Santa Montefiore – „Paryska nieznajoma”

Wydawnictwo: ŚWIAT KSIĄŻKI

Warszawa 2016

Tytuł oryginału: The Summer House

(The Woman From Paris/Fairfield Park)

Przekład: Ewa Westwalewicz-Mogilska

Większość pisarzy mówi, że trudno jest im myśleć o kolejnej książce, kiedy wciąż mocno przywiązani są do tej, którą właśnie skończyli. Uwierzcie, że nie jest łatwo podjąć następne wyzwanie i zacząć kreować nowych bohaterów oraz linię fabularną, gdy w głowie nadal uparcie tkwią postacie, które jeszcze tak niedawno stanowiły centrum życia autora. Santa Montefiore nie mogła i nie chciała umieszczać akcji swojej kolejnej powieści we Włoszech, ponieważ ta, którą właśnie ukończyła nierozerwalnie wiązała się ze słoneczną Italią. Postanowiła więc oddać w ręce czytelników coś zgoła odmiennego. Autorka mnóstwo czasu spędziła w Szwajcarii, gdzie mieszkała matka jej ojca. Tak więc praktycznie każdej zimy cała rodzina Santy Montefiore wyjeżdżała do malowniczej Szwajcarii. Choć jako dziecko Autorka bardzo lubiła spędzać wakacje w miejscach, gdzie mogła wygrzewać się w promieniach słońca, to jednak wykorzystywała każdą okazję, aby móc wyjechać na narty. Nigdy nie narzekała, że tak właśnie się dzieje i że musi zamienić słońce na śnieg. Uwielbiała jeździć na nartach i podziwiać piękno gór, które sprawiały jej równie dużo przyjemności, jak toskańskie morze.

Akcja powieści Paryska nieznajoma została umiejscowiona w angielskim hrabstwie Hampshire, zaś miasteczko, w którym żyją bohaterowie powstało na wzór Alresford. Jeden z przyjaciół Santy Montefiore posiada wspaniałą i malowniczą rezydencję na obrzeżach tegoż miasteczka, położoną w wiosce o nazwie Ropley. Tak więc pewnego dnia Autorka pomyślała sobie, że będzie to idealne miejsce do umieszczenia akcji powieści. Oczywiście wiele elementów związanych z powieściowym Fairfield Park zostało wymyślonych przez nią samą. A zatem farma fikcyjnych Framptonów to nic innego, jak połączenie dwóch posiadłości, czyli szwajcarskiej należącej do rodziny ojca Autorki oraz tej, której właścicielem jest jej przyjaciel. Przyznam, że to naprawdę wspaniałe, kiedy można tak bez ograniczeń żonglować wyobraźnią, aby ostatecznie wymyślić coś zupełnie nowego, lecz mimo to wciąż tkwiącego w prawdziwych realiach.

Jedno z wydań brytyjskich
Wyd. SIMON & SCHUSTER
kwiecień 2013

Jeśli wziąć pod uwagę fabułę powieści, to wędrowała ona po umyśle Autorki przez długi czas. Santa Montefiore przyznaje, że najlepsze pomysły przychodzą jej do głowy albo przed snem, albo podczas jazdy samochodem. Czasami kiedy utknie w samym środku danej sceny i nie ma pojęcia, w jaki sposób dalej pokierować bohaterami, wówczas zabiera ich ze sobą do łóżka i praktycznie natychmiast przychodzi rozwiązanie problemu. Dlatego też Autorka często robi sobie drzemki w ciągu dnia, choć czuje się z tego powodu winna. Gdyby była z pochodzenia Hiszpanką, wtedy mogłaby śmiało zrzucić ten fakt na potrzebę oddania się sjeście. Niemniej Santa Montefiore przyznaje, że po przebudzeniu zawsze ma gotowy pomysł na kolejną książkę lub zakończenie danej sceny. Podobnie działa na nią muzyka. Dlatego też jeśli podróżuje samolotem, wówczas zakłada słuchawki i słucha inspirującej muzyki. Najczęściej jeszcze przed zakończeniem lotu, w jej głowie układa się już nowa historia, którą należy szybko spisać. Zdarza się też, że jej pomysły są tak bardzo wzruszające, iż przy współpasażerach po prostu płacze z powodu dramatycznych losów swoich bohaterów, które właśnie wymyśliła.

Możliwe, że przy kreowaniu fabuły Paryskiej nieznajomej Santa Montefiore również uroniła łzy wzruszenia, ponieważ powieść rozpoczyna się dość dramatycznie. Arystokratyczna rodzina Framptonów właśnie zmierza na cmentarz, gdzie już za kilka godzin zostanie pochowany pięćdziesięciokilkuletni lord George Frampton. Mężczyzna żył na pełnym ryzyku. Uwielbiał, kiedy niebezpiecznie wzrastał mu poziom adrenaliny we krwi. Dlatego też rzadko przebywał w domu. Wciąż gdzieś wyjeżdżał i często były to podróże zupełnie niezwiązane z prowadzeniem świetnie prosperującej firmy. Od tego miał przecież ludzi, którzy z oddaniem zajmowali się jego interesami. Wśród nich był również prawnik Julius Beecher. W obliczu tej niespodziewanej tragedii nie dziwi fakt, że wszyscy członkowie rodziny bardzo boleśnie przeżywają odejście na wieczny spoczynek ukochanego ojca, męża i syna. George i jego żona Antoinette doczekali się trzech synów, z których jeden – Joshua – jest już żonaty i mieszka w Londynie, gdzie teraz przejmuje firmę po ojcu. Najstarszy – David – prowadzi farmę Fairfield Park, natomiast najmłodszy – Tom – również mieszka w Londynie, gdzie oddaje się wszelkiego rodzaju rozrywkom, co sprawia, że zbyt często zagląda do kieliszka, a to na dłuższą metę staje się naprawdę niebezpieczne.

Jedno z wydań amerykańskich
Wyd. SIMON & SCHUSTER
czerwiec 2014

Wydaje się, że teraz po odejściu George’a, rodziną Framptonów będzie kierować nestorka rodu – Margaret Frampton. W głębi serca kobieta bardzo przeżywa śmierć ukochanego jedynaka, lecz na zewnątrz nie daje tego po sobie poznać i od kilku dni gra niewzruszoną starą babę, której żadna tragedia nie jest w stanie złamać. Inaczej natomiast zachowuje się Antoinette, dla której zmarły mąż był całym światem. Pomimo że nie podzielała jego stylu życia, to jednak bardzo go kochała i teraz nie wyobraża sobie życia bez George’a. Synowie również nie czują się dobrze i na samą myśl o tym, że już nigdy nie zobaczą ojca żywego, łza kręci im się w oku. 

W takich sytuacjach czasami zdarza się, że na jaw wychodzą jakieś ciemne strony życia osoby, która właśnie odeszła. Tak jest też i tym razem. Otóż podczas żałobnego nabożeństwa najstarszy syn George’a Framptona, który teraz ma zostać lordem, zauważa piękną młodą kobietę siedzącą w jednej z kościelnych ławek. Towarzyszy jej prawnik ojca. Wygląda na to, że kobieta również zwróciła na Davida uwagę. Kim więc jest owa tajemnicza piękna młoda dama? Przecież nie należy do rodziny. Nikt tak naprawdę jej nie zna. Co takiego łączy ją z Juliusem Beecherem?

Cała sprawa wyjaśnia się dość szybko. Okazuje się bowiem, że Phaedra Chancellor jest nieślubną córką George’a Framptona! Można sobie jedynie wyobrazić, jak wielki szok przeżywają członkowie rodziny ze zgorzkniałą Margaret na czele. Pojawiają się pytania, lecz nikt nie zna na nie odpowiedzi. Dlaczego George ukrywał swoją córkę przed rodziną? Czy zdradził żonę? Czy nadal tkwiłby w swoim kłamstwie, gdyby nie umarł? Kim jest kobieta, z którą spłodził pannę Chancellor? Jak gdyby tego wszystkiego było mało, George tuż przed śmiercią zmienił testament, w którym ujął również swoją nieślubną córkę. Zapisał jej nawet klejnoty, które powinien odziedziczyć najstarszy syn. Ta biżuteria jest w rodzinie Framptonów od pokoleń, a teraz ma ją odziedziczać jakaś przybłęda! Nigdy! Tak więc podczas gdy niemal wszyscy członkowie rodziny próbują pogodzić się z sytuacją z mniejszym lub większym skutkiem, synowa George’a jako jedyna nie daje wiary uczciwym intencjom Phaedry. Ona uważa, że kobieta coś knuje i wcale nie mówi prawdy. Roberta robi więc wszystko, aby dowiedzieć się, jaka właściwie jest ta prawda. Czy jej się to uda? Czy fakty, które ewentualnie odkryje usatysfakcjonują rodzinę? A może przysporzą jej jedynie dodatkowych cierpień?

Wydanie brytyjsko-amerykańskie
pod zmienionym tytułem
Wyd. SIMON & SCHUSTER
luty 2013

Paryska nieznajoma to oczywiście klasyczna lekka powieść obyczajowa z rodzinną tajemnicą w tle. Autorka porusza w niej szereg problemów, z którymi na co dzień boryka się wielu ludzi. Tak więc mamy tutaj zakazaną miłość, przed którą należy się bronić z całych sił, aby nie doprowadzić do skandalu obyczajowego, zważywszy że przecież dotyczy ona ludzi pochodzących z wyższych warstw społecznych. Jest także kłamstwo, w które z jednej strony nie należy brnąć, lecz z drugiej ujawnienie prawdy może doprowadzić do naprawdę bolesnych przeżyć. W tym kontekście można zatem zadać sobie pytanie: Czy kłamstwo można wytłumaczyć w sytuacjach, kiedy ujawniona prawda bez wątpienia wywoła niewyobrażalny ból u osób najbardziej zainteresowanych? Poruszony jest również problem wybaczania, który należy chyba do najtrudniejszych dylematów, z jakimi muszą zmagać się nasi bohaterowie.

Oprócz powyższego chyba najbardziej dogłębnej analizie psychologicznej można poddać osobę nestorki rodu. Margaret Frampton to staruszka, która swoje w życiu przeżyła. Kiedyś miała męża, urodziła syna i wydawać by się mogło, że teraz może już spokojnie czekać na swoje odejście, zważywszy że ani męża, ani syna nie ma już na tym świecie. A co robi Margaret? Jednym słowem zatruwa życie młodym członkom rodziny. Pomimo że nie mieszka razem z Antoinette, to jednak nie przeszkadza jej to w dręczeniu synowej. Nie robi tego fizycznie, lecz psychicznie. Nie podziela bowiem wielu poglądów młodszej kobiety. Uważa ją za histeryczkę i generalnie twierdzi, że nie należy roztkliwiać się nad swoim losem bez względu na to, jaki on naprawdę jest. Praktycznie tak samo zachowuje się wobec swoich wnuków. Co takiego musi się stać, aby staruszka wreszcie zrozumiała, że postępuję źle i sprawia przykrość swoim bliskim? Mówią, że każde zachowanie posiada jakąś przyczynę, która wielokrotnie jest ukryta przez światem. W życiu Margaret również musiało wydarzyć się coś, co sprawiło, że stała się zgorzkniała, zrzędliwa i traktująca innych w sposób – delikatnie mówiąc – nieuprzejmy.

Wydanie holenderskie
Wyd. DE BOEKERIJ
Amsterdam, kwiecień 2012

Podobnie do Margaret zachowuje się także Roberta Frampton, czyli synowa Antoinette. Kobieta jest młoda i bardzo piękna, Niedawno została matką, więc tak naprawdę trudno jest pojąć, dlaczego w każdym widzi wroga. W dodatku jest też bogata, a to za sprawą męża, który przecież pochodzi z arystokratycznego rodu. Roberta jest bardzo chciwa. Wydaje się, że nie dostrzega wokół siebie nikogo ani niczego innego oprócz pieniędzy i tego, co mogą jej one zapewnić. Fakt ten często sprawia, że dochodzi do słownych utarczek pomiędzy nią a Davidem Framptonem, który z kolei jest mężczyzną raczej nieprzywiązującym wagi do majątku pomimo swojej wysokiej pozycji społecznej. 

Gdyby więc porównać ze sobą wzajemnie wszystkich trzech młodych Framptonów, to zauważylibyśmy, że każdy z nich jest inny. Josh wiele rzeczy robi pod wpływem żony, pomimo że piastuje wysokie stanowisko w firmie i na co dzień podejmuje naprawdę poważne decyzje. Niemniej, w życiu prywatnym u boku żony staje się poniekąd pantoflarzem. Natomiast najmłodszy – Tom – prowadzi rozrywkowe życie i używa, ile tylko dusza zapragnie. Póki jeszcze jest młody i wolny korzysta więc ze swoich przywilejów. Czy ta sytuacja kiedyś ulegnie zmianie? Czy mężczyźni odnajdą swoją drogę i szczęście, którego tak bardzo potrzebują?

Moim zdaniem Framptonowie to także rodzina, która tak naprawdę tęskni za wewnętrznym spokojem. Nawet wtedy, gdy jeszcze żył George ich życie wcale nie było takie spokojne i uporządkowane. George często wyjeżdżał, Antoinette prowadziła dom, lecz stale myślała o tym, co i z kim robi jej małżonek. Owszem, ufała mu bezgranicznie, ale jak się okazuje, zaufanie to graniczyło z naiwnością. Czyżby więc nagłe pojawienie się tajemniczej Phaedry Chancellor miało sprawić, że wszystko wreszcie wróci do normy? Może obecność Phaedry wcale nie jest taka zła, jak mogłoby się z pozoru wydawać? Tak więc można śmiało rzec, że najważniejszą kwestią tej powieści jest po prostu rodzina, w której z kolei najistotniejsza jest wzajemna miłość. Aby taką rodzinę stworzyć, należy też solidnie popracować nad zaufaniem poszczególnym jej członkom. I oczywiście trzeba wiele wybaczyć, a to już nie będzie takie proste.

Każdy, kto zna powieści Santy Montefiore wie, czego tak naprawdę może się po nich spodziewać. Natomiast dla tych, którzy chcieliby choć przez chwilę zrelaksować się przy nieco lżejszej literaturze Paryska nieznajoma może stać się doskonałą lekturą, przy której naprawdę można odpocząć. Ponieważ bardzo lubię od czasu do czasu sięgnąć po którąś z książek Santy Montefiore, w moim przypadku Paryska nieznajoma sprawiła, że naprawdę wypoczęłam przy niej psychicznie po trudnej i dramatycznej literaturze wojennej dotykającej tragedii nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau.

Wojciech Dutka – „Czerń i purpura”

Wydawnictwo: ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Warszawa 2013

W historii ludzkości zapisało się niewiele okrutnych wydarzeń, które można byłoby porównać z hitlerowskim Holokaustem. Niemniej pomimo codziennej grozy, panującej w nazistowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz czy innych tego rodzaju miejscach kaźni, było coś, co sprawiało, że ludzie tam uwięzieni byli w stanie przeżyć każdy kolejny dzień, a śmierć nie wydawała im się aż tak straszna, ponieważ mieli świadomość, że jest ktoś, kto ich kocha. Nie mam tutaj na myśli rodziny, którą zostawili po drugiej stronie kolczastego drutu. Zdarzało się bowiem, że miłość przychodziła do nich zupełnie nieoczekiwanie w miejscu, w którym tak naprawdę nie miała prawa być. To uczucie dodawało im nie tylko odwagi, ale także sprawiało, że w tych koszmarnych warunkach mogli mieć nadzieję, iż któregoś dnia ich los się odmieni.

Miłość rodziła się nie tylko pomiędzy więźniami, ale czasami również pomiędzy katami a ich ofiarami. Zarówno jedna, jak i druga sytuacja była bardzo niebezpieczna, lecz w tym kontekście w przypadku okrutnych esesmanów można mówić, że zachowali oni przynajmniej odrobinę człowieczeństwa. Po wojnie okazywało się bowiem, że byli więźniowie na procesach, w których nazistów oskarżano o ludobójstwo, nierzadko zeznawali na korzyść swoich katów, którym zawdzięczali życie. Oczywiście cała ta nazistowska machina skierowana na mordowanie niewinnych ludzi zasługuje na najwyższe potępienie, lecz – jak widać – trafiały się jednostki, które były świadome tego, że oto właśnie uczestniczą w czymś, za co znienawidzą ich przyszłe pokolenia. Uświadamiali sobie to właśnie dzięki zakazanej miłości. Zanim przejdę do omówienia książki Wojciecha Dutki, chciałabym nakreślić dwie historie ludzi, dla których miłość stała się czynnikiem pozwalającym przetrwać bez wątpienia najtragiczniejsze lata swojego życia.

Cyla i Jerzy

Cecylia „Cyla” Cybulska (1920-2005) została wysłana do Auschwitz w 1943 roku wraz z rodzicami i rodzeństwem. Była jedynym członkiem swojej rodziny, któremu udało się przeżyć wojnę. Swoje ocalenie zawdzięczała niejakiemu Jerzemu Bieleckiemu (1921-2011). Kiedy Cecylia przybyła do obozu, Jerzy był już tam od trzech lat. On był katolikiem uwięzionym za działalność w polskim ruchu oporu, zaś ona była Żydówką. Gdy Jerzy po raz pierwszy zobaczył młodą kobietę, pracował w obozowym młynie. Zakochał się w niej od pierwszego wejrzenia. Cecylia znalazła się wśród grupy Żydówek, które w młynie cerowały worki. W 2010 roku Jerzy Bielecki tak wspominał pierwsze spotkanie z Cecylią: Wydawało mi się, że jedna z nich – piękna ciemnowłosa kobieta – mrugnęła do mnie. Kiedy było to możliwe zamieniali ze sobą kilka słów, lecz bardzo szybko esesmani nadzorujący pracę więźniów orientowali się w sytuacji i brutalnie kończyli te „obozowe randki”. Pewnego dnia Jerzy postanowił, że wyprowadzi ukochaną z obozu. Tak więc przez osiem miesięcy szył mundur, jaki nosili strażnicy obozu. Szył go ze skrawków materiału, które jeden z jego przyjaciół wykradał z magazynu. Ten sam przyjaciel wykradł również druk przepustki, którą udało się potem sfałszować, aby była identyczna z tą, jakiej potrzebował każdy więzień pracujący w pobliskim gospodarstwie.

Cyla Cybulska
(czerwiec 1945)

Jerzy Bielecki
(trzy miesiące po ucieczce
z Auschwitz)

                                     

W dniu 21 lipca 1944 roku Jerzy zabrał Cecylię z jej baraku i wyszedł przez obozową bramę przebrany w mundur esesmana. Nie zatrzymywali się przez dziesięć dni, docierając w końcu do domu jednego z krewnych Jerzego. Potem mężczyzna przyłączył się do polskiego ruchu oporu i znalazł bezpieczną kryjówkę dla Cecylii, wykorzystując swoje kontakty. Przyłączył się do walki z okupantem, nie zdając sobie sprawy z tego, że nie zobaczy ukochanej przez prawie czterdzieści kolejnych lat. Każde z nich myślało, że to drugie nie żyje. Okazało się jednak, że Cecylia dotarła do Stanów Zjednoczonych, gdzie wyszła za mąż, zaś Jerzy założył rodzinę w Polsce. W 1983 roku Cecylia opowiedziała swoją historię swojej sprzątaczce, która przypomniała sobie wtedy, że widziała w polskiej telewizji mężczyznę, który opowiadał dokładnie tę samą historię. I wówczas Cecylia rozpoczęła poszukiwania. Udało jej się zdobyć numer telefonu Jerzego, a kilka tygodni później zobaczyła go na własne oczy, przylatując do Polski, a dokładnie do Krakowa. Jerzy dał jej wtedy trzydzieści dziewięć róż, z których każda miała symbolizować rok rozłąki. Do końca życia zostali dobrymi przyjaciółmi i pomimo że mieszkali na różnych kontynentach, do dnia śmierci Cecylii spotkali się piętnaście razy. Na podstawie tej historii w 2011 roku powstał film zatytułowany Zagubiony czas (z niem. Die verlorene Zeit; z ang. The Lost Time), w którym główną rolę zagrał Mateusz Damięcki.

Renee i John

Szwajcarski Żyd – John Rothschild – poznał swoją przyszłą żonę Renee w 1939 roku. Ona również była Żydówką. Najpierw wraz z rodziną mieszkała w Niemczech, a potem przeprowadziła się do Francji i żyła tam od czasu, kiedy w 1933 roku do władzy doszli naziści. Musiała opuścić swój dom w Strasburgu (północno-wschodnia Francja) po tym, jak miasto zostało ewakuowane przez władze francuskie, które właśnie oczekiwały nazistowskiej inwazji. Renee znała rodzinę Johna, która jakiś czas wcześniej zaprosiła ją do swojej posiadłości znajdującej się we francuskiej miejscowości Saumur. Obydwoje mieli wtedy po dziewiętnaście lat. Byli tak bardzo w sobie zakochani, że po trzech tygodniach doszło do zaręczyn. Niemniej ich świat rozpadł się w ciągu najbliższych kilku lat. John wrócił bowiem do Szwajcarii, aby odbyć tam służbę wojskową, natomiast Renee została we Francji, aby znaleźć tam pracę. 

W lipcu 1942 roku całą rodzinę Johna, która mieszkała w Saumur, wywieziono do Auschwitz. Miesiąc później Renee trafiła do obozu internowania w Drancy, zaś ostatnim miejscem przeznaczenia miał być dla niej Auschwitz. W tej sytuacji John postanowił ratować ukochaną. Tak więc zostawił swoją bezpieczną Szwajcarię i został jednym z niewielu Żydów wchodzących w skład transportu zmierzającego właśnie do Drancy. Zabrał ze sobą dobrej jakości cygara, które miały posłużyć mu jako łapówka dla dowódcy obozu, zaś dla Renee wyrobił szwajcarskie dokumenty. Po latach wspominał, że było to najgorsze doświadczenie w jego życiu. Dwa dni zajęło mu skontaktowanie się z francuskim dowódcą obozu, który zgodził się, aby Renee została tam jeszcze przez rok, zanim Niemcy przejmą bezpośrednią kontrolę nad obozem.

Od tej chwili John i Renee myśleli już tylko o tym, w jaki sposób uciec. Kiedy dotarli do granicy miasta, udało im się znaleźć osobę, która poprowadziła ich w kierunku ogrodzenia z drutu kolczastego wzdłuż granicy szwajcarsko-francuskiej. Gdy zmęczeni i brudni dotarli do Szwajcarii, wówczas opowiedzieli swoją historię pracownikowi hotelu w Genewie, a wtedy dostali najlepszy apartament, jakim dysponował ów hotel. Pobrali się w tym samym roku i przeżyli ze sobą ponad siedemdziesiąt lat.

Żydowscy więźniowie obozu w Drancy
Fotografia pochodzi z 1941 roku.
źródło: Archiwum niemieckie

Takich historii było naprawdę wiele. Niektóre z nich kończyły się szczęśliwie, zaś inne tragicznie, jak chociażby ta, której bohaterami byli Edek Galiński (1923-1944) i Żydówka Mala Zimetbaum (1918-1944). Oboje zostali złapani przez zupełny przypadek. Mala wpadła na patrol żandarmerii podczas robienia zakupów, zaś Edek nie chciał zostawić ukochanej i dobrowolnie oddał się w ręce Niemców. W ucieczce z Auschwitz pomógł im esesman pochodzący z Bielska – Edward Lubusch (1922-1984) – dostarczając Edkowi mundur SS i broń. Pomimo niewyobrażalnych tortur, Galiński nigdy nie wydał Lubuscha. Tę historię bardzo dokładnie opisał Wiesław Kielar (1919-1990) w drugim tomie autobiografii zatytułowanym Anus mundi. Edek i Wiesiek byli więźniami obozu Auschwitz i jednocześnie bliskimi przyjaciółmi. Kielar bardzo boleśnie przeżył śmierć Galińskiego.

Franz Wunsch 

Jak wspomniałam wyżej, miłość za obozowym kolczastym drutem dotykała nie tylko więźniów, lecz również esesmanów, którzy sprawowali nad nimi kontrolę. W swojej książce Wojciech Dutka przedstawia właśnie jedną z takich historii. Autor oparł się w niej na prawdziwych wydarzeniach, lecz mimo to jego główni bohaterowie to postacie fikcyjne. Prawdziwe jest tutaj tło historyczne oraz esesmani związani z nazistowskim obozem koncentracyjnym Auschwitz. W Czerni i purpurze została wykorzystana historia słowackiej Żydówki Heleny Citrónovej (1920-2005) i podoficera SS Franza Wunscha (1922-2009), który z pochodzenia był Austriakiem.

Akcja powieści tak naprawdę rozpoczyna się w 1938 roku. Czytelnik poznaje wówczas głównych bohaterów, którzy dopiero wkraczają w dorosłe życie. Nie mają o sobie nawzajem pojęcia. Każde z nich żyje własnym życiem. Milena Zinger mieszka wraz z rodzicami na Słowacji. Jej ojciec jest prawnikiem, którego jeszcze do niedawna wszyscy szanowali i liczyli się z jego zdaniem. Starsza siostra Mileny przebywa na Węgrzech, gdzie mieszka z mężem i dziećmi. Z miesiąca na miesiąc na Słowacji coś zaczyna się zmieniać. Spokój, który jeszcze do niedawna towarzyszył codziennej egzystencji ludności żydowskiej, powoli odchodzi w zapomnienie. Coraz częściej słyszy się o agresji wymierzonej wobec Żydów. W końcu prezydentem Słowacji zostaje katolicki ksiądz Jozef Tiso (1887-1947), który sprzyja nazistowskim Niemcom. Ta „przyjaźń” z Trzecią Rzeszą oraz polityka, jaką w związku z tym uprawia słowacki prezydent nie wróży niczego dobrego. Z każdym dniem rośnie więc napięcie w społeczeństwie, zaś wybuch wojny jest już tylko kwestią czasu. W końcu sytuacja Żydów staje się naprawdę dramatyczna, a ludzie, którzy jeszcze do niedawna byli przyjaciółmi, nagle stają się wrogami gotowymi na wszystko.

Helena Citrónová

Milena bardzo mocno związana jest z ojcem, natomiast z matką jakoś nie może się dogadać. Wygląda na to, że rodzicielka wiele ma za złe córce, której największym marzeniem jest rozwijać swój muzyczny talent. Pewnego dnia tak się szczęśliwie składa, że dziewczyna zostaje zatrudniona w kabarecie. Z jednej strony jest to praca, o której marzyła, bo przecież od zawsze chciała śpiewać, natomiast z drugiej nie miała innego wyboru. Sytuacja życiowa Żydów robi się naprawdę dramatyczna i na wszystko brakuje pieniędzy. Milena jest dziewczyną, która potrafi sama o siebie zadbać, co jest sprzeczne z religią Mojżesza. Żydzi bowiem tak wychowują swoje córki, aby w dorosłym życiu mogły być przede wszystkim dobrymi żonami i matkami. W ich tradycji to rola mężczyzny jest najistotniejsza. Wygląda jednak na to, że Milena Zinger trochę odstaje od tego schematu. Zapewne gdyby nie wojna i trudne czasy, ojciec dziewczyny nigdy nie pozwoliłby na to, aby jego córka pracowała w kabarecie i zarabiała na życie swoim pięknym głosem.

Z kolei Franz (Franciszek) Weimert mieszka w Austrii w niewielkiej miejscowości o nazwie Drasenhofen. Pochodzi z rodziny katolickiej, w której pierwsze skrzypce od lat gra babka sympatyzująca z nazistowską partią Trzeciej Rzeszy. Podoba jej się to, o czym mówi, a właściwie krzyczy, Adolf Hitler (1889-1945). Franz ma jeszcze dwóch braci. Jeden z nich jest lekarzem, zaś drugi to taki trochę buntownik, który chodzi własnymi drogami. Franz jest też ministrantem, jak przystało na chłopaka pochodzącego z dobrej katolickiej rodziny. Każdej niedzieli jest więc w kościele. Przystępuje do spowiedzi i komunii. Niemniej pewnego dnia coś się zmienia w jego sposobie postrzegania wiary, a powodem tego jest dość nietypowe zajście z księdzem, któremu chłopak do tej pory bardzo ufał.

Kiedy Austria zostaje przyłączona do Trzeciej Rzeszy zaczyna dziać się w niej dokładnie to samo, co w nazistowskich Niemczech. Do głosu dochodzi Hitlerjugend, czyli młodzieżowa organizacja NSDAP, gdzie robi się młodym pranie mózgu i przede wszystkim każe wierzyć w czystość rasową. Poza tym sympatycy nazizmu powoli pozbywają się ludzi upośledzonych, którzy – ich zdaniem – nie nadają się do pracy i generalnie psują wizerunek społeczeństwa. Franz posiada też oddanego przyjaciela, z którym może naprawdę o wszystkim porozmawiać. Gdy wybucha wojna chłopak i jego koledzy dostają powołanie do armii i od tej chwili będą musieli walczyć z wrogami Trzeciej Rzeszy. I tak oto na skutek splotu rozmaitych wojennych wydarzeń Franz Weimert trafia do nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz, gdzie obejmuje funkcję magazyniera w tak zwanej Kanadzie, czyli innymi słowy w miejscu, gdzie sortowane są rzeczy osobiste zabierane więźniom, którzy trafiają do komór gazowych.

Jozef Tiso (1936)
Katolicki ksiądz, który był
prezydentem Słowacji w latach
1939-1945. Był sojusznikiem
Adolfa Hitlera. W ramach przyjaźni
z Führerem skazał
na śmierć w obozach zagłady
dziesiątki tysięcy słowackich Żydów.
Po wojnie wykonano na nim
wyrok śmierci przez powieszenie. 

Milena Zinger i Franz Weimert spotykają się w Auschwitz w 1942 roku, kiedy to dziewczyna trafia tam jako jedna z więźniarek. Tak się składa, że przydzielają ją do pracy w Kanadzie, nad którą kontrolę sprawuje właśnie Franz Weimert. Od pierwszych dni pobytu w obozie dziewczyna widzi jego brutalność, której nauczył się w miarę upływu czasu. Ten grzeczny i nierobiący nikomu krzywdy katolicki chłopak teraz ma już na sumieniu życie wielu niewinnych ludzi. Zachowuje się dokładnie tak, jak robią to inni esesmani. Bije do nieprzytomności, rozstrzeliwuje, kiedy zajdzie taka potrzeba i generalnie nie ma litości dla nikogo, a już na pewno nie dla Żydów, których należy się pozbyć przez krematoryjny komin. Dopiero dzień urodzin Franza staje się początkiem jego wewnętrznej przemiany. To właśnie wtedy przestraszona Milena zostaje zmuszona do tego, aby zaśpiewać na urodzinach esesmana. I choć obydwoje spotkali się już wcześniej, to jednak ten moment jest przełomowy zarówno w życiu Mileny, jak i Franza…

Można powiedzieć, że Czerń i purpura to książka jakich wiele na rynku wydawniczym. Od lat pisarze i filmowcy sięgają po tematykę Holokaustu i generalnie drugiej wojny światowej. Dlaczego to robią? Wydaje mi się, że głównym powodem jest pamiętać o tamtych czasach i ukazanie młodszym pokoleniom dramatu drugiej wojny światowej. Na pewno bardzo mało w tym chęci wywołania sensacji, o ile w ogóle jakakolwiek chęć ku temu istnieje. Wojciech Dutka stworzył powieść, której fabuła z jednej strony jest niesamowicie tragiczna i nasycona budzącymi grozę scenami, gdyż bezustannie giną niewinni ludzie i to w okolicznościach, których żaden normalny człowiek nie jest w stanie zrozumieć, natomiast z drugiej strony jest to opowieść o wewnętrznej przemianie człowieka, który z dobrego chłopca staje się zwykłą bestią, aby potem znów odszukać w sobie choćby tylko resztki zatraconego człowieczeństwa.

Edyta Stein vel Teresa Benedykta
od Krzyża (1891-1942)
Niemiecka zakonnica żydowskiego
pochodzenia. Zginęła w Auschwitz
w komorze gazowej. Pomimo że na kartach
powieści pojawia się na bardzo krótko,
to jednak jej wpływ na dalsze życie
Franza Weimerta jest znaczący.
Fotografia pochodzi z 1920 roku. 

W pewnym momencie Franz Weimert czuje się, jak gdyby rozdarty wewnętrznie. Doskonale zdaje sobie sprawę z tego, co robi on i jego kompani. Jego wyrzuty sumienia dodatkowo potęguje fakt, że na swojej drodze spotyka ludzi, którzy już do końca życia będą śnić mu się po nocach, i z powodu których nigdy tak naprawdę nie zazna spokoju. Miłość do Mileny wiele mu uświadamia. I co ważne, jest to uczucie bezwarunkowe. On niczego nie oczekuje od dziewczyny, ponieważ doskonale zdaje sobie sprawę z tego, gdzie obydwoje się znajdują i jakie mogą być konsekwencje ich ewentualnego jawnego romansu. Poza tym Milena jest Żydówką, a kogoś takiego prawdziwemu Niemcowi nie wolno nawet dotknąć, żeby przypadkiem nie skalać swojej czystości rasowej. Franz nie wykorzystuje też swojej przewagi nad Mileną, choć z powodzeniem mógłby to zrobić. Takie zachowanie świadczy jedynie o tym, że jego uczucie jest prawdziwe i szczere, zaś do dziewczyny czuje ogromny szacunek, co naprawdę może dziwić, zważywszy na realia, w jakich obydwoje muszą funkcjonować. Można odnieść wrażenie, że Franz tęskni za życiem, które wiódł przed wojną i gdyby mógł cofnąć czas, zrobiłby to bez wahania. Z drugiej strony jednak można zastanawiać się, czy jest dla niego jeszcze jakikolwiek ratunek po tym wszystkim, czego już dokonał. Czy jego dusza może jeszcze liczyć na ocalenie?

Z kolei o Milenie można śmiało powiedzieć, że przeżyła Auschwitz, ponieważ miała romans z esesmanem. Lecz z drugiej strony, czy uczucie, jakie ich łączy naprawdę można nazwać romansem? W moim odczuciu jest to coś znacznie głębszego, aniżeli tylko popularna chemia, o której powszechnie mówi się, że jest tak ważna w każdym związku damsko-męskim. Ta miłość jest nie tylko zakazana, ale też wysoce niemoralna. Jak bowiem można kochać człowieka, który z zimną krwią i bez mrugnięcia okiem morduje niewinnych ludzi? Wszak wroga należy nienawidzić ze wszystkich sił! A Franz? Przecież jemu wmawiano, że jest nadczłowiekiem, a wszystkich innych trzeba wytępić!

Czerń i purpura to powieść, która wzrusza, ale też skłania do głębokiej refleksji. Na pewno należy robić wszystko, aby tamte czasy już nigdy się nie powtórzyły. Zasadniczym przesłaniem tej historii jest pokazanie, czym tak naprawdę jest prawdziwa miłość. Nie taka, która opiera się na fizycznym pożądaniu, lecz taka, która widzi znacznie więcej niż tylko fizyczne piękno, bo przecież w Auschwitz o prawdziwe piękno było naprawdę trudno. Jeśli można już mówić o jakimkolwiek pięknie, to tkwiło ono w sercach tych wszystkich ludzi, którzy przeżywali tam najgorsze chwile swojego życia. A zatem nie chodzi tutaj jedynie o uczucie pomiędzy dwojgiem ludzi, lecz także o miłość do Boga i na odwrót, pomimo że trudno jest odnaleźć obecność Najwyższego w tak tragicznym miejscu, jakim był nazistowski obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau.

Barbara Taylor Bradford – „Elizabeth” # 3

Wydawnictwo: ŚWIAT KSIĄŻKI

Warszawa 2009

Tytuł oryginału: Being Elizabeth

Przekład: Anna Dobrzańska-Gadowska

Kiedy Elżbieta I Tudor (1533-1603) rozpoczynała swoje panowanie miała dwadzieścia pięć lat. Była córką Anny Boleyn (ok. 1507-1536) i Henryka VIII Tudora (1491-1547). Po śmierci matki, która na rozkaz swojego królewskiego małżonka, została skrócona o głowę, mała Elżbieta bardzo straciła w oczach swego ojca. Z jednej strony Henryk cierpiał z powodu utraty żony, którą niegdyś ubóstwiał do tego stopnia, że był zdolny porzucić dla niej poprzednią małżonkę, a nawet popaść w konflikt z papieżem, zaś z drugiej nienawidził Anny za to, że dopuściła się zdrady, a wręcz uwikłała się w relacje kazirodcze ze swoim bratem i parała się czarną magią. Wszystkie te oskarżenia były grubymi nićmi szyte, lecz Henryk był wówczas w takim stanie psychicznym, że można było mu wmówić dosłownie każdą bzdurę, a ten bez wahania przyjmował ją za prawdę. Nienawiść króla do Anny sprawiła, że niewinnej Elżbiecie oberwało się rykoszetem i bardzo długo nie mogła wkraść się w łaski ojca, który przy każdej nadarzającej się ku temu okazji wykrzykiwał: Elżbieta nie jest moją córką, a tylko jakimś bękartem, który uzurpuje sobie prawa do bycia krwią z mojej krwi! Na szczęście przed śmiercią Henryk VIII uznał ją za swoją spadkobierczynię i w testamencie ujął jako ewentualną następczynię tronu Anglii, gdyby przypadkiem jej młodszy brat Edward (1537-1553) i starsza siostra Maria (1516-1558) przedwcześnie pożegnali się z tym światem, nie zostawiając po sobie męskiego potomka.

Wstępując na angielski tron po śmierci Marii I Tudor, Elżbieta zdawała sobie sprawę z tego, że przyjdzie jej stawić czoło wrogom, których miała wszak pod dostatkiem. Przecież natychmiast po śmierci Marii, John Dudley, 1. książę Northumberland (1501-1558) usiłował zawłaszczyć Anglię, wprowadzając na tron wnuczkę siostry Henryka VIII Tudora – Jane Grey (1537-1558) – która zarazem była synową księcia. Potem przyszły poważne problemy z krewną Marią I Stuart (1542-1587), czyli królową Szkocji wychowaną we Francji i wciąż spiskującą przeciwko Elżbiecie I Tudor celem odebrania jej władzy w Anglii. Przynajmniej taka była oficjalna wersja, zaś córka Henryka VIII jedynie utwierdzała się w tym przekonaniu, doprowadzając ostatecznie do egzekucji Marii. Tak więc Elżbieta stale musiała się za siebie oglądać i sprawdzać, czy przypadkiem ktoś nie chce jej wbić noża w plecy, czasami wręcz w dosłownym tego słowa znaczeniu. Niemniej miała obok siebie również oddanych ludzi, jak doradcę Williama Cecila, 1. barona Burghley (1520-1598) oraz ukochanego Roberta Dudleya, 1. hrabiego Leicester (ok. 1533-1588). Z tym ostatnim królową łączył burzliwy romans, choć są tacy, którzy twierdzą, że ich związek był jedynie platoniczny i nigdy nie został skonsumowany, stąd określenie Elżbiety mianem Królowej-Dziewicy (z ang. The Virgin Queen).

Elżbieta I Tudor
Portret powstał w 1600 roku.
Królowa została na nim celowo
odmłodzona, co miało świadczyć
o tym, że starość nie jest jej pisana.
autor: Isaac Oliver (1565-1617)

Panowanie Elżbiety I Tudor na pewno należy zaliczyć do udanych, pomimo że to na niej zakończyła się dynastia Tudorów. Nie chciała wychodzić za mąż, nie chciała dzielić się władzą, a wręcz bała się, że mąż będzie ją tylko ograniczał i zupełnie odsunie od sprawowania rządów. Można więc śmiało rzec, że była feministką w pełnym tego słowa znaczeniu, choć jak każda kobieta pragnęła miłości i świadomości, że jest ktoś, na kim zawsze może polegać. Elżbieta była bardzo podobna do swojego ojca zarówno pod względem urody, jak i temperamentu. Była też chorowita, a nawet wpadała w histerię, kiedy coś nie szło po jej myśli. A jaka jest Elizabeth Turner – główna bohaterka trzeciej części trylogii o dynastii z Ravenscar? Czy choć trochę przypomina Elżbietę I Tudor, na której jej postać jest wzorowana? Czy jej życie wyglądało i wygląda podobnie do tego, jakie wiodła królowa?

Elizabeth Turner to bohaterka, której Barbara Taylor Bradford w całości poświęciła trzeci tom trylogii. Ta postać pojawia się już w części drugiej noszącej tytuł Spadkobiercy z Ravenscar, lecz czytelnik poznaje ją tam jako małą dziewczynkę, która tak naprawdę jeszcze niewiele wnosi do fabuły powieści. Niemniej już na tym etapie widać, że jej ojciec – Harry Turner (Henryk VIII Tudor) – niespecjalnie się o nią troszczy, zważywszy że całą swoją uwagę skupia na nowo narodzonym dziecku, które – co najważniejsze – jest chłopcem! Na kartach Elizabeth widzimy natomiast młodą kobietę, która z każdym dniem uparcie dąży do celu i nie zamierza cofnąć się przed niczym, aby tylko stanąć na samym szczycie. Jest zatem rok 1996. Umiera Mary Turner, starsza siostra Elizabeth. Kobiety bynajmniej nie przepadały za sobą wzajemnie. Zgodnie z testamentem Harry’ego Turnera, to właśnie Mary po przedwczesnej śmierci jedynego syna Harry’ego – Edwarda – przejęła zarządzanie firmą. Jej rządy nie były zbyt udane. Kobieta naraziła firmę na ogromne straty finansowe. Pragnąc miłości, wyszła za mąż za hiszpańskiego biznesmena, który ożenił się z nią tylko po to, aby wzbogacić się kosztem Deravenels. Uczucie do Philipa Alvareza przysłoniło jej dosłownie wszystko. Chociaż Elizabeth próbuje ukryć prawdziwe emocje na wieść o śmierci siostry, to jednak prawda jest taka, że odejście Mary na wieczny spoczynek staje się dla niej szansą na przejęcie firmy, na co przecież tak długo czekała. Mary chorowała już od jakiegoś czasu, lecz Elizabeth nie sądziła, że kiedyś usłyszy wiadomość o śmierci siostry. Uważała bowiem, że tamta jest niezniszczalna. I oto nagle oddany Cecil Williams informuje ją, że właśnie teraz wszystko się zmieni. Czy można nie cieszyć się z tego powodu?

Wydanie z 2015 roku

Praktycznie natychmiast po śmierci siostry, Elizabeth i jej doradcy rozpoczynają batalię o Deravenels. Wśród nich jest młody Robert Dunley, z którym nasza bohaterka przyjaźni się od dzieciństwa. Tych dwoje młodych łączy wielka zażyłość, w której można dostrzec coś więcej niż tylko siostrzano-braterskie uczucie. Niestety, Robert będzie musiał pogodzić się z tym, że nigdy nie ożeni się z Elizabeth, ponieważ ta nie zamierza wychodzić za mąż i uzależniać się od małżonka. Kobieta pragnie sama kierować swoim losem i nic ani nikt nie jest w stanie tego zmienić. Teraz kiedy Elizabeth Turner wie już, że nikt nie jest w stanie zagrozić jej władzy w Deravenels, robi wszystko, aby jak najszybciej naprawić szkody wyrządzone przez Mary. I tak oto rozpoczyna się historia kobiety, która w otoczeniu oddanych mężczyzn już niedługo będzie musiała stanąć na czele firmy i walczyć z każdym, kto tylko ośmieli się jej zagrozić.

Jak wspomniałam wyżej, postać Elizabeth Turner wzorowana jest na osobie Elżbiety I Tudor. Bohaterka wykreowana przez Barbarę Taylor Bradford posiada wiele cech wspólnych z królową, lecz nie wszystko w jej życiu biegnie tym samym torem, który znamy z kart historii. Powieściowa Elizabeth jest równie przedsiębiorcza, jak niegdyś angielska monarchini, i podobnie jak ona, również pragnie miłości i gdzieś w głębi duszy wciąż jest tą małą zagubioną dziewczynką, której niegdyś wyrzekł się własny ojciec, nazywając bękartem. Czytelnik ma zatem okazję obserwować wewnętrzną walkę głównej bohaterki, która wciąż nie potrafi wybaczyć Harry’emu Turnerowi odtrącenia. Kobieta zmaga się z traumą z dzieciństwa i tak naprawdę nie wiadomo czy kiedykolwiek zdoła się od niej uwolnić. Ogromnym wsparciem jest dla niej prawie stuletnia ciotka, która pamięta jeszcze czasy Edwarda Deravenela. Trzeba mieć na uwadze, że jest to postać niezwykle ważna w obsadzie całej trylogii. Elizabeth uwielbia słuchać opowieści o swoim pradziadku i to z nim pragnie się identyfikować. Chce być taka jak Edward i ma nadzieję, że z biegiem czasu tak właśnie się stanie. Naturalnie na tym polu to stara Grace jest niezastąpiona. Staruszka pamięta przecież czasy, kiedy jeszcze żył Edward Deravenel, zaś z jego najstarszą córką – Elizabeth – łączyła ją wyjątkowa przyjaźń. 

Elizabeth Turner – podobnie jak miało to miejsce w przypadku królowej Elżbiety I Tudor – również musi stawić czoło wrogowi. Jest bowiem ktoś, kto stale zakłóca jej spokój i pragnie przejąć jej firmę, powołując się na pokrewieństwo z Turnerami. Czy owa uzurpatorka skończy tak samo, jak Maria I Stuart? A może w tym wypadku Barbara Taylor Bradford inaczej pokierowała losami tej kobiety? Z drugiej strony jednak fakt, że na przełomie XX i XXI wieku nikt już nikogo nie skracał o głowę wcale nie świadczy o tym, że nie można pozbyć się uzurpatora w dramatyczny sposób.

Jedno z wydań amerykańskich
Wyd. ST. MARTIN'S PRESS
Nowy Jork, sierpień 2008

Autorka bardzo dużo miejsca poświęca relacjom pomiędzy Elizabeth Turner a Robertem Dunleyem, który oczywiście wzorowany jest na postaci Roberta Dudleya. Ten związek nie należy do łatwych, lecz ich uczucie jest tak silne, że wygląda na to, iż będzie w stanie poradzić sobie nawet z najbardziej okrutnymi przeciwnościami losu. Przyznam, że jeśli chodzi o ten wątek, to nieco się zawiodłam. Dlaczego? Otóż, jak wiemy z historii, w pewnym momencie swojego życia Robert Dudley poznał Letycję Knollys (1543-1634), która była kuzynką Elżbiety I Tudor. Zakochał się w niej bez pamięci, czego efektem był ich potajemny ślub. Nie trzeba chyba przypominać, jak zachowała się królowa, kiedy cała sprawa wyszła na jaw, pomimo że miłość Roberta Dudleya miała także drugie dno. Historycy twierdzą, że hrabia być wyrafinowany i poprzez małżeństwo z królową, pragnął objąć władzę w Anglii. Tego właśnie najbardziej bała się Elżbieta Tudor. Chciała być niezależna, a mąż u boku tylko by ją ograniczał, zaś ona z nikim nie chciała dzielić się władzą. Nie chciała tego robić nawet z ewentualnym ukochanym mężczyzną.

Tak naprawdę Robert Dudley nigdy nie przestał być faworytem monarchini. Był nim nawet wtedy, gdy dzielił łoże ze swoją żoną i płodził z nią potomstwo. Niestety, ten fragment historii Barbara Taylor Bradford pominęła, co sprawiło, że pozbawiła w ten sposób książkę tak bardzo potrzebnych emocji. Myślę, że gdyby na kartach Elizabeth pojawił się jednak wątek romansu i małżeństwa Roberta z Letycją, wówczas fabuła mogłaby być o wiele ciekawsza. Z drugiej strony jednak wprowadzenie tego wątku wiązałoby się ze znacznym rozbudowaniem linii fabularnej albo wręcz napisaniem kolejnego tomu. Elizabeth obejmuje bowiem tylko dziesięć lat z życia Elizabeth Turner, a jak wiadomo ślub Roberta Dudleya i Letycji Knollys miał miejsce dopiero w 1578 roku, czyli dwadzieścia lat po objęciu przez Elżbietę I Tudor władzy. Ponieważ Barbara Taylor Bradford ściśle trzyma się przedziałów czasowych występowania poszczególnych wydarzeń, na wprowadzenie współczesnego odpowiednika Letycji Knollys do fabuły Elizabeth jest jeszcze za wcześnie.

Pozostałe postacie są bardzo wyraziste i dla miłośnika historii Anglii od samego początku bardzo czytelne. Można jednak zastanawiać się, w jaki sposób ich losy będą układać się na kartach powieści, ponieważ zawsze istnieje prawdopodobieństwo, że Autorka dokonała jakichś zmian. Moim zdaniem cała trylogia jest godna uwagi, ponieważ już sam pomysł na jej napisanie jest ciekawy i oryginalny. Niemniej, trochę żałuję, że wiele istotnych wątków jest pominiętych w całej tej historii. Pisałam o tym przy okazji omawiania Spadkobierców z Ravenscar. Podczas gdy tam brakuje dziejów praktycznie całego jednego pokolenia, tak akcja Elizabeth rozpoczyna się dwadzieścia lat po wydarzeniach, które zakończyły poprzednią część trylogii. Przyznam szczerze, że widziałabym tę historię rozpisaną na co najmniej pięć tomów z uwzględnieniem tych wydarzeń, które Barbara Taylor Bradford pominęła. Taka kompletna opowieść pozwoliłaby czytelnikom poznać w całości losy Deravenelów i Turnerów, tak jak znamy dzieje Yorków i Lancasterów, czyli Plantagenetów, którzy pewnego dnia postanowili podzielić się na dwie walczące ze sobą wzajemnie gałęzie dynastii. Cieszy mnie natomiast fakt, że planowana jest ekranizacja wszystkich trzech tomów. 

Barbara Wood – „Domina”

Wydawnictwo: KSIĄŻNICA/

GRUPA WYDAWNICZA PUBLICAT S.A.

Katowice 2008

Tytuł oryginału: Domina

Przekład: Anna Kraśko

Dziś cofnijmy się do czasów, kiedy dwie trzecie Amerykanów mieszkało na farmach lub w wiejskich posiadłościach. Kanalizacja w domach należała do rzadkości, a mieszkania ogrzewano przy pomocy dymiących pieców, w których spalano drewno, zaś zamiast elektryczności używano lamp naftowych. Praca w gospodarstwach była naprawdę ciężka i bardzo często dochodziło do wypadków. Występowały również poważne choroby, takie jak cholera, żółta febra, dur brzuszny, błonica, malaria czy gruźlica. Te trudne warunki dodatkowo potęgował fakt, że nie było wtedy jeszcze szczepionek, nie prowadzono badań laboratoryjnych, a także nie było wielu skutecznych leków, aby ówcześni lekarze mogli wyleczyć wspomniane choroby. Taki wiejski lekarz był jednak w stanie wyleczyć niektóre dolegliwości. Potrafił nastawić złamane kości, zaradzić trudno gojącym się ranom, czy też ostrym objawom niektórych chorób. Kiedy nie można było uniknąć interwencji chirurgicznej, wówczas operacje często odbywały się albo w domach pacjentów, albo w szpitalach.

Z kolei niewielkie zabiegi przeprowadzano niemalże wyłącznie w domach pacjentów. Pod koniec XIX wieku jeszcze tak niedawno popularne puszczanie krwi uważane za główną metodę leczenia, zupełnie przestało być brane pod uwagę przez większość medyków. Od tej chwili proces leczenia odbywał się w większości przypadków w oparciu o dostępne specyfiki w połączeniu z odpoczynkiem i odpowiednią dietą. Zalecano zatem spożywanie bulionu, kaszy oraz ciepłych lub zimnych napojów. Powszechne było także stosowanie ciepłych kąpieli, okładów i płukanek. Każdy lek, który zostawał podany pacjentowi był nanoszony miejscowo na dotknięty chorobą obszar ciała lub rozpuszczany w cieczy, na przykład w herbacie. Dopóki lekarze nie nauczyli się przygotowywać sterylnych roztworów, nie robiono pacjentom zastrzyków. Z kolei przygotowanie wszelkiego rodzaju tabletek było trudne i czasochłonne. W małych miejscowościach, gdzie brakowało apteki, leki często były przygotowywane przez lekarza.

Doktor William H. Thomson
fot. Rockwood & Co.
źródło

Przed epoką antybiotyku, leki przeważnie były stosowane do leczenia objawów danej choroby, a nie samego stanu chorobowego. Na przykład można było używać wielu leków przeciwbólowych, jak opium, morfinę, fenacetynę czy acetanilid, a także niektóre leki o właściwościach przeciwgorączkowych, jak kora wierzby albo wiązówka błotna. Stosowano również środki przeczyszczające przygotowywane na bazie różnych roślin, których właściwością było przyśpieszenie defekacji i oczyszczanie dolnego odcinka przewodu pokarmowego. Z kolei opium mogło być stosowane przy zwalczaniu biegunki, zaś kamfora łagodziła swędzenie skóry i stosowano ją także na rany, aby zapobiec infekcji, ponieważ posiada ona właściwości przeciwbakteryjne. Specyfiki te stosowano dla wygody pacjenta oraz aby nie dopuścić do powikłań (odwodnienie, zaparcia, wysoka gorączka), podczas gdy choroba biegła swoim naturalnym torem.

Lekarze, którzy na bieżąco śledzili najnowsze badania medyczne mogli być zaznajomieni z ideami podobnymi do tych, które prowadził doktor William H. Thomson (1833-1918). Był profesorem medycyny na uniwersytecie w Nowym Jorku. Wydał książkę zatytułowaną Notes on Materia Medica and Therapeutics (w wolnym tłumaczeniu: Uwagi dotyczące surowców leczniczych i lecznictwa), która stała się podręcznikiem używanym podczas wykładów prowadzonych na uniwersytecie w roku akademickim 1888/1889. Ta książka czytelnie ukazuje metody leczenia stosowane pod koniec XIX wieku. Autor dzieli w niej wszystkie zabiegi na trzy kategorie, czyli leki, nie-leki i środki dezynfekujące. Środki lecznicze to zabiegi, takie jak masaże, kąpiele, tworzenie pęcherzy na ciele, stosowanie ciepłych lub zimnych okładów, przy jednoczesnym zakazie używania substancji żrących i drażniących.

Leki były dzielone na dwie grupy ze względu na chorobę i jej objawy. Wyżej wspomniałam już, że przeważnie leczono objawy danego schorzenia, zamiast konkretną chorobę. Od tej chwili miało już być inaczej. Zaczęto bowiem zastanawiać się nad tym, jak efektywnie leczyć samą chorobę. Skuteczny lek dostępny pod koniec XIX wieku był stosowany głównie w przypadku chorób przewlekłych lub – zdaniem doktora Thomsona – jeśli chodzi o dolegliwości odziedziczone bądź nabyte. Zazwyczaj leki te wymagały kilku dawek, aby mogły być skuteczne. Z kolei leki odtwórcze wykorzystywano jedynie po to, aby uzupełnić braki jakichś minerałów czy witamin w organizmie. Na przykład podawano żelazo przy niedokrwistości. Alternatywne leki często podawano w małych dawkach, ponieważ mogły mieć one właściwości trujące, dlatego też należało obserwować reakcję organizmu pacjenta na dany specyfik, a przy tym zachować ostrożność. Przykładem może być zimowit, który wykorzystywano przy leczeniu zapalenia stawów. Obecnie skuteczność tych leków nie jest jednak zbyt dobrze znana i rozumiana.

Florence Nightingale (1820-1910)
Angielska pielęgniarka, która miała istotny
wpływ na kreowanie nowoczesnego
pielęgniarstwa w XIX wieku.
Portret pochodzi z około 1873 roku.
autor nieznany

Trzecią kategorię leków stanowiły środki dezynfekujące. Tę niewielką grupę leków stosowano w profilaktyce chorób zakaźnych. Nowe badania – z perspektywy omawianej epoki – wykazały, że niektóre choroby spowodowane są przez działanie żywych organizmów, które można było zobaczyć tylko pod mikroskopem. Chorobom tym można było zapobiegać lub je leczyć przez zabijanie tychże organizmów i zatrzymywanie ich rozwoju w ciele człowieka. Głównymi środkami służącymi do dezynfekcji były roztwór karbolowy, chlor, wapno, węgiel czy siarka. Sposoby leczenia podobnych chorób przez różnych lekarzy mogły się różnić ze względu na fakt, iż edukacja medyczna była w znacznym stopniu nierównomierna, a także dlatego, że produkcja leków nie była tak dobrze rozwinięta, jak ma to miejsce obecnie. Poza tym nie znano jeszcze przyczyn występowania wielu chorób. Każdy lekarz przede wszystkim leczył w oparciu o własne doświadczenia, natomiast niekoniecznie na podstawie badań medycznych.

W tamtym czasie nie było niczym niezwykłym to, że pacjenci z reguły najpierw leczyli się domowymi sposobami, a dopiero po jakimś czasie wzywali lekarza, który czasami niewiele był w stanie pomóc, ponieważ choroba była już tak zaawansowana, że tylko cud mógł uratować pacjenta przed śmiercią. Pierwszym naprawdę skutecznym lekiem w leczeniu wielu zakażeń występujących wewnątrz organizmu był Prontosil, lecz odkryto go dopiero w 1935 roku. Niemniej odkrycie to doprowadziło do wynalezienia antybiotyku, który zrewolucjonizował medycynę na całym świecie.

W takiej właśnie amerykańskiej rzeczywistości musi egzystować młoda lekarka Samantha Hargrave. Lecz zanim to się stanie kobieta przejdzie prawdziwe piekło nie tylko w swoim rodzinnym domu, ale także podczas studiów medycznych. Zacznijmy jednak od początku. Samantha urodziła się w 1860 roku w St. Agnes Crescent w Anglii jako córka Samuela Hargrave’a, który jest nie tylko bardzo surowym mężem i ojcem, ale także wymagającym pastorem. Uważa on bowiem, że Bóg zsyła na ludzi jedynie kary, zaś wszelkiego rodzaju przyjemności są po prostu zakazane, w tym również seks, chyba że dochodzi do niego z powodu małżeńskiego obowiązku. Dlatego też kiedy jego żona cierpi katusze podczas porodu, jedyną czynnością, do jakiej w tym momencie jest zdolny, to bezwarunkowe oddanie się Bogu poprzez żarliwą modlitwę. Samuel nie chce słyszeć o sprowadzeniu lekarza. Mężczyzna twierdzi bowiem, że zarówno on, jak i jego małżonka zasłużyli sobie na te męki, a to dlatego, iż podczas płodzenia dziecka, które właśnie pcha się na świat, obydwoje odczuwali przyjemność. Zdaniem pastora tylko akuszerka może asystować przy porodzie, natomiast żaden inny mężczyzna nie ma prawa oglądać jego żony nagiej.

Louis Pasteur (1822-1895) podczas
prowadzenia badań
w swoim laboratorium
Bohaterowie powieści często
powołują się na wyniki jego analiz.
autor nieznany

Samuel Hargrave ma dwóch synów, wobec których raczej nie wykazuje ojcowskich uczuć. Ma względem nich swoje plany i nie dopuszcza do siebie myśli, że któryś z chłopców mógłby się im sprzeciwić. Żaden bunt z ich strony nie wchodzi w grę. Okazuje się jednak, że pastor tak naprawdę nie zna swoich dzieci. Gdy akuszerka informuje Samuela, że konieczne jest sprowadzenie lekarza, ponieważ ona niewiele może poradzić przy tak trudnym porodzie, młodszy z synów Hargrave’a cichaczem wymyka się z domu i co sił w nogach biegnie po doktora, choć doskonale wie, że za nieposłuszeństwo spotka go bardzo surowa kara. Niemniej dla chłopca ważniejsze jest życie matki, aniżeli jakieś fanaberie ojca. Niestety, pomimo pomocy lekarza pani Hargrave umiera, zaś mały James tak mocno obrywa od ojca, że zostaje kaleką na całe życie. W tym nieszczęściu jedynym pocieszeniem jest to, że udaje się uratować dziecko. To dziewczynka, którą ochrzczono imieniem Samantha.

Od najmłodszych lat Samantha Hargrave musi radzić sobie sama. Ojciec zupełnie się nią nie interesuje. Mężczyzna całą swą uwagę skupia na Biblii i synach, wobec których musi przecież zrealizować swoje plany. Tak więc mała Samantha wychowuje się na ulicy wśród bezdomnych zwierząt i ubogich ludzi. To miejskie slumsy są jej domem, a najlepszym przyjacielem staje się dla niej starszy od dziewczynki chłopak o imieniu Freddy. Już podczas tych wędrówek po ciemnych zakamarkach miasteczka Samantha odkrywa w sobie niezwykły dar. Choć jest wyobcowana i praktycznie do nikogo się nie odzywa, to jednak czuje, że pragnie pomagać innym, a pierwszym jej pacjentem staje się bezdomny stary kot. Jej zainteresowanie światem medycyny jeszcze bardziej się potęguje, kiedy srogi ojciec oddaje ją na służbę do starego aptekarza, który wśród mieszkańców miasteczka budzi jedynie postrach. Niemniej dziewczynka doskonale radzi sobie w towarzystwie pana Hawksbilla. Dba o jego dom, gotuje mu, pierze jego ubrania i generalnie stanowi dla starca doskonałe towarzystwo. W zamian człowiek ten odwdzięcza się przekazywaniem dziewczynce wiedzy, którą sam posiada. I tak oto Samantha Hargrave z dnia na dzień wie coraz więcej o różnego rodzaju specyfikach i chorobach, w przypadku których należy owe leki stosować. Poznaje też tajemnicę, którą Hawksbill skrywa przez wiele lat i z powodu której zupełnie przestał starać się o towarzystwo innych ludzi.

Elizabeth Blackwell
Portret pochodzi z 1905 roku.
autor: Joseph Stanley Kozlowski
(1912-1992)

Kiedy pewnego dnia pan Hawksbill umiera, Samantha zostaje oddana przez ojca do żeńskiej szkoły w Londynie, gdzie zdobywa wiedzę, jaką musi posiadać dobrze wychowana panna epoki wiktoriańskiej. Tam też dochodzi do niecodziennego incydentu. Na skutek pewnych wydarzeń Samantha poznaje samą Elizabeth Blackwell (1821-1910), czyli pierwszego w historii lekarza-kobietę. Elizabeth opowiada więc dziewczynie swoją historię. Mówi o tym, jak udało jej się zdobyć lekarski dyplom w świecie zdominowanym przez mężczyzn. To niewiarygodny upór i chęć niesienia pomocy potrzebującym, a także pokazanie mężczyznom, że kobieta wcale nie jest gorsza od nich, sprawiły, że zaszła tak daleko. Oczywiście nie było łatwo, bo przecież każda kobieta stworzona jest wyłącznie do roli posłusznej żony i matki. Nie wolno jej pracować, a jeśli już się zdecyduje na taki krok, wówczas musi liczyć się z tym, że żaden szanujący się mężczyzna nigdy się z nią nie ożeni, zaś społeczeństwo będzie na nią patrzeć jak na jakieś dziwadło. Mało kto będzie też jej ufał jako lekarzowi. Mimo tych wszystkich przestróg, w Samancie rodzi się pragnienie pójścia w ślady Elizabeth Blackwell i stawienia czoła wszystkim trudnościom, jakie bez wątpienia spotka na drodze do kariery. I tak oto nasza bohaterka wyjeżdża do Ameryki, gdzie poznaje pewnego lekarza, który robi wszystko, aby tylko pomóc upartej dziewczynie w osiągnięciu zamierzonego celu.

Ponieważ nie jest moją intencją streszczenie fabuły powieści w całości, dlatego poprzestanę na tym etapie jej nakreślania. Jak można się domyśleć Domina to opowieść o kobiecie, która poświęciła bardzo wiele, aby tylko osiągnąć swój cel. To historia kobiety, która musiała zmagać się nie tylko z ostracyzmem społecznym, lecz także z własnymi słabościami. Niemniej chęć niesienia pomocy potrzebującym jest u niej tak wielka, że Samantha jest w stanie naprawdę wiele poświęcić, aby tylko doprowadzić sprawę do końca. W dodatku nie omijają jej także osobiste dramaty, które osłabiają jej siły psychiczne, lecz z drugiej strony dodają także odwagi, aby wciąż iść naprzód i nie oglądać się za siebie. Można odnieść wrażenie, że nasza Samantha Hargrave to taka serialowa doktor Michaela Quinn, której losy polscy widzowie mieli okazję śledzić w latach 90. XX wieku.

Barbara Wood przenosi zatem czytelników w czasy epoki wiktoriańskiej, gdzie panują sztywne konwenanse, których należy przestrzegać, gdyż w innym wypadku można zostać odrzuconym przez społeczeństwo. Trzeba mieć w sobie naprawdę wiele samozaparcia, aby nie dać sobą kierować. Autorka pokazuje, w jaki sposób wyglądały studia medyczne w drugiej połowie XIX wieku, gdzie w ławach studenckich zasiadali wyłącznie młodzi mężczyźni, którzy za nic w świecie nie potrafili zrozumieć, dlaczego mają w swoim gronie kobietę. Przecież to się nie godzi! Samantha traktowana jest bowiem jak wariatka, która ubzdurała sobie, że będzie lekarzem. Nawet wykładowcy nie chcą prowadzić zajęć w jej obecności. Godzą się na to pod warunkiem, że dziewczyna będzie siedzieć za parawanem, a oni nie będą musieli na nią patrzeć podczas wykładów. Samancie nie wolno uczestniczyć w sekcji zwłok, ani też przeprowadzać zabiegów chirurgicznych. Dlaczego? Przecież kobieta nie może oglądać nagiego ciała innej osoby! Ta swoista wstydliwość działa w obydwie strony. Pacjentki wręcz dostają histerii, kiedy musi je zbadać lekarz-mężczyzna. Nie pozwalają się dotknąć, a skoro medyk nie może ich dotykać, to w jaki sposób ma postawić diagnozę? I koło się zamyka. Nie dziwi więc fakt, że w XIX wieku tak wielu pacjentów umierało z powodu nawet błahych schorzeń. Na szczęście w otoczeniu Samanty Hargrave są jednak ludzie, którzy myślą przyszłościowo i wiedzą, czym tak naprawdę jest zawód lekarza i co się z nim wiąże.  

Sala szpitala w Scutari (dzielnica Istambułu dziś znana jako Üsküdar)
To tam przez pewien czas pracowała Florence Nightingale, tworząc nowoczesny szpital.
Można przypuszczać, że powieściowa doktor Samantha Hargrave prowadziła podobną placówkę w San Francisco.
Obraz został namalowany około 1856 roku.
autor: William Simpson (1823-1899)

Domina to naprawdę doskonała powieść i błędem byłoby sądzić, że jest to zwykły romans, biorąc pod uwagę nazwisko Autorki, które niektórym czytelnikom może kojarzyć się właśnie z taką literaturą. Oczywiście kwestie damsko-męskie również występują w fabule, lecz tak naprawdę główny problem tej historii tkwi w czymś zupełnie innym. Jak się okazuje Samantha w pewnej chwili musi także walczyć z firmą, która produkuje szkodliwy specyfik i wmawia pacjentom, że po jego zastosowaniu pokonają każdą – nawet śmiertelną – chorobę. Dziś powiedzielibyśmy, że młoda lekarka zmuszona jest stawić czoło potężnemu koncernowi farmaceutycznemu, z którym – jak wiadomo – nie jest łatwo wygrać. Czy naszej bohaterce uda się ochronić pacjentów przez pewną śmiercią, jaką funduje im owa firma, aby tylko na nich zarobić? Czy sąd przychyli się do argumentów wysuwanych przez doktor Hargrave? A może fakt, że jest kobietą już na starcie sprawi, że nikt nie będzie chciał jej słuchać?

Barbara Wood należy do moich ulubionych amerykańskich autorek starszego pokolenia. Jej książki zawsze poruszają niebanalne problemy, zaś akcja osadzona jest w czasach, które do najłatwiejszych nie należały. Bohaterowie wykreowani przez Barbarę Wood muszą zmagać się z wieloma trudnościami. Przeżywają życiowe dramaty, ale ich wewnętrzna siła sprawia, że nigdy się nie poddają, tak jak Samantha Hargrave. Poza tym zawsze łączy ich wzajemna przyjaźń, która pomaga pokonywać codzienne życiowe trudności.