII wobec cesarza Wilhelma II. Aleksandra konsekwentnie wspierała sojusze z Francją i Rosją, co dodatkowo umacniały jej więzi rodzinne z rosyjską dynastią cesarską. W ten sposób odgrywała cichą, lecz dostrzegalną rolę w nieformalnym i dyplomatycznym krajobrazie epoki.

Portret koronacyjny Aleksandry Duńskiej (1905)
autor: Sir Samuel Luke Fildes

 
Jej wpływ polityczny miał charakter pośredni i subtelny. Przejawiał się w osobistych opiniach, doborze współpracowników oraz umiejętności kierowania rozmowami czy udzielania rad w prywatnych sytuacjach. Aleksandra była gorącą zwolenniczką siły moralnego przykładu i konsekwentnie wspierała inicjatywy promujące pokój oraz międzynarodowe porozumienie, nawet jeśli żywiła wyraźne sympatie narodowe. Jej czas jako królowej małżonki stanowił więc delikatną równowagę: przestrzeganie konstytucyjnych ograniczeń roli przy jednoczesnym zachowaniu wyraźnej osobistej tożsamości i światopoglądu, który niekiedy współgrał z dominującymi politycznymi nurtami rodzącej się epoki edwardiańskiej, a czasem subtelnie na nie wpływał.

OSOBISTA ODWAGA I RODZINNE WIĘZI: ALEKSANDRA WOBEC TRUDNOŚCI

 

Za fasadą królewskiego blasku życie osobiste Aleksandry obfitowało zarówno w chwile radości, jak i w głębokie cierpienia. Najdotkliwszym źródłem bólu były liczne i uporczywe zdrady jej męża, Edwarda VII. Już od pierwszych lat małżeństwa jego romanse z wieloma kochankami stały się domeną publiczną zarówno na dworze, jak i w społeczeństwie. Aleksandra znosiła te upokorzenia z niezwykłą godnością i stoickim spokojem, nie dopuszczając do publicznych skandali czy utyskiwań. I choć jej prywatne listy odsłaniają chwile samotności i cierpienia, to jednak w życiu publicznym pozostawała niewzruszona, wierna mężowi i królewskim obowiązkom. Ta odporność, umiejętność podtrzymywania obrazu jedności mimo osobistych trudności, stała się fundamentem jej charakteru i źródłem podziwu ze strony opinii publicznej.
 
Dzieci Aleksandry były dla niej zarówno wielką radością, jak i przyczyną głębokiego smutku. Była matką oddaną, jak na swoją epokę nietypowo otwarcie okazującą uczucia i zainteresowanie ich życiem. Śmierć dwóch synów – księcia Aleksandra Jana w niemowlęctwie oraz, znacznie boleśniejsza, księcia Alberta Wiktora, księcia Clarence, w wieku 28 lat – pozostawiła trwałe rany. Utrata najstarszego syna, przeznaczonego na tron, była ogromną tragedią osobistą, która zmieniła bieg sukcesji i otworzyła drogę jej drugiemu synowi, Jerzemu, do objęcia korony. Te doświadczenia żałoby dodatkowo umocniły jej obraz jako królowej, która dzieliła z poddanymi ludzkie cierpienia i rozumiała ich ból.

Aleksandra z mężem i dziećmi
Ⓒ World History Archive

 
Aleksandra utrzymywała również niezwykle bliskie więzi ze swoim rodzeństwem, szczególnie z siostrą, cesarzową Rosji, Marią Fiodorowną, („Minny”). Ich intensywna korespondencja i częste wizyty świadczyły o głębokiej więzi emocjonalnej, która dawała im wzajemne wsparcie i pociechę wobec presji życia królewskiego. Ta solidarność rodzinna, często pomijana w analizach politycznych, była dla Aleksandry kluczową kotwicą emocjonalną. Jej prywatne pasje – fotografia, malarstwo, muzyka oraz niezmienna miłość do koni i psów – stanowiły przestrzeń dla osobistej ekspresji i chwil wytchnienia od obowiązków publicznych. Ukazują one kobietę o wyrafinowanym smaku i artystycznej wrażliwości, poszukującą piękna i ukojenia w prostych przyjemnościach życia. Zdolność Aleksandry do prowadzenia życia prywatnego naznaczonego trudnościami małżeńskimi i osobistymi tragediami, przy jednoczesnym utrzymywaniu niewzruszonego publicznego wizerunku wdzięku i obowiązku, świadczy o jej niezwykłej wewnętrznej sile i emocjonalnej odporności.

KRÓLOWA MATKA I JEJ DZIEDZICTWO: ALEKSANDRA JAKO „GRANNY DEAR”

 
Życie Aleksandry wykraczało daleko poza panowanie jej męża, obejmując okres głębokich globalnych przemian. Po śmierci Edwarda VII w 1910 roku weszła w rolę królowej matki, zachowując ogromny szacunek i sympatię społeczeństwa. Pozostała postacią aktywną i widoczną, udzielając synowi, królowi Jerzemu V, kluczowego wsparcia emocjonalnego oraz cennych rad, szczególnie w trudnych początkowych latach jego panowania. Jej obecność wnosiła poczucie ciągłości i stabilności, które uspokajało monarchię w czasach niepewności. Wybuch I wojny światowej w 1914 roku sprawił, że długo pielęgnowana niechęć Aleksandry wobec Niemiec nasiliła się i zaczęła być otwarcie wyrażana. Całym sercem wspierała sprawę aliantów, angażując swój czas i energię w liczne organizacje charytatywne związane z wojną, szczególnie te niosące pomoc rannym żołnierzom i ich rodzinom. Choć jej publiczne wypowiedzi pozostawały wyważone, prywatne uczucia i wpływ jednoznacznie sprzeciwiały się Niemcom, co współgrało z dominującym nastrojem narodowym. Jej nieustanne wsparcie dla żołnierzy – wysyłanie paczek, słów otuchy i darów – jeszcze bardziej zjednywało jej wdzięczność społeczeństwa.

Portret Aleksandry jako królowej matki
po śmierci Edwarda VII (1913)
autor: W. & D. Downey

 
Ostatnie lata Aleksandry naznaczone były pogarszającym się zdrowiem, w tym narastającą głuchotą, jednak jej publiczne wystąpienia wciąż przyciągały tłumy pragnące ujrzeć ukochaną „Granny Dear”. Zmarła w 1925 roku, będąc świadkiem zmierzchu świetności Imperium Brytyjskiego i narodzin nowej, bardziej niepewnej epoki. Jej dziedzictwo pozostało wielowymiarowe i głębokie. Zapamiętano ją jako królową, która wniosła do monarchii blask, współczucie i odrobinę nowoczesności. Przedefiniowała rolę królowej małżonki, przesuwając ją poza funkcję czysto ceremonialną ku aktywnemu zaangażowaniu publicznemu i przywództwu filantropijnemu. Jej wpływ na modę, oddanie działalności charytatywnej oraz pełne wdzięku poruszanie się między oczekiwaniami publicznymi a prywatnymi cierpieniami pozostawiły niezatarte piętno. Osobista odporność Aleksandry, połączona z jej subtelnym, lecz konsekwentnym wpływem na postrzeganie monarchii i nieformalną dyplomację, sprawiły, że jej czas jako księżnej Walii i królowej małżonki nie był jedynie przypisem do panowania Edwarda VII, lecz znaczącym rozdziałem w ewolucji brytyjskiej Korony.

PODSUMOWANIE

 
Aleksandra Duńska, królowa małżonka Zjednoczonego Królestwa, zapisała się w historii nie jako monarchini sprawująca bezpośrednią władzę polityczną, lecz jako postać, której trwały wpływ przeniknął życie publiczne, wizerunek Korony i emocjonalny krajobraz monarchii. Jej droga – od skromnego duńskiego księstwa na szczyt światowej monarchii – została ukształtowana przez niespodziewany awans dynastyczny, obdarzając ją wyjątkową mieszanką pokory i odporności. Jako księżna Walii potrafiła odnaleźć się w sztywnej atmosferze dworu wiktoriańskiego i sprostać wysokim oczekiwaniom opinii publicznej, stając się jedną z najbardziej uwielbianych postaci swojej epoki.

Pogrzeb królowej Aleksandry - procesja żałobna
w Landrigham (obecnie Sandringham)
fot. Agence de presse Meurisse

 
Jej znaczący wpływ jako ikony stylu i niestrudzonej filantropki zmienił postrzeganie monarchii, czyniąc ją bardziej przystępną i zaangażowaną w sprawy społeczne. Choć konstytucyjnie ograniczona, Aleksandra odgrywała subtelną rolę polityczną – jej niezachwiana antyniemiecka postawa współbrzmiała z dyplomatycznymi napięciami epoki i oddziaływała na klimat międzynarodowy. Równocześnie przez całe życie stawiała czoła poważnym prywatnym próbom, znosząc osobiste tragedie i zdrady małżeńskie z niezwykłą godnością, co utrwaliło jej obraz jako osoby stoickiej i współczującej. W roli królowej matki nadal ucieleśniała wdzięk i obowiązek, oferując stabilność oraz mądrość w czasach wielkich przemian. Dziedzictwo Aleksandry to cicha siła, empatyczne przywództwo i trwałe ucieleśnienie kobiecego uroku splecionego z królewskim obowiązkiem. Zapamiętano ją jako ukochaną królową, która subtelnie zmodernizowała monarchię i głęboko rezonowała w sercach poddanych. Jej życie pozostaje świadectwem tego, że wpływy można wypracować nie tylko poprzez władzę, lecz także poprzez charakter, współczucie i niezachwiane oddanie obowiązkowi.

 
Bibliografia:
 

1. Battiscombe G.: Queen Alexandra, Constable & Co., Londyn 1969.
2. Duff D.: Alexandra: Princess and Queen, Collins, Londyn 1980.
3. Pope-Hennessy J.: Queen Mary, George Allen & Unwin, Londyn 1959.
4. Trowbridge W.R.H.: Queen Alexandra: A Study of Royalty, Chapman & Hall, Londyn 1904.
5. Van der Kiste J.: Queen Alexandra, Sutton Publishing, Stroud 1999.

Ⓒ Agnieszka Różycka

Magdalena Zimniak – „Ostatni upadek”

 

Książkę przeczytałam dzięki uprzejmości Autorki i Wydawnictwa. Dziękuję!

Wydawnictwo: SKARPA WARSZAWSKA
Warszawa 2026
 
 

Magdalena Zimniak od lat umacnia swoją pozycję na polskiej scenie literackiej, konsekwentnie pokazując, że potrafi jak mało kto zaglądać w ciemniejsze zakamarki ludzkiej psychiki. Choć jej książki zwykle trafiają na półkę z thrillerami psychologicznymi i domestic noir, trudno je zamknąć w jednej kategorii, ponieważ zawsze niosą ze sobą coś więcej niż tylko solidną dawkę napięcia. Jej najnowsza powieść, Ostatni upadek, wygląda jak naturalne zwieńczenie pewnego etapu twórczości i jednocześnie efektowne domknięcie historii rozpoczętych w bestsellerowych Kształcie demona i Pękniętej krze. To doskonale skonstruowana opowieść, w której przeszłość nieustannie odbija się echem, rodzinne więzi plączą się w skomplikowane układy, a bohaterowie zmagają się z pytaniem o to, kim właściwie są. Autorka po raz kolejny pokazuje, że świetnie czuje klimat dusznej, niepokojącej atmosfery. W jej literackim  świecie prawda i kłamstwo leżą tak blisko siebie, że łatwo je pomylić. I  właśnie to sprawia, że trudno oderwać się od lektury.
 
W Ostatnim upadku w centrum wydarzeń ponownie znajduje się Adrianna Leman – bohaterka dobrze znana fanom twórczości Magdaleny Zimniak, choć w jej przypadku „znać” to pojęcie wyjątkowo niepewne. Autorka świetnie bawi się motywem tożsamości, traktując ją jak kostium, który można zmieniać, ale którego zdjęcie zawsze kosztuje więcej, niż się nam wydaje. Gdy Adrianna orientuje się, że całe jej dotychczasowe życie opierało się na fałszu, musi podjąć decyzję, która wywraca wszystko do góry nogami. Porzucenie nazwiska, kariery i rodzinnego Gdańska to dla niej nie tylko odcięcie się od przeszłości, lecz przede wszystkim desperacka próba zrozumienia, kim naprawdę jest. To pragnienie rozpoczęcia wszystkiego praktycznie od zera jest bardzo ludzkie i łatwo wzbudza sympatię, ale w powieściach Magdaleny Zimniak takie momenty spokoju nigdy nie trwają długo. Miejsce, które miało być bezpieczną przystanią, szybko okazuje się kolejną pułapką. Informacja o znalezieniu zwłok kobiety na budowie i tajemnicze zniknięcie jej dziecka błyskawicznie podkręcają atmosferę, wrzucając czytelnika w wir niepokoju i napięcia.

 
Wyjątkowość Ostatniego upadku wynika z tego, jak sprytnie autorka nawiązuje do własnego literackiego uniwersum, szczególnie do historii opowiedzianej w Pękniętej krze. Aby w pełni poczuć wagę nowej powieści, dobrze jest wrócić myślami do losów bliźniaczek – Agnieszki i Ady. Autorka stworzyła tam duet oparty na kontrastach: jedna była żywiołowa i nieokiełznana, druga spokojna i uporządkowana. W tamtej opowieści tożsamość stała się czymś, co można było niemal wymienić jak element garderoby, a dramat, który rozegrał się w Tatrach, w starym, złowieszczym domu, odcisnął trwałe piętno na życiu tej, która przeżyła. Ostatni upadek wraca do tego motywu i stawia pytanie, czy da się naprawdę porzucić rolę, którą kiedyś przyjęliśmy – z własnej woli albo pod presją okoliczności. Adrianna, próbując odciąć się od dawnych wydarzeń, nie zauważa, że przeszłość ma to do siebie, iż prędzej czy później i tak dopomina się o uwagę. A tajemnice, zwłaszcza te najmroczniejsze, lubią wypływać na powierzchnię wtedy, kiedy najmniej tego chcemy. Magdalena Zimniak z dużą lekkością splata więc dwie płaszczyzny: bolesną, rodzinną historię i pełne napięcia śledztwo, tworząc opowieść, która wciąga zarówno emocjonalnie, jak i kryminalnie.
 
Centralną postacią, która łączy wszystkie wątki Ostatniego upadku, jest nadkomisarz Krystyna Farkas. Czytelnicy mieli okazję poznać ją już w Kształcie demona, gdzie prowadziła śledztwo w sprawie tajemniczych zniknięć w warszawskim kościele. Farkas to bohaterka bardzo „ludzka” – świetna w swoim fachu, ale jednocześnie obdarzona słabościami, przeczuciami i intuicją, która pozwala jej dostrzec to, co umyka innym. W nowej powieści Magdalena Zimniak stawia ją przed zadaniem wymagającym nie tylko policyjnej precyzji, lecz także wniknięcia w psychikę osób zamieszanych w sprawę. Dochodzenie dotyczące śmierci pisarki i zaginięcia jej małej córeczki jest prowadzone z dużą dbałością o realia pracy policji, co sprawia, że całość brzmi wiarygodnie i mocno osadza czytelnika w świecie przedstawionym w powieści. Autorka nie stosuje skrótów – każdy ruch śledczych ma sens, a kolejne tropy stopniowo zmieniają sposób, w jaki patrzymy na Adriannę Leman. W tle cały czas pulsuje kluczowe pytanie: czy pisarka zginęła w nieszczęśliwym wypadku, czy ktoś celowo doprowadził do jej śmierci, znając prawdę o jej dawnym życiu? To właśnie ta niepewność napędza fabułę i sprawia, że trudno odłożyć książkę choćby na chwilę.

Na kartach powieści unosi się atmosfera tak ciężka i lepka, że niemal można ją kroić nożem – to już znak firmowy Magdaleny Zimniak. Autorka ma wyjątkowy talent do tworzenia przestrzeni, które nie są jedynie dekoracją, lecz pełnoprawnym elementem opowieści. Plac budowy, na którym odnaleziono ciało, nie funkcjonuje tu jako zwykłe tło, ale jako metafora wszystkiego, co w życiu bohaterki zostało porzucone, rozbite albo nigdy niedokończone. Podobnie jak w Kształcie demona, gdzie sacrum zderzało się z mrocznymi zakamarkami ludzkiej natury, tak i tym razem Magdalena Zimniak gra kontrastami. Marzenie o próbie zaczęcia wszystkiego od początku zostaje brutalnie zderzone z surowością miejsca, które zamiast dawać nadzieję, przypomina o chłodzie, brudzie i niepewności. Dzięki temu książkę odbiera się niemal fizycznie – czuć napięcie towarzyszące odkryciu ciała, chłodne powietrze poranka nad miejscem zbrodni oraz narastający lęk bliskich, którzy nie wiedzą, co stało się z zaginionym dzieckiem. To właśnie ta zmysłowość i umiejętność budowania nastroju sprawiają, że Ostatni upadek wciąga nie tylko fabułą, ale i emocjami.
 
Warstwa psychologiczna Ostatniego upadku to bez wątpienia jeden z najmocniejszych elementów prozy Magdaleny Zimniak. Autorka stawia czytelnikowi pytania, które trafiają w samo sedno: kim właściwie jesteśmy, jeśli odrzeć nas z nazwiska, sukcesów i historii, którą nosimy na barkach? Los Adrianny Leman staje się tu opowieścią o rozpadzie tożsamości i desperackiej próbie jej odbudowania. Pojawia się też niepokojące pytanie – czy kłamstwo powtarzane latami może stać się czymś, co traktujemy jak własną prawdę? Magdalena Zimniak pokazuje, że nie da się uciec od siebie, a odcięcie się od przeszłości, nawet tej najbardziej toksycznej, często prowadzi do bolesnych konsekwencji. Tytułowy „upadek” można zatem czytać na wiele sposobów: jako załamanie moralne, rozpad złudzeń, ale też jako wydarzenie, które dosłownie kończy pewien etap życia albo zmienia je nieodwracalnie. Przemiana Ady, jej wewnętrzne zmagania i konfrontacja z tym, co próbowała ukryć, zostały opisane w prologu z niezwykłą dokładnością – taką, która sprawia, że czytelnik czuje każdy jej krok, zawahanie i pęknięcie.
 
Magdalena Zimniak ponownie sięga po tematy, które wielu autorów omija szerokim łukiem i robi to z taką samą odwagą, jak w Kształcie demona. Tam weszła w przestrzeń sacrum, pokazując, że mrok potrafi wślizgnąć się nawet w miejsca, które mają dawać ukojenie. W Ostatnim upadku ten mrok przybiera jednak bardziej osobistą formę. Nie ma tu potworów z mitów ani sił nadprzyrodzonych, natomiast jest zazdrość, niespełnienie, toksyczne relacje i emocje, które potrafią zatruć całe życie. Autorka jasno sugeruje, że najgroźniejsze „demony” to te, które sami w sobie pielęgnujemy. A prowadzone przez Krystynę Farkas śledztwo przypomina momentami oczyszczający rytuał, który krok po kroku odsłania to, co poszczególni bohaterowie próbowali ukryć przed światem, i to, co miało nigdy nie ujrzeć światła dziennego.

Struktura narracyjna Ostatniego upadku została dopracowana w najmniejszych detalach. Magdalena Zimniak niezwykle świadomie odsłania kolejne elementy historii, przeplatając teraźniejsze wydarzenia z powrotami do przeszłości i subtelnymi nawiązaniami do wcześniejszych tomów. Dzięki temu czytelnicy, którzy pamiętają Pękniętą krę, mają dodatkową przyjemność z układania w głowie coraz pełniejszego obrazu, a osoby sięgające po twórczość autorki po raz pierwszy, dostają wystarczająco dużo informacji, by bez problemu zanurzyć się w fabule. To właśnie ta konsekwencja i umiejętne rozwijanie motywów na przestrzeni kilku książek sprawiają, że Ostatni upadek wyróżnia się na tle wielu polskich kryminałów i thrillerów. Widać tu literacką dojrzałość Magdaleny Zimniak i jej szacunek dla odbiorcy, który oczekuje od powieści nie tylko łatwej rozrywki, ale też głębszej, wielowarstwowej opowieści.

 
Styl Magdaleny Zimniak łączy subtelność z pewną ostrością, która pojawia się dokładnie wtedy, gdy fabuła tego potrzebuje. Autorka nie rozprasza czytelnika nadmiarem opisów – stawia na emocje i dialogi, żywe, naturalne i podszyte napięciem. Wrażenie jest takie, jakby każde zdanie było starannie przemyślane, a każda scena miała swój konkretny cel, prowadząc nas krok po kroku do finału, który potrafi zaskoczyć i zostawić po sobie mocne wrażenie. Ostatni upadek to z całą pewnością historia o tym, że przeszłość zawsze upomina się o swoje, a nierozwiązane sprawy z przeszłości, które kiedyś zignorowaliśmy, potrafią wrócić do nas w najmniej oczekiwanym momencie i to z ogromną siłą. To również opowieść o macierzyństwie – takim, które w sytuacji zagrożenia potrafi być jednocześnie destrukcyjne i niezwykle potężne. Motyw zaginionego dziecka może wydawać się dobrze znany, ale Magdalena Zimniak nadaje mu nowy wymiar i emocjonalną głębię, unikając ckliwości i tanich chwytów.
 
Ostatni upadek to książka, po którą powinni sięgnąć nie tylko miłośnicy thrillerów, ale przede wszystkim ci, którzy w literaturze szukają psychologicznej głębi i emocjonalnej prawdy. Magdalena Zimniak stworzyła historię duszną, intensywną i pełną mroku, a jednocześnie niezwykle wciągającą. To finał, który spina wątki szczególnie z Pękniętej kry, ale też i poniekąd Kształtu demona z imponującą precyzją, dając czytelnikowi poczucie obcowania z pełną, choć niepokojącą opowieścią. Krystyna Farkas ponownie udowadnia, że jest jedną z najciekawszych bohaterek we współczesnym polskim kryminale, a los Adrianny Leman zostaje w pamięci na długo, zmuszając do refleksji nad tym, ile odwagi potrzeba, by zmierzyć się z własną przeszłością i co może się wydarzyć, gdy zabraknie sił, by utrzymać równowagę.

Magdalena Zimniak nie podaje prostych odpowiedzi, ale droga, którą prowadzi czytelnika, jest tak intensywna, że trudno oderwać się od książki choćby na chwilę. To proza dojrzała, świadoma i pokazująca, że polski thriller psychologiczny nie tylko trzyma poziom, ale potrafi śmiało konkurować z zagranicznymi tytułami. Autorka przypomina też, że mrok, o którym pisze, nie znika wraz z zamknięciem książki, lecz zostaje z nami, zmuszając do przyjrzenia się własnym lękom i słabościom. Ostatni upadek to dowód na ogromny talent Magdaleny Zimniak: jej umiejętność budowania napięcia, empatia wobec bohaterów i wyczucie psychologiczne tworzą mieszankę, która działa jak literacki ładunek wybuchowy. Niniejsza powieść to także jedna z najciekawszych premier tego miesiąca w swoim gatunku – wielowarstwowa, emocjonalna i intelektualnie satysfakcjonująca. Powieść działa jak precyzyjnie skonstruowany mechanizm, gdzie każdy element ma znaczenie i prowadzi do finału, który potrafi wstrząsnąć. Magdalena Zimniak udowadnia, że potrafi opowiadać historie, które bolą, fascynują i zostają z czytelnikiem na długo. Ostatni upadek to nie tylko jej twórczy sukces, ale również książka, którą naprawdę warto znać.