Czy Maria I Tudor naprawdę zasłużyła na miano „Krwawej Marii”?

 



W zbiorowej pamięci o nowożytnej Anglii dominuje jedna, niezwykle trwała karykatura: wizerunek Marii I Tudor, zasiadającej na tronie w latach 1553-1558. Przedstawia się ją jako ogarniętą obsesją fanatyczkę pod silnymi wpływami hiszpańskimi, której krótkie rządy kojarzą się wyłącznie z dymem płonących w Smithfield stosów i cierpieniem protestanckich męczenników. Przez ponad cztery stulecia przydomek „Krwawa Maria” przylgnął do jej postaci z siłą, jakiej nie doświadczył niemal żaden inny angielski monarcha. Zadaniem współczesnego badacza przeszłości jest jednak przebicie się przez warstwy narodowych mitów, wyznaniowej propagandy i tradycyjnej, wigowskiej historiografii, aby ocenić, na ile ta surowa etykieta oddaje rzeczywisty charakter jej rządów. Gdy poddamy te pięć lat rygorystycznej analizie porównawczej i osadzimy je w realiach epoki, ukaże nam się o wiele bardziej skomplikowany obraz. Spojrzenie na Marię Tudor nie jak na czarny charakter z bajki, ale jak na XVI-wieczną władczynię, wymaga zrozumienia ideowych podstaw ówczesnych procesów o herezję, kryzysów politycznych u progu jej panowania, a także katastrof społeczno-gospodarczych, z którymi mierzyła się jej administracja. Kluczowe jest również zestawienie skali państwowej przemocy w Anglii z tym, co działo się w tamtym czasie na kontynencie europejskim, oraz przeanalizowanie, jak pośmiertnie budowano jej czarną legendę za pomocą protestanckiej polemiki. Prześladowania z czasów mariańskich nie były wybrykiem krwiożerczego tyrana, lecz standardową, usankcjonowaną prawnie i głęboko teologiczną próbą ratowania duchowej oraz politycznej jedności państwa. Ostatecznie jej zła sława nie wynika z niespotykanej dotąd fali okrucieństwa, lecz z faktu, że nie zdołała ona zabezpieczyć ciągłości swojej dynastii, przez co opowiedzenie historii jej rządów przejęli triumfujący, protestanccy następcy.

Maria I Tudor (1554)
autor: Antonis Mor

 
Chcąc pojąć motywacje Marii, musimy najpierw odrzucić współczesne, sekularne myślenie o tolerancji religijnej i spróbować odtworzyć mentalność XVI-wiecznego władcy. Dla Marii Tudor, dorastającej w cieniu upokorzenia swojej matki, Katarzyny Aragońskiej, oraz radykalnego zerwania jej ojca, Henryka VIII, z Rzymem, reformy religijne z czasów jej brata Edwarda VI (1547-1553) nie były zwykłymi błędami politycznymi. Widziała w nich głęboką, duchową zarazę. W nowożytnym świecie herezja nie stanowiła prywatnej sprawy sumienia ani nieszkodliwej odmienności poglądów. Postrzegano ją jako wysoce zaraźliwą chorobę niszczącą dusze, która zagrażała całemu społeczeństwu i mogła ściągnąć na kraj gniew Boży w postaci epidemii, głodu czy obcego najazdu. Jako chrześcijańska władczyni, Maria wierzyła, że spoczywa na niej nadany przez Boga, wręcz matczyny obowiązek chronienia poddanych przed wiecznym potępieniem. Pozwolenie na szerzenie się herezji uważała za najwyższy przejaw monarszego zaniedbania. Gdy w lipcu 1553 roku zasiadła na tronie, wychodząc obronną ręką z próby zamachu stanu podjętej przez Jana Dudleya, księcia Northumberland, który próbował osadzić na jej miejscu lady Joannę Grey, to cudowne, bezkrwawe zwycięstwo odczytała jako jednoznaczny znak boskiej przychylności. Była przekonana, że Stwórca ocalił ją w konkretnym, świętym celu: miała przywrócić w Anglii prawdziwą wiarę katolicką i pojednać królestwo ze Stolicą Apostolską. Ta głęboka troska o zbawienie poddanych sprawiła, że ściganie heretyków traktowano nie jako akt okrutnej zemsty, lecz jako bolesną, lecz niezbędną operację chirurgiczną – odcięcie zajętej gangreną kończyny, zanim doprowadzi ona do śmierci całego organizmu.
 
Teologiczne dążenie zyskało swój wymiar prawny poprzez przywrócenie średniowiecznych przepisów dotyczących zwalczania herezji. W grudniu 1554 roku angielski parlament – który wcale nie był bezwolnym narzędziem w rękach władzy, lecz ciałem głęboko zatroskanym o zachowanie dóbr po byłych klasztorach oraz lokalnych wpływów – zgodził się na przywrócenie trzech dawnych statutów, w tym aktu De haeretico comburendo z 1401 roku oraz jego wcześniejszych wersji z lat 1382 i 1414. Zgodnie z tymi regulacjami herezja stała się przestępstwem zagrożonym karą śmierci przez spalenie na stosie. Ta konkretna forma egzekucji niosła ze sobą głęboki ładunek symboliczny i w wyobrażeniach ludzi epoki nowożytnej miała charakter oczyszczający. Ogień miał naśladować płomienie piekielne, dając skazańcom ostatnią, przerażającą zapowiedź ich wiecznego losu. Liczono, że w obliczu takiego strachu w ostatnim momencie wyrzekną się błędu i uratują swoje dusze. Dodatkowo spalenie uniemożliwiało pozostawienie jakichkolwiek doczesnych szczątków, co chroniło przed sytuacją, w której ciało heretyka stałoby się obiektem kultu i zabobonnej czci ze strony jego zwolenników. Kiedy w lutym 1555 roku ruszyły egzekucje – zapoczątkowane spaleniem tłumacza Biblii, Jana Rogersa – odbywały się one z zachowaniem wszelkich procedur prawnych. Nadzór nad nimi sprawowały sądy kościelne, a same wyroki wykonywały lokalne władze świeckie. Maria nie wymyśliła tych praw ani nie omijała tradycji sądowniczej królestwa, by likwidować swoich wrogów. Wykorzystała po prostu tradycyjny aparat ucisku państwowego, z którego wcześniej korzystali zarówno jej średniowieczni przodkowie, jak i jej własny ojciec, działając w ramach powszechnie akceptowanego wówczas systemu sprawiedliwości.

Ilustracja przedstawiająca egzekucję Jana Rogersa
w Smithfield w Londynie.
autor nieznany
źródło: Jan Foxe, Księga męczenników

 
Wprowadzenie tej kampanii w życie nie było kaprysem samotnej, szalonej królowej działającej w politycznej próżni, lecz efektem współpracy jej kluczowych doradców oraz terenowych urzędników. To właśnie tutaj ujawnia się wyraźny rozdźwięk między osobistymi intencjami Marii a urzędniczą rzeczywistością. Najbliżsi współpracownicy monarchini, tacy jak lord kanclerz i zarazem biskup Winchesteru Stefan Gardiner czy kardynał Reginald Pole – legat papieski, który przybył na wyspy pod koniec 1554 roku – odgrywali kluczową rolę w nadawaniu kierunku tej polityce. Gardiner początkowo stał na stanowisku, że kilka pokazowych egzekucji czołowych przywódców protestanckich skutecznie zastraszy pozostałych dysydentów i zmusi ich do uległości. Założenie to okazało się jednak kardynalnym błędem. Kiedy uśmiercenie takich postaci jak Rogers, biskup Gloucester Jan Hooper czy zgładzeni w październiku 1555 roku Hugh Latimer i Nicholas Ridley nie stłumiło oporu, reżim wpadł w pułapkę logiki eskalacji. Wstrzymanie egzekucji oznaczałoby przyznanie się do porażki i usankcjonowanie buntu heretyków. W rezultacie machina prześladowań toczyła się dalej, napędzana nie przez wyjątkowe okrucieństwo samej Marii, ale przez systemowe wymogi nowożytnego państwa, które za wszelką cenę dążyło do zaprowadzenia jednomyślności religijnej. Londyński biskup Edmund Bonner, z powodu swojej roli w licznych procesach okrzyknięty w historii „Krwawym Bonnerem”, w rzeczywistości poświęcał mnóstwo czasu na próby nakłonienia oskarżonych do zmiany zdania. Wielokrotnie dawał im szansę na podpisanie deklaracji lojalności, co ratowało im życie. Dokumenty sądów kościelnych jasno pokazują, że władze wolały skruchę od egzekucji – żywy, nawrócony katolik był dla celów kontrreformacji bez porównania cenniejszy niż martwy, protestancki męczennik.
 
Geograficzne rozmieszczenie oraz struktura społeczna ofiar również rzucają światło na skomplikowaną dynamikę ówczesnych wydarzeń. Spośród około 284 osób spalonych za herezję w czasie rządów Marii, zdecydowana większość straciła życie w południowo-wschodniej Anglii, zwłaszcza w Londynie, Essex, Kencie oraz Anglii Wschodniej. Taka koncentracja nie była dziełem przypadku. Obszary te były najbardziej wystawione na napływ protestanckiej literatury z kontynentu, rozwijał się tam żywy handel i działało radykalne kaznodziejstwo, a ponadto regiony te znajdowały się najbliżej centrum władzy państwowej. Dla kontrastu, na północy i zachodzie kraju, gdzie dominowało tradycyjne, konserwatywne podejście do wiary, egzekucje prawie w ogóle nie miały miejsca. Z czasem zmianie uległ także profil społeczny skazańców. O ile pierwszymi ofiarami stawali się prominentni duchowni, teolodzy i biskupi – czego kulminacją było głośne spalenie byłego arcybiskupa Canterbury, Tomasza Cranmera, w marcu 1556 roku – o tyle później na stosach ginęli głównie prości ludzie: tkacze, postrzygacze sukna, murarze czy robotnicy rolni. Wielu z nich wyznawało skrajne poglądy sakramentariańskie, które z równie wielką surowością byłyby ścigane przez jakikolwiek reżim protestancki. Fakt, że ginęły osoby z marginesu społecznego, sugeruje, że akcja prześladowcza wymknęła się spod kontroli rządu centralnego. Zaczęły nią sterować lokalne animozje, nadgorliwość terenowych sędziów oraz bezwład samego aparatu sądowniczego.

Męczeńska śmierć na stosie Hugh Latimera i Nicholasa Ridleya
autor nieznany
źródło: Jan Foxe, Księga męczenników

 

Aby uczciwie ocenić, czy Maria rzeczywiście zapracowała na swój złowrogi przydomek, należy zestawić jej bilans z dokonaniami innych przedstawicieli dynastii Tudorów. Tradycja wigowska przez wieki przedstawiała jej rządy jako wyjątkowo brutalny, pełen przemocy epizod, który rzekomo zakłócił marsz Anglii ku postępowi. Kontrastowano ją drastycznie z jej ojcem, Henrykiem VIII, oraz siostrą, Elżbietą I. Niemniej jednak analiza liczb dotyczących przemocy państwowej w tamtym okresie ukazuje zupełnie inną rzeczywistość. Trwające trzydzieści osiem lat panowanie Henryka VIII (1509-1547) cechowało się poziomem terroru sądowniczego, przy którym pięcioletni bilans Marii wydaje się skromny. Choć historycy szacują, że za same odstępstwa od wiary zginęło pod rządami Henryka od kilkudziesięciu do kilkuset osób, to wykorzystanie przez niego praw o zdradzie stanu do narzucenia zwierzchnictwa nad Kościołem przyniosło tysiące straceń. Likwidacja klasztorów oraz krwawe stłumienie Pielgrzymki Łaski w 1536 roku zaowocowały brutalną śmiercią setek buntowników, mnichów i opatów, często bez jakichkolwiek formalnych procesów. Henryk bez wahania słał na szafot najwybitniejsze umysły swojej epoki, w tym sir Tomasza Morusa i biskupa Jana Fishera, a także własne żony i najbliższych ministrów. Z kolei za rządów brata Marii, Edwarda VI, reakcja państwa na rebelię zachodnią oraz powstanie Ketta w 1549 roku doprowadziła do rzezi nawet dziesięciu tysięcy poddanych z rąk wojsk najemnych. Ta militarna pacyfikacja okazała się bez porównania bardziej krwawa niż jakiekolwiek procesy sądowe.
 
Podobnie rzecz się miała z następczynią Marii, Elżbietą I (1558-1603), której rządy również dalekie były od bezkrwawych. Choć Elżbieta zasłynęła deklaracją, że nie zamierza „czynić okien w ludzkich duszach”, jej aparat władzy skazał na śmierć ponad 180 katolików – w większości kapłanów oraz ludzi, którzy dawali im schronienie. Wykorzystano do tego nowo stworzone przepisy o zdradzie. Ofiar tych nie palono na stosach; zamiast tego poddawano je znacznie bardziej wycieńczającej i upokarzającej procedurze powieszenia, wyproszenia wnętrzności i ćwiartowania, często wykonywanej przy pełnej świadomości skazańca. Co więcej, po stłumieniu buntu na północy w 1569 roku, Elżbieta nakazała stracenie w trybie sądu wojennego od 600 do 800 zwykłych powstańców. Ta fala odwetowa miała zatrważające rozmiary i dalece wykraczała poza ramy procedur prawnych stosowanych przez Marię. Jeśli zatem Marię etykietuje się jako „krwawą” z powodu uśmiercenia blisko trzystu dysydentów religijnych, konsekwencja wymaga, by na Henryka VIII i Elżbietę I spojrzeć przez równie szkarłatny pryzmat. Główna różnica nie tkwiła w moralnej ocenie stosowanej przemocy, lecz w jej prawnym i politycznym uzasadnieniu. Maria sądziła poddanych za herezję – zbrodnię wymierzoną w duszę, rozpatrywaną przez trybunały kościelne. Elżbieta natomiast karała ich za zdradę stanu, czyli przestępstwo polityczne, podlegające sądom świeckim. Przedstawiając ofiary religijne jako politycznych zdrajców, Elżbieta z powodzeniem zabezpieczyła swój wizerunek przed zarzutem prześladowań wyznaniowych. Był to triumf wizerunkowy, jakiego Maria, ze swoim bezkompromisowym przywiązaniem do tradycyjnej teologii katolickiej, nigdy nie zdołała osiągnąć.

Kardynał Reginald Pole - jeden z najbliższych
współpracowników Marii I Tudor, który miał znaczący
wpływ na prowadzoną przez nią politykę (ok. 1549)
autor: ktoś z pracowni Sebastiano del Piombo po śmierci artysty

Gdy rozszerzymy perspektywę na kontynent europejski połowy XVI wieku, działania Marii jawią się jako wręcz umiarkowane na tle metod ówczesnej dyplomacji i rządów. Była to era europejskich wojen religijnych, okres konsolidacji państw i niespotykanej wcześniej fali przemocy na tle wyznaniowym. W Niderlandach Hiszpańskich, rządzonych przez teścia Marii, cesarza Karola V, a później przez jej męża, Filipa II, edykty przeciwko innowiercom doprowadziły do egzekucji tysięcy protestantów – szacunki mówią o liczbach od kilku do nawet kilkudziesięciu tysięcy ofiar, i to na długo przed wybuchem rewolucji holenderskiej. We Francji eskalacja napięć między katolicką Koroną a hugenotami doprowadziła w 1572 roku do nocy świętego Bartłomieja, podczas której w ciągu zaledwie kilku tygodni systematycznie wymordowano od 10 do 30 tysięcy protestantów, co spotkało się z oficjalnym błogosławieństwem papieża. Na tle tych kontynentalnych katastrof mariańskie procesy w Anglii były uderzająco powściągliwe, ściśle kontrolowane i oparte na literze prawa. Nie dochodziło tam do masowych rzezi, pozaprawnych pogromów ani bezkarnych czystek wojskowych. Każdy człowiek, który za panowania Marii spłonął na stosie, stawał przed sądem, miał możliwość obrony oraz okazję do odwołania swoich poglądów, a sam wyrok wykonywano na podstawie obowiązujących ustaw królestwa. Wyrywanie Marii Tudor z tego europejskiego kontekstu i przedstawianie jej jako odosobnionego potwora jest ignorowaniem powszechnej, strukturalnej przemocy, która towarzyszyła narodzinom nowożytnych państw wyznaniowych.
 
Skoro twarde dane liczbowe i analiza porównawcza nie potwierdzają tezy o wyjątkowym okrucieństwie Marii, to w jaki sposób mit „Krwawej Marii” zdołał tak mocno i trwale zakorzenić się w powszechnej świadomości? Kluczem do zagadki okazała się potęga rodzącego się rynku wydawniczego oraz talent jednego człowieka – Jana Foxe’a. Wydane w 1563 roku, na samym początku rządów Elżbiety, jego dzieło Actes and Monuments, znane powszechnie jako Księga męczenników, stało się jedną z najbardziej brzemiennych w skutkach publikacji w historii Anglii. Foxe nie był zwykłym kronikarzem; okazał się genialnym propagandzistą, potrafiącym pisać w sposób niezwykle emocjonalny i trafiający do prostego odbiorcy. Uzyskawszy wgląd do oficjalnych rejestrów mariańskich biskupów, stworzył monumentalną, pełną dramatyzmu i szczegółów opowieść o osobach, które straciły życie za panowania Marii. Przedstawił te represje nie jako standardowe procedury sądowe, lecz jako kosmiczne starcie dobra ze złem – prawdziwego, cierpiącego Kościoła Chrystusowego z fałszywym Kościołem Antychrysta, z którym utożsamiał Rzym.

Drugi z wpływowych współpracowników
Marii I Tudor - biskup Stefan Gardiner (1510)
autor: Quenten Metsys

 
Dzieło Foxe’a oddziaływało na czytelników zarówno tekstem, jak i obrazem. Książkę obficie ilustrowano drastycznymi, budzącymi grozę drzeworytami, przedstawiającymi mężczyzn, kobiety i dzieci trawione przez płomienie. Z nakazu władz państwowych egzemplarze tego dzieła przykuwano łańcuchami obok Biblii w kościołach parafialnych w całym kraju. Kolejne pokolenia angielskich dzieci dorastały, chłonąc plastyczne opisy ostatnich chwil skazańców – w tym słynne, choć być może apokryficzne słowa, jakie Hugh Latimer miał skierować na stosie do Nicholasa Ridleya: „Bądź dobrej myśli, mistrzu Ridley, i bądź mężny! Z Bożą pomocą rozpalimy dziś w Anglii taką świecę, która, jak ufam, nigdy nie zgaśnie”. Wynosząc zwykłych, pochodzących z ludu rzemieślników do rangi narodowych i duchowych bohaterów, Foxe stworzył dla młodego, elżbietańskiego państwa protestanckiego potężny mit założycielski. Zbiorowa pamięć o mariańskich stosach stała się spoiwem łączącym angielską tożsamość narodową z protestantyzmem, a katolicyzm zaczęto postrzegać jako obce, śmiertelne zagrożenie. W tej dziejowej narracji Maria musiała zostać odmalowana jako nienaturalna, wyjątkowo bezwzględna tyranka – „Krwawa Maria” – aby w pełni uzasadnić elżbietańskie reformy i dać gwarancję, że Anglia już nigdy nie powróci na łono Kościoła rzymskiego.
 
Tę polemiczną konstrukcję dodatkowo wzmacniały lęki geopolityczne towarzyszące jej panowaniu, a zwłaszcza kontrowersyjne małżeństwo z hiszpańskim księciem Filipem, późniejszym królem Filipem II. Związek ten, wynegocjowany w 1553 roku i sfinalizowany w lipcu kolejnego roku, budził ogromny opór angielskich elit politycznych, które obawiały się, że ich ojczyzna zostanie zdegradowana do roli zwykłej prowincji rozległego imperium Habsburgów. Niepokoje te doprowadziły w styczniu 1554 roku do wybuchu rebelii Tomasza Wyatta Młodszego, której celem było obalenie Marii, zanim dojdzie do ślubu z Hiszpanem. Choć królowa zdołała porwać poddanych płomienną przemową w londyńskim Guildhall i skutecznie stłumiła bunt, strach przed hiszpańską dominacją pozostał skuteczną bronią polityczną. Protestanccy autorzy zręcznie połączyli niechęć religijną z ksenofobią, ukazując mariańskie prześladowania jako obcy, importowany z Półwyspu Iberyjskiego wymysł. W wyobraźni masowej stopiły się w jedno pojęcia inkwizycji, hiszpańskiego ucisku i płonących stosów. W ten sposób Maria przestała być w oczach poddanych angielską królową spełniającą swój obowiązek, a stała się marionetką obcego, wrogiego mocarstwa. W rzeczywistości Filip II i jego hiszpańscy doradcy, w tym jego spowiednik Alfonso de Castro, podchodzili do kwestii egzekucji z dużą ostrożnością. Ostrzegali, że zbyt duża liczba wyroków może wywołać bunt społeczny i zaszkodzić sprawie katolickiej na wyspach, a sam Castro w lutym 1555 roku wygłosił nawet kazanie potępiające palenie ludzi ze względów czysto pragmatycznych. Jednak w pamięci kolejnych pokoleń te niuanse zatarły się, a czas rządów Marii zapamiętano po prostu jako mroczną epokę hiszpańskiej okupacji.

Jan Foxe - autor Księgi męczenników (ok. 1587)
autor nieznany

 
Na ten obraz klęski nałożyły się także dotkliwe kryzysy społeczno-gospodarcze, które nękały kraj podczas zaledwie pięciu lat jej obecności na tronie. Lata 50. XVI wieku były dla ludności Anglii okresem głębokiej nędzy, naznaczonym jednymi z najgorszych nieurodzajów w całym stuleciu, galopującą inflacją (będącą spadkiem po psuciu monety za czasów Henryka VIII i Edwarda VI) oraz niszczycielską epidemią grypy, która od 1556 roku uśmierciła blisko sześć procent populacji. Jakby tego było mało, polityka zagraniczna Marii, wciągniętej przez małżeństwo z Filipem w konflikt habsbursko-walezjański (wojny włoskie), doprowadziła w styczniu 1558 roku do utraty Calais. Była to ostatnia angielska twierdza na kontynencie francuskim, stanowiąca symbol średniowiecznej chwały oręża i dumy narodowej. Jej strata zadała potężny cios prestiżowi monarchini i została powszechnie uznana za widomy znak Bożego gniewu. Dla jej protestanckich krytyków te skumulowane nieszczęścia – głód, zaraza, ruina gospodarcza i upokorzenie na polu bitwy – nie były zwykłym zbiegiem okoliczności, lecz bezpośrednim wyrokiem Opatrzności wymierzonym w niegodziwą władczynię, która przelała krew świętych. Śmierć Marii, która nastąpiła 17 listopada 1558 roku w wieku czterdziestu dwóch lat (najprawdopodobniej z powodu raka macicy lub grypy), została powitana przez protestantów jako cudowne ocalenie. Wstąpienie na tron jej siostry Elżbiety celebrowano jako początek nowej, błogosławionej ery, co na stałe ugruntowało pogląd, że panowanie Marii było jedynie przeklętym i jałowym epizodem w dziejach Anglii.
 
Tragedia, która zaciążyła na pamięci o Marii, tkwi w tym, że o jej historycznym wizerunku przesądził ostatecznie brak potomka. Gdyby monarchini doczekała się dziecka z Filipem, katolicka kontrreformacja zyskałaby bezcenny czas na zapuszczenie korzeni, okrzepnięcie i normalizację w świadomości poddanych. Katolicki następca tronu zagwarantowałby ciągłość wyznaniową w prawie, strukturach kościelnych i oficjalnej historiografii Anglii. W takim scenariuszu osoby stracone w latach 1555-1558 nie zapisałyby się w pamięci jako narodowi i duchowi bohaterowie, lecz zostaliby zapomniani jako marginalna grupa dysydentów, podobnie jak XV-wieczni lollardzi. Powodzenie jakiejkolwiek strategii wyznaniowej w nowożytnej Europie zależało bowiem w głównej mierze od długości panowania władcy. Elżbieta I zasiadała na tronie przez czterdzieści cztery lata, co pozwoliło na wychowanie zupełnie nowego pokolenia Anglików w duchu protestanckim i zepchnięcie katolickiej przeszłości w niepamięć. Pięć lat rządów Marii to okres zdecydowanie zbyt krótki na gigantyczne zadanie reemigracji mentalnej społeczeństwa i zlikwidowanie głęboko zakonspirowanego protestanckiego podziemia. Jej działania represyjne zostały przerwane w połowie drogi, pozostawiając po sobie świeżą, skumulowaną i nieprzepracowaną traumę, którą aparat propagandowy jej następczyni potrafił wykorzystać z ogromną precyzją.

Grobowiec Marii I Tudor i jej młodszej siostry
Elżbiety I w Opactwie Westminsterskim
fot. AFineClaret

 
Z punktu widzenia współczesnej nauki, badania rewizjonistów przeprowadzone w ciągu ostatnich czterdziestu lat – w tym prace takich badaczy jak Eamon Duffy, Christopher Haigh czy David Loades – przyniosły gruntowną rehabilitację administracyjnego i religijnego wymiaru jej rządów. Kościół mariański nie był wcale skostniałą, wsteczną instytucją; dziś postrzega się go jako dynamiczny i nowoczesny ośrodek, który wyprzedził wiele kluczowych reform Soboru Trydenckiego. Pod przywództwem kardynała Pole’a reżim ten jako jeden z pierwszych wprowadził seminaria kształcące duchownych, uporządkował finanse kościelne i sprawnie wykorzystywał słowo drukowane do wydawania wysokiej jakości katechizmów, śpiewników oraz literatury modlitewnej. Powrót do katolicyzmu nie rozbił się o brak poparcia społecznego. Był to ruch świetnie zorganizowany, cieszący się autentyczną popularnością i szybko przynoszący efekty, który został brutalnie przerwany przez czysty przypadek biologiczny – przedwczesną śmierć królowej. Same stosy, choć przerażające z perspektywy współczesnej wrażliwości i politycznie nieskuteczne w dłuższej perspektywie, stanowiły logiczny element tej szerokiej strategii naprawy państwa. Ich celem było wyeliminowanie nielicznej, ale skrajnie nieustępliwej mniejszości radykalnych działaczy, którzy zagrażali stabilności całego ładu religijnego.
 
Ostatecznie przydomek „Krwawa Maria” okazuje się ahistoryczną, czysto publicystyczną karykaturą, która nie wytrzymuje zderzenia z rzetelną analizą porównawczą. Etykieta ta zrodziła się z podwójnych standardów – ocenia się Marię według współczesnych kryteriów moralnych, jednocześnie przymykając oko na równie bezwzględne, a często o wiele bardziej krwawe metody jej ojca Henryka VIII, brata Edwarda VI oraz siostry Elżbiety I. Maria Tudor była typową władczynią swoich czasów, działającą zgodnie z powszechnym wówczas przekonaniem, że jedność wyznaniowa jest fundamentem spokoju społecznego i warunkiem zbawienia dusz poddanych. Sięgając po przemoc sankcjonowaną przez państwo, skrupulatnie trzymała się procedur prawnych, opierała się na dawnych statutach i stworzyła system, w którym nade wszystko szukano nawrócenia i pojednania, a nie całkowitej eksterminacji innowierców. Jej zła sława nie bierze się zatem z jakiegoś wyjątkowego, potwornego okrucieństwa, ale z wielkiej politycznej porażki. Odeszła zbyt wcześnie, straciła ostatni bastion Anglii na kontynencie, nie zdołała zabezpieczyć sukcesji i pozostawiła swoją pamięć na łasce tych, których wcześniej ścigała. W ostatecznym rozrachunku Maria I Tudor nie zasłużyła na miano potwora – była postacią tragiczną, wierną swoim głębokim zasadom i niespełnioną monarchinią, której dobre imię złożono w ofierze na ołtarzu angielskiej tożsamości protestanckiej.

 
Bibliografia:

1. Duffy E.: Fires of Faith: Catholic England under Mary Tudor, Yale University Press, New Haven 2009.
2. Haigh Ch.: English Reformations: Religion, Politics, and Society under the Tudors, Clarendon Press, Oksford 1993.
3. Loades D.: Mary Tudor: A Life, Basil Blackwell, Oksford 1989.
4. Porter L.: Maria Tudor. Pierwsza królowa, tłum. J. Lang, Wydawnictwo Astra, Kraków 2013.
5. Richards J. M.: Mary Tudor, Routledge, Londyn / Nowy Jork 2008.
6. Whitelock A.: Mary Tudor: England's First Queen, Bloomsbury Publishing, Londyn 2009.

Ⓒ Agnieszka Różycka