Śmierć króla Edwarda VI 6 lipca 1553 roku, w wieku zaledwie piętnastu
lat, pozostaje jednym z najbardziej fascynujących „co by było, gdyby” w
dziejach Anglii. Jako jedyny prawowity syn Henryka VIII, Edward uosabiał długo
wyczekiwaną stabilność dynastii Tudorów oraz radykalny nurt reformacji
religijnej. Jego przedwczesne odejście otworzyło drogę do krótkiego i
burzliwego panowania lady Jane Grey, brutalnej katolickiej restauracji za Marii
I oraz długiego okresu kompromisu religijnego za Elżbiety I. Gdyby jednak
Edward dożył dorosłości i rządził jako pełnoprawny monarcha, losy państwa
angielskiego, kształt Kościoła narodowego oraz układ sił w Europie Zachodniej
mogłyby potoczyć się zupełnie inaczej. Aby uchwycić wagę tej kontrfaktycznej
wizji, warto zestawić rzeczywistość późnych Tudorów – pełną gwałtownych zwrotów
między religijnymi skrajnościami i elżbietańskim kompromisem – z hipotetyczną
dojrzałością Edwarda, która prawdopodobnie utrwaliłaby bardziej surowy,
radykalny protestantyzm oraz agresywnie erystyczne państwo o silnym
międzynarodowym zacięciu.
 |
Portret siedzącego Edwarda VI Tudora (ok. 1550 roku)
i ubranego w szatę podszytą gronostajowym
lub rysim futrem, która nałożona jest na
karmazynowy dublet, z kołnierzem
Orderu Podwiązki. W ręce Edward trzyma Biblię.
autor: William Scrots
|
Najbardziej wyraźna różnica między rzeczywistym biegiem historii a
alternatywnym scenariuszem dotyczyłaby krajobrazu religijnego. Reformacja w
Anglii była procesem fragmentarycznym: Henryk VIII zerwał z Rzymem z powodów
politycznych i dynastycznych, pozostając jednak wierny konserwatywnej
doktrynie. Maria I próbowała całkowitego odwrócenia reform, przywracając
zwierzchnictwo papieskie i stosując brutalne prześladowania. Elżbieta I, dążąc
do stabilizacji, wprowadziła Ugodę
Religijną z 1559 roku – celowo niejednoznaczną, zachowującą episkopalną
strukturę i część tradycyjnej liturgii, lecz opartą na teologii protestanckiej.
Edward VI, gdyby osiągnął pełnoletność, prawdopodobnie przeprowadziłby „Drugą
Reformację”, pozbawioną miejsca na kompromis. Już w 1553 roku wykazywał
niezwykle dojrzałą i bezkompromisową pobożność, inspirowaną przez Tomasza Cranmera,
Nicholasa Ridleya oraz reformatorów kontynentalnych – Heinricha Bullingera i
Martina Bucera. Podczas gdy Kościół Elżbiety był „via media”, Kościół Edwarda
stałby się „Nową Genewą”. Księga Modlitw
Powszechnych z 1552 roku, znacznie bardziej radykalna niż jej wersja z 1549
roku, byłaby jedynie etapem przejściowym. Długowieczny Edward zapewne usunąłby
wszelkie „pozostałości papizmu”: szaty liturgiczne, klękanie przy komunii, a
być może nawet urząd biskupi, zastępując je strukturą prezbiteriańską lub
konsystorialną. Impulsy, które za Elżbiety napędzały ruch purytański, w tym
scenariuszu stałyby się oficjalną polityką państwa.
Tak radykalna odmienność religijna miałaby głębokie skutki dla życia
społecznego. Elżbieta przez całe dekady zmagała się z „problemem katolickim”,
stawiając czoła spiskom i ostatecznemu zagrożeniu w postaci hiszpańskiej
Armady. Jej polityka polegała na tolerowaniu prywatnych przekonań, o ile
poddani zachowywali zewnętrzną konformizację. W Anglii Edwarda taka
pobłażliwość byłaby nie do pomyślenia. Jego dziennik oraz udział w „Planie
Sukcesji” ukazują monarchę, który postrzegał siebie jako nowego biblijnego
Jozjasza – powołanego do całkowitego wykorzenienia bałwochwalstwa. Podczas gdy
Elżbieta zarządzała niezgodą, Edward prawdopodobnie dążyłby do jej eliminacji.
Katolicka arystokracja, która za Elżbiety mogła przetrwać dzięki cichej
konformizacji, w kontrfaktycznym scenariuszu stanęłaby przed znacznie
ostrzejszymi wyborami. Mogłoby to prowadzić do wcześniejszych i bardziej
gwałtownych buntów niż Rebelia Północna z 1569 roku albo – przeciwnie – do
szybszej i pełniejszej konwersji społeczeństwa na protestantyzm dzięki intensywnej,
państwowo wspieranej edukacji i kaznodziejstwu. Efektem kulturowym byłaby
Anglia jednolicie i agresywnie protestancka, pozbawiona liturgicznej „szarości”
oraz estetycznej ciągłości ze średniowieczną tradycją, która przetrwała w Kościele
elżbietańskim i karolińskim.
 |
Edward VI jako nowy biblijny Jozjasz - młody,
ale potężny reformator nadzorujący walkę
z przedmiotami katolickiego kultu religijnego
Ilustracja stylizowana |
Różnica między polityką Elżbiety I a hipotetycznym panowaniem dorosłego
Edwarda VI byłaby równie wyraźna jak w sferze religijnej. Elżbieta prowadziła
politykę ostrożną, oszczędną i defensywną, starając się utrzymać równowagę
między Francją a Hiszpanią. Jej interwencje w Niderlandach czy we Francji były
podejmowane z dużą rezerwą i niechęcią. Edward natomiast, gdyby osiągnął
pełnoletność, prawdopodobnie kierowałby się ideologią i większą skłonnością do
interwencji. Już w czasie jego małoletności „brutalne zaloty” wobec Marii
Stuart miały na celu zjednoczenie Wysp Brytyjskich pod jednym, protestanckim
berłem. Dorosły Edward zapewne kontynuowałby tę linię, dążąc do wcześniejszego
i bardziej zdecydowanego podporządkowania Szkocji oraz Irlandii, czy nawet ich
siłowej konwersji. Jako monarcha radykalnie protestanckiej Anglii Edward mógłby
postrzegać siebie jako naturalnego przywódcę międzynarodowej ligi
protestanckiej. Podczas gdy Elżbieta długo wahała się, czy wspierać hugenotów
we Francji lub niderlandzkich powstańców przeciw Filipowi II, Edward
prawdopodobnie chętniej angażowałby zasoby i ludzi w te konflikty. W
konsekwencji mogłoby dojść do wcześniejszej, bardziej rozstrzygającej
konfrontacji z Habsburgami – swoistej „wojny trzydziestoletniej” rozgrywanej
dekady przed jej historycznym czasem, z Anglią jako aktywnym graczem
kontynentalnym, a nie jedynie wyspiarską twierdzą.
Kwestia małżeństwa i dziedziców stanowi kolejny punkt kontrastu.
Elżbieta, odmawiając zamążpójścia, stworzyła wokół siebie mit „Królowej
Dziewicy”, co pozwalało jej przez trzy dekady wykorzystywać możliwość
małżeństwa jako narzędzie dyplomatyczne. Jednocześnie brak następcy wywoływał
nieustanny niepokój i groźbę kryzysu sukcesyjnego. Edward VI, jako dorosły
monarcha, nie mógłby sobie pozwolić na podobną strategię – małżeństwo i
potomstwo byłyby dla niego sprawą najwyższej wagi państwowej. Historycznie był
zaręczony z Marią Stuart, co w przypadku realizacji tego związku oznaczałoby
zjednoczenie koron Anglii i Szkocji na sto lat przed Aktem Unii. W takim
scenariuszu Maria, sprowadzona do Londynu, zostałaby wychowana jako
protestancka Królowa Małżonka, co mogłoby zneutralizować zagrożenie związane z
przejściem dynastii Tudorów w dynastię Stuartów. Alternatywnie Edward mógłby
poślubić córkę jednego z niemieckich książąt protestanckich lub skandynawską
królewnę, wzmacniając więzi Anglii z północnoeuropejskim luteranizmem i
kalwinizmem. Dziedzice Edwarda całkowicie wyeliminowaliby sukcesję Stuartów –
nie byłoby Jakuba I, Karola I, a być może także angielskiej wojny domowej w
znanej nam postaci, ponieważ konflikt między monarchią o skrycie katolickich czy wysokokościelnych sympatiach a purytańskim parlamentem zostałby uprzedzony przez
dynastię, która sama byłaby źródłem purytanizmu.
 |
Edward VI jako dorosły król w stroju Tudorów
(sytuacja czysto hipotetyczna)
Ilustracja stylizowana |
Równie odmiennie mogłyby wyglądać wewnętrzne rządy Edwarda. Okres
średniotudorowski uchodzi za czas kryzysu, zakończony dopiero stabilizacją
elżbietańską. Panowanie Edwarda, prowadzone pod protektoratem Somerseta i
Northumberlanda, obfitowało w poważne niepokoje społeczne – bunt przeciw Księdze Modlitw Powszechnych czy
powstanie Ketta – wynikające z napięć religijnych oraz trudności gospodarczych,
takich jak grodzenie pól i inflacja. Zachowane pisma Edwarda pokazują, że był
głęboko zatroskany o „dobro wspólne” i moralne obowiązki szlachty. Dorosły król
mógłby okazać się bardziej aktywnym reformatorem społecznym niż Elżbieta, która
stawiała na stabilność ziemiaństwa. Krąg doradców Edwarda, tzw. „Ludzie
Wspólnoty”, postulował radykalne interwencje gospodarcze w celu ochrony
ubogich. Jeśli te idee znalazłyby poparcie u monarchy, Anglia mogłaby rozwinąć
bardziej paternalistyczną, państwowo sterowaną politykę społeczną, odmienną od
liberalnych i merkantylistycznych tendencji, które zaczęły się pojawiać za
Elżbiety. Jednak równie prawdopodobne jest, że sztywne ideologiczne stanowisko
Edwarda pogłębiłoby podziały społeczne, prowadząc do bardziej autorytarnego
stylu rządzenia. Podczas gdy Elżbieta budowała konsensus i opierała się na
osobistej charyzmie, Edward – zgodnie ze swoim wychowaniem i wczesnymi pismami
– mógłby rządzić poprzez biurokrację i dekret.
Rozwój angielskich instytucji państwowych pod rządami Edwarda VI mógłby
obrać odmienny kierunek niż w rzeczywistości. Już za jego panowania, pod
wpływem księcia Northumberland, Rada Królewska zaczęła funkcjonować jako
bardziej profesjonalny organ administracyjny. Elżbieta kontynuowała ten trend,
lecz często pomijała Radę, polegając na swoich faworytach. Edward, jako
monarcha bardziej pilny i mniej sprawczy niż jego siostra,
prawdopodobnie mocniej opierałby się na profesjonalnej służbie cywilnej. W
rezultacie centrum władzy przesunęłoby się z teatralności dworu ku
rozwijającemu się państwu administracyjnemu. „Kult osobowości”, który Elżbieta
pielęgnowała poprzez mit Gloriany, był dla niej koniecznym narzędziem w
patriarchalnym świecie, aby umocnić swoją pozycję. Edward, jako król mężczyzna
z niekwestionowanym tytułem, nie potrzebowałby takiej symboliki. Monarchia pod
jego rządami byłaby bardziej biurokratyczna, bardziej „męska” i skoncentrowana
na modelu „boskiego księcia” – władcy postrzeganego jako narzędzie boskiej
woli, a nie „ojca narodu”.
 |
Dorosły Edward VI w otoczeniu uczonych jako nowy
architekt reformacji (sytuacja czysto hipotetyczna)
Ilustracja stylizowana |
Porównanie epok Edwarda i Elżbiety ujawnia dalsze różnice. Czasy
elżbietańskie stały się synonimem angielskiego renesansu, rozkwitającego dzięki
twórczości Williama Szekspira, Christophera Marlowe’a czy Edmunda Spensera. Ten wybuch kultury był efektem „środkowej
drogi” – okresu względnej stabilności, w którym napięcia między tradycją a
nowoczesnością współistniały i napędzały twórczą energię. Dojrzałe panowanie
Edwarda mogłoby być bardziej restrykcyjne kulturowo. Radykalny protestantyzm
jego otoczenia był obrazoburczy i nieufny wobec teatru, sztuk wizualnych czy
bardziej zmysłowych aspektów renesansu. Choć sam Edward był wykształconym
humanistą, jego humanizm koncentrował się na teologii, retoryce i filozofii
moralnej, a nie na świeckich czy „pogańskich” nurtach obecnych na dworze
Elżbiety. Długotrwałe panowanie Edwarda mogłoby sprawić, że Anglia
przypominałaby Republikę Zjednoczonych Prowincji – intelektualnie rygorystyczną
i naukowo ukierunkowaną, lecz estetycznie powściągliwą i mniej związaną z
dramatem. „Epoka elżbietańska” literatury mogłaby ustąpić miejsca „epoce
edwardiańskiej” dyskursu teologicznego i politycznego.
W alternatywnym scenariuszu los sióstr Edwarda wyglądałby inaczej.
Panowanie Marii w rzeczywistości było próbą cofnięcia reform, zakończoną katastrofą,
a Elżbieta stała się mistrzynią politycznego przetrwania. Pod rządami zdrowego
Edwarda Maria zostałaby zmarginalizowana i prawdopodobnie prześladowana. Jej
upór w zachowaniu mszy był źródłem stałych konfliktów z bratem. W dojrzałym
panowaniu Edwarda Maria mogłaby zostać zmuszona do wygnania lub trzymana w
areszcie domowym, a jej roszczenia do tronu pozostałyby potencjalnym
zagrożeniem. Elżbieta natomiast byłaby lojalną siostrą i – dopóki Edward nie
miałby potomka – jego następczynią. Jej pragmatyczny protestantyzm czyniłby z
niej użyteczną sojuszniczkę. Mogłaby zostać wydana za protestanckiego księcia,
np. Orańskiego lub niemieckiego elektora, pełniąc rolę dyplomatycznego pomostu.
Relacje rodzeństwa byłyby hierarchiczne, a nie dramatyczną walką o przetrwanie,
jak w rzeczywistości.
 |
Edward VI i papież: alegoria reformacji
Jest to elżbietańskie dzieło propagandowe ukazujące przekazanie
władzy od Henryka VIII, który leży umierający na łożu śmierci,
do Edwarda VI, siedzącego pod baldachimem państwowym,
u stóp którego widnieje osuwający się, bezsilny papież. Z kolei
w prawym górnym rogu obrazu widać ludzi burzących i niszczących
przedmioty kultu religijnego. U boku Edwarda stoją jego stryj,
Lord Protektor Edward Seymour, oraz członkowie Tajnej Rady.
Obraz prawdopodobnie został namalowany między 1547 rokiem
a latami 70. XVI wieku.
autor nieznany |
Długofalowy wpływ na konstytucję brytyjską również wyglądałby inaczej.
Elżbieta prowadziła subtelny taniec między Koroną a Parlamentem, wykorzystując
prerogatywy do tłumienia debat o religii i małżeństwie. Jako kobieta, której
tytuł był kwestionowany przez katolików, musiała działać z finezją. Edward VI
miałby inną relację z legislatywą. Jeśli jego ideologia protestancka byłaby
zgodna z Parlamentem, instytucja ta mogłaby szybciej zyskać znaczenie jako
partner w budowie „boskiego państwa”. Alternatywnie, jeśli Edward skłaniałby
się ku absolutyzmowi i boskiemu prawu – jak sugerował Henryk VIII, a później
Stuartowie – mógłby wejść w konflikt z Parlamentem, który bronił swoich
rosnących uprawnień. „Protestancki” charakter monarchii zostałby utrwalony,
lecz jej „konstytucyjny” wymiar pozostałby polem sporu, być może przesuwając
się w stronę bardziej scentralizowanego, kontynentalnego modelu władzy.
Najbardziej dramatyczny kontrast dotyczyłby Irlandii. W rzeczywistości
Elżbieta doprowadziła do brutalnego zakończenia podboju wyspy, obawiając się,
że stanie się ona katolickim zapleczem dla hiszpańskiej inwazji. Edward VI,
kierowany religijnym zapałem, postrzegałby „ucywilizowanie” Irlandii nie tylko
jako konieczność polityczną, lecz jako krucjatę. Kolonizacja przez
protestanckich osadników mogłaby rozpocząć się wcześniej i z większą
intensywnością. Podbój elżbietański był ograniczany przez oszczędność królowej;
Edward, traktując problem irlandzki jako świętą wojnę, mógłby chętniej finansować
szybkie i całkowite podporządkowanie. Skutkiem byłaby jeszcze bardziej
podzielona i straumatyzowana historia Irlandii, w której religijny podział
zostałby utrwalony i zmilitaryzowany wcześniej w XVI wieku.
 |
Edward VI i jego dwór
Ilustracja stylizowana |
Kluczowym zagadnieniem tej analizy pozostaje pytanie, czy „Ugoda
elżbietańska” była niezbędnym etapem w rozwoju Anglii, czy raczej historycznym
objazdem. Rzeczywistość panowania Elżbiety pozwoliła krajowi wykształcić
unikalną tożsamość – ani całkowicie katolicką, ani całkowicie protestancką – tworząc
„szeroki Kościół”, zdolny pomieścić różnorodne stanowiska i sprzyjający
narodzinom pluralizmu religijnego. Gdyby Edward VI żył dłużej, taka możliwość
zostałaby prawdopodobnie zablokowana. Utrwalając radykalną tożsamość
reformowaną, skierowałby Anglię ku drodze podobnej do krajów nordyckich lub
kalwinistycznych obszarów Świętego Cesarstwa Rzymskiego. „Angielskość”, którą
dziś kojarzymy z tradycją anglikańską – muzyką chóralną, gotyckimi katedrami i
liturgicznym pięknem – mogłaby zostać zastąpiona przez bardziej surową, słowną
formę wiary. Brak dynastii Stuartów całkowicie zmieniłby definicję „Brytanii”.
Historyczna Unia Koron z 1603 roku była wynikiem bezdzietności Elżbiety i
przypadkiem dynastycznym. Pod panowaniem Edwardem i jego dziedziców unia ze Szkocją
miałaby charakter podboju lub świadomie wynegocjowanego protestanckiego
sojuszu, a nie osobistej Unii Koron. Mogłoby to doprowadzić do wcześniejszego
powstania scentralizowanego państwa brytyjskiego, pozbawionego napięć między
szkockim Kościołem a angielskim episkopatem, które w rzeczywistości wywołały
Wojny Biskupie i podważyły autorytet Karola I. Angielska wojna domowa – „Wojny
Trzech Królestw” – miała swoje źródła w osobowościach i religijnych
niejednoznacznościach Stuartów. Kontynuacja linii Tudorów przez Edwarda
oznaczałaby inne wyzwania, lecz byłyby to problemy ustalonego, radykalnie
protestanckiego państwa, a nie monarchy balansującego między sprzecznymi
dziedzictwami religijnymi.
Śmierć Edwarda VI w wieku piętnastu lat była momentem, w którym los
Anglii się rozszczepił. Obrana droga – przez Marię i Elżbietę – była ścieżką
reakcji i kompromisu, prowadzącą do narodzin morskiej, merkantylistycznej
potęgi o niejednoznacznym charakterze religijnym. Droga nieobrana – dorosłe
panowanie Edwarda – prowadziłaby do Anglii bardziej kontynentalnej,
ideologicznie zdeterminowanej i radykalnie protestanckiej. To kontrfaktyczne
„co by było, gdyby” ukazuje kruchość rozwoju historycznego i ogromny wpływ
jednostki oraz długości jej życia na losy narodów. Przetrwanie Edwarda
oznaczałoby kres „Via Media”, uniknięcie kryzysu „boskiego prawa” Stuartów i
narodziny bardziej surowego, wojowniczego, a być może bardziej egalitarnego
społecznie państwa. „Boski książę” nie byłby jedynie młodzieńczym symbolem,
lecz architektem Anglii jednolitej w wierze, choć pozbawionej różnorodności
kulturowej i instytucjonalnej.
 |
Śmierć Edwarda VI
Ilustracja stylizowana |
Porównanie obu ścieżek pokazuje, że panowanie Elżbiety było triumfem
przetrwania i pragmatyzmu, podczas gdy panowanie Edwarda byłoby triumfem
ideologii. Anglia Elżbiety była krajem kompromisów i półcieni, odpowiednim dla
królowej żyjącej w ciągłym zagrożeniu. Anglia Edwarda byłaby narodem światła i
ognia, prowadzonym przez monarchę przekonanego, że realizuje boski plan.
Rzeczywistość historyczna dała nam szekspirowską scenę; alternatywna mogłaby
przynieść bardziej zdyscyplinowane, jednolite religijnie społeczeństwo, lecz
kosztem twórczych napięć, które umożliwiły rozkwit angielskiego renesansu. Ostatecznie
wczesna śmierć Edwarda VI sprawiła, że reformacja angielska pozostała
niedokończonym i spornym projektem, który kształtował charakter Anglii przez
stulecia. Gdyby żył, projekt ten mógłby zostać domknięty, lecz powstałe państwo
byłoby obce wobec Anglii, którą znamy dzisiaj. Cień boskiego księcia wciąż
unosi się nad historią Tudorów, przypominając, jak los jednego młodego króla
mógł przesunąć oś świata.
* Powyższy artykuł stanowi własne rozważania autorki w oparciu o
dostępną wiedzę historyczną.
Ⓒ Agnieszka Różycka
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz