Dwuznaczne zachowanie Tomasza Seymoura: ponowna ocena charakteru zalotów barona wobec młodej Elżbiety Tudor

 



Historia relacji między Tomaszem Seymourem, 1. baronem Seymour of Sudeley, a młodziutką Elżbietą Tudor to jeden z najbardziej dyskutowanych i problematycznych epizodów wczesnego okresu Tudorów. Zbyt często sprowadza się go do sensacyjnych opowieści o drapieżnym adoratorze albo nastoletniej księżniczce, która zbyt wcześnie się uległa urokowi starszego mężczyzny. Tymczasem sprawa jest dużo bardziej złożona. Aby naprawdę zrozumieć, co się między nimi działo, trzeba spojrzeć na to przez pryzmat ówczesnej polityki dynastycznej, dworskich konwencji i mechanizmów władzy. A to oznacza konieczność uwzględnienia realiów protektoratu edwardiańskiego, specyficznych relacji panujących w domu Katarzyny Parr oraz późniejszego skandalu, który uruchomił działania śledcze i prawne Rady Królewskiej.

Nastoletnia księżniczka Elżbieta Tudor (1546)
Portret został namalowany na wyraźne życzenie
Henryka VIII, a jego autorstwo przypisuje się
Williamowi Scrotsowi.

Pierwszym krokiem jest przyjrzenie się sytuacji samego Tomasza Seymoura. Po śmierci Henryka VIII znalazł się on w cieniu, ponieważ jego brat Edward, książę Somerset, przejął władzę jako lord protektor. Tomasz był człowiekiem ambitnym, pełnym urazy wobec dominacji brata, i traktował małżeństwo nie jako romantyczny wybór, lecz jako narzędzie polityczne. Jego szybki ślub z królową‑wdową, Katarzyną Parr, był więc przemyślanym posunięciem, które miało dać mu dostęp do młodego Edwarda VI. To właśnie w domu Katarzyny, w Chelsea, zaczęła się jego znajomość z czternastoletnią Elżbietą. Jeśli przyjąć, że jego „zaloty” stały się świadomym działaniem zmierzającym do małżeństwa, to dostępne źródła sugerują, że Seymour rzeczywiście kalkulował ryzyko i widział w Elżbiecie pewną polityczną szansę, choć nie była to jego główna strategia. Początkowo jego bliskość wobec niej tłumaczono rolą ojczyma. Jednak zeznania Kat Ashley i Tomasza Parry’ego pokazują, że jego zachowanie wykraczało poza to, co wówczas uznawano za normalne w relacjach rodzinnych. Poranne wizyty w jej sypialni, łaskotanie, żarty na granicy przyzwoitości – wszystko to, choć później umniejszane lub odwoływane, wskazuje na świadomą, choć nie zawsze konsekwentną próbę zdobycia jej względów.
 
Najważniejsze pytanie dotyczy jednak motywów Seymoura. Czy naprawdę dążył do królewskiego małżeństwa, czy raczej przygotowywał sobie polityczną furtkę? Trzeba pamiętać, że sukcesja Tudorów była bardzo krucha. Jeśli zmarłby Edward VI albo załamałby się protektorat Somerseta, to wówczas związek z Elżbietą – potencjalną następczynią tronu – mógłby wynieść Tomasza na sam szczyt. A zatem to nie były zwykłe zabiegi o względy młodej dziewczyny, lecz próba zbudowania politycznego zabezpieczenia. Seymour doskonale wiedział, że Elżbieta jest nie tylko inteligentna, ale też ma ogromną wartość jako członkini rodziny królewskiej. Jego działania wobec niej były więc częścią większej gry, prowadzonej w niestabilnej Anglii po śmierci Henryka VIII. Niektórzy badacze podkreślają, że sama Elżbieta nie była w tej relacji jedynie bierną stroną. Źródła przedstawiają ją jako wyjątkowo bystrą i świadomą młodą kobietę. Traktowanie jej wyłącznie jako ofiary starszego mężczyzny pomija fakt, że miała własną sprawczość. Jej listy do Seymoura – ostrożne, zwłaszcza po wybuchu skandalu – pokazują, że rozumiała swoją polityczną wartość. Między nimi istniało napięcie, które balansowało na granicy flirtu i politycznego ryzyka. Niezależnie od tego, czy Elżbieta traktowała te kontakty jako prawdziwe zaloty, prawdopodobnie dostrzegała, że ta relacja może pomóc jej wywalczyć dla siebie miejsce w świecie, w którym mężczyźni próbowali ją kontrolować.

Katarzyna Parr (ok. 1545) i Tomasz Seymour (ok. 1547)
Autorstwo portretu Katarzyny przypisuje się
Williamowi Scrotsowi, natomiast wizerunek
Tomasza Seymoura wyszedł spod pędzla francuskiego malarza,
Nicolasa Denisota. 

 

Przełomowym momentem w tej całej historii była śmierć Katarzyny Parr we wrześniu 1548 roku. Po odejściu żony – i przy plotkach, że Seymour mógł mieć w tym swój interes (nie wezwał na czas lekarza, pozwalając tym samym, aby Katarzyna wykrwawiła się po urodzeniu córki), bo chciał ubiegać się o rękę Elżbiety – jego zainteresowanie księżniczką wyraźnie wzrosło. Zaczął działać w sposób, który wyglądał albo na kompletną pewność siebie, albo na desperację podszytą pychą. Nic dziwnego, że Rada Królewska zaczęła patrzeć na jego poczynania z coraz większym niepokojem. Przesłuchania Kat Ashley i Tomasza Parry’ego są dziś kluczowymi źródłami do zrozumienia tego okresu, ale trzeba pamiętać, że ich zeznania były mocno kształtowane przez oczekiwania przesłuchujących, a ci działali pod presją księcia Somerset, który potrzebował dowodów na zdradzieckie zamiary brata. Zarzut, że Seymour próbował poślubić lady Elżbietę bez zgody Rady, był w świetle prawa równoznaczny ze zdradą stanu. W momencie, gdy jego działania zaczęły zagrażać stabilności sukcesji, „zaloty” przestały być prywatnym wykroczeniem, a stały się sprawą państwową. Podczas przesłuchań prowadzonych przez sir Roberta Tyrwhitta Elżbieta wykazała się ogromną ostrożnością i politycznym instynktem. Kategorycznie zaprzeczyła, jakoby istniał jakikolwiek formalny układ czy zaręczyny, skutecznie odcinając się od ambicji Seymoura. Często interpretuje się to jako zdradę rzekomego ukochanego, ale w rzeczywistości było to konieczne, by ratować własną skórę. Elżbieta doskonale wiedziała, że potwierdzenie jego starań mogłoby skończyć się dla niej tak samo tragicznie, jak dla niego na Tower Hill.
 
Warto też pamiętać o kulturze dworu Tudorów, gdzie „miłość dworska” była nie tylko literacką konwencją, ale ważnym elementem życia społecznego. Oczekiwano od dworzan okazywania oddania, pisania wierszy, uczestniczenia w rytuałach pełnych emocjonalnych gestów. Seymour, wychowany w realiach typowych dla dworu Henryka VIII, mógł wykorzystywać te formy postępowania jako zasłonę dymną dla swoich politycznych planów. Nazywanie jego działań „zalotami” może więc nadawać im powagę, której sam Seymour być może nawet nie zakładał. Bardziej niż o zdobycie serca księżniczki chodziło mu o sprawdzenie, jak daleko może się posunąć i na ile Elżbieta jest podatna na wpływy. Tragizm polega na tym, że kompletnie źle ocenił granice, których nie wolno było przekraczać. Wpływ tego epizodu na Elżbietę był ogromny zarówno pod względem psychologicznym, jak i politycznym. To doświadczenie uświadomiło jej, jak niebezpieczna może być bliskość władzy i jak ważne jest pełne panowanie nad własnym wizerunkiem, nie tylko publicznym, ale też prywatnym. W dorosłym życiu stała się znana z unikania jasnych deklaracji dotyczących sukcesji i z wykorzystywania negocjacji małżeńskich jako narzędzia politycznego. Można powiedzieć, że „sprawa Seymoura” była momentem, w którym zaczęła kształtować się przyszła królowa Elżbieta. Te „zaloty”, jeśli w ogóle można je tak nazwać, były jej pierwszą lekcją o tym, jak krucha jest kobieca niezależność w patriarchalnym państwie. Zrozumiała, że każdy związek – nawet tylko sugerowany – może zostać obrócony przeciwko niej.

Dziewiętnastowieczna grafika przedstawiająca posiadłość
w Chelsea, gdzie po śmierci Henryka VIII zamieszkała
Katarzyna Parr wraz z Elżbietą. Ilustracja pochodzi
z książki zatytułowanej Old and New London: a narrative of its history,
its people, and its places. The Western and Northern Suburbs
autorstwa Edwarda Walforda (1873).

 
Kiedy patrzymy na źródła, uderza brak jednoznacznego dowodu na to, że doszło do formalnych zaręczyn. Ten brak jest sam w sobie znaczący. Gdyby istniała oficjalna propozycja małżeństwa, sprawa musiałaby zostać rozstrzygnięta publicznie i z pełną powagą. Zamiast tego mamy serię niejasnych, sugestywnych wydarzeń, które pokazują, że Seymour próbował uwieść nie tylko młodą dziewczynę, ale i cały system. Nie szukał partnerki – szukał pozycji, którą mogła mu dać jedynie królewska krew. Elżbieta natomiast musiała poruszać się w tej sytuacji niezwykle ostrożnie, balansując między zależnością a kontrolą, jednocześnie zachowując wizerunek niewinnej, choć przedwcześnie dojrzałej młodej kobiety. Twierdzenie, że Seymour kierował się szczerym, choć źle ukierunkowanym uczuciem, to próba romantyzowania człowieka, który według źródeł miał poważne braki moralne. Analiza historyczna pokazuje, że w XVI wieku miłość i polityka były ze sobą nierozerwalnie związane. Małżeństwo było przede wszystkim aktem politycznym. Jeśli więc Seymour „zalecał się” do Elżbiety, robił to, wykorzystując to, co miał: swój urok, pozycję ojczyma i luki w systemie władzy.
 
Trzeba też pamiętać o tym, jak dużą rolę odegrali ówcześni kronikarze i biografowie. Większość tego, co dziś uznajemy za wiedzę o relacji między Seymourem a Elżbietą, opiera się na wczesnych opracowaniach, które z kolei bazowały głównie na zeznaniach zebranych podczas śledztwa w 1549 roku. A te dokumenty są z natury stronnicze, gdyż powstały po to, by usprawiedliwić konfiskatę majątku i egzekucję człowieka, którego największą „winą” była rywalizacja z lordem protektorem. Nie oznacza to, że opisane wydarzenia były całkowicie zmyślone, ale że ich znaczenie zostało mocno podkręcone, by pasowało do potrzeb nowej władzy. Narracja o „zalotach” stała się wygodnym, moralnie akceptowalnym uzasadnieniem, dlaczego trzeba było pozbyć się szlachcica. Przedstawiając Seymoura jako zagrożenie dla młodej księżniczki, Rada mogła go wyeliminować, nie dotykając bardziej skomplikowanych – i potencjalnie bardziej niebezpiecznych – politycznych motywów jego działań. Kiedy odrzucimy warstwę tudorowskiej propagandy i późniejszych sensacyjnych interpretacji, zostaje historia o mężczyźnie, który próbował sięgnąć po władzę większą, niż pozwalała mu jego pozycja, oraz o młodej dziewczynie, która musiała poradzić sobie z tym skandalem z dojrzałością znacznie wykraczającą poza jej wiek. Samo pytanie, czy Seymour naprawdę się do niej zalecał, zakłada romantyczny schemat, który tu po prostu nie pasuje. Jeśli rozumiemy zaloty jako wzajemny, szczery i społecznie akceptowany proces prowadzący do małżeństwa, odpowiedź jest prosta: „nie”. To, co robił Seymour, było narzucaniem się, politycznym manewrem i nadużyciem zaufania wynikającego z jego pozycji. To były zaloty nie tyle do Elżbiety, ile do tronu, a ona była jedynie drogą do celu.

Tomasz Seymour „zalecający się” do księżniczki Elżbiety
Ilustracja stylizowana

Nie bez powodu ta historia tak mocno zakorzeniła się w wyobraźni, zarówno popularnej, jak i akademickiej. Stała się czymś w rodzaju mitu założycielskiego dla Elżbiety Tudor: dziewczyny, która przetrwała, i kobiety, która nauczyła się nie ufać mężczyznom próbującym kierować jej życiem. To jeden z fundamentów „legendy elżbietańskiej”. Ale jako badacze musimy uważać, by nie upraszczać tej opowieści. Relacja między Seymourem a Elżbietą była starciem osobistej ambicji z kruchością systemu. Nie była romansem ani prostym przypadkiem nękania, lecz była objawem głębokiej niestabilności, jaka ogarnęła angielski dwór po śmierci króla, który zburzył stary porządek, ale nie zdążył stworzyć nowego. Podsumowując, zainteresowanie Tomasza Seymoura Elżbietą było przede wszystkim oportunistyczne. Chciał wymusić politycznie wygodne małżeństwo, posługując się bliskością i manipulacją. Elżbieta natomiast pokazała wtedy pierwsze oznaki politycznego talentu, który później miał stać się jej znakiem rozpoznawczym – potrafiła być jednocześnie na uboczu i w centrum wydarzeń, a przede wszystkim umiała przetrwać tam, gdzie inni padali ofiarą własnych ambicji. To, czy Seymour „zalecał się” do niej w romantycznym sensie, ma mniejsze znaczenie niż fakt, że próbował wykorzystać jej polityczną wartość. Skutki tej próby i późniejsze przesłuchania nie złamały Elżbiety – wręcz przeciwnie, pomogły ukształtować jej przyszłą strategię jako królowej. „Zaloty” okazały się nieudaną intrygą, która ostatecznie przyczyniła się do jej siły i późniejszego sukcesu. Cała ta historia jest więc świetnym przykładem tego, jak funkcjonowało państwo Tudorów. Analizując działania Seymoura, widzimy szersze problemy połowy XVI wieku: przenikanie się sfery prywatnej i politycznej, kruchość królewskiego autorytetu oraz to, jak bardzo ograniczona była sprawczość kobiet, nawet tych z rodziny królewskiej. Seymour nie był romantycznym adoratorem, tylko politycznym graczem, który przeliczył się co do własnych możliwości. Jego „zaloty” pokazują, jak bardzo życie osobiste elity Tudorów było splecione z walką o władzę. A kiedy odrzucimy romantyczne i moralizatorskie interpretacje, zostaje nam dużo bardziej realistyczny obraz dworu Tudorów – miejsca, gdzie każdy gest, każde słowo i każde „zaloty” były elementem gry o przetrwanie i wpływy.
 
Niejasność przekazu historycznego nie wynika z braków wiedzy, lecz z samej natury opisywanych wydarzeń. Na dworze Tudorów zbyt duża przejrzystość była wręcz niebezpieczna. Celowe niedopowiedzenia, sprzeczne świadectwa i polityczna potrzeba ostatecznego rozstrzygnięcia pokazują, że „zaloty” Seymoura nigdy nie były sprawą prywatną. To było publiczne widowisko, które wymknęło się spod kontroli. Seymour próbował zmienić zasady gry, a kiedy mu się to nie udało, został usunięty z historii, pozostawiając po sobie młodą dziewczynę, która zobaczyła mechanizmy władzy w ich najbardziej surowej i groźnej postaci. I właśnie w tym tkwi sedno relacji Seymour–Elżbieta: była to lekcja o zagrożeniach dworu, która ukształtowała późniejsze, niezwykle skuteczne panowanie królowej wyrosłej z chaosu protektoratu. Z drugiej strony jednak jeśli przyjąć, że zaloty to szczere romantyczne starania, to działania Seymoura z pewnością nimi nie były. Był człowiekiem skupionym na własnym awansie, który w młodej księżniczce zobaczył sposób na obejście działań brata i zdobycie wpływów potrzebnych do przetrwania. Elżbieta natomiast nie była bierną ofiarą, lecz uczestniczyła w tym dramacie, choć w ograniczonym zakresie, ucząc się, gdzie leżą granice jej wpływu i jak ważny jest dystans. „Zaloty” w tradycyjnym sensie nie miały tu miejsca; to była taktyczna rozgrywka o władzę, ukryta pod płaszczykiem dworskich rytuałów. Znaczenie tego epizodu nie polega na rzekomym romansie między starszym mężczyzną a nastolatką, lecz na tym, że Elżbieta przetrwała i wzmocniła swoją polityczną intuicję – tę samą, która później zdefiniowała epokę elżbietańską. Szukanie „prawdziwych zalotów” to pogoń za czymś, co w realiach lat 40. XVI wieku po prostu nie istniało; szukanie politycznej gry pozwala natomiast zobaczyć prawdziwą naturę tudorowskiej walki o władzę.

 
Bibliografia:

1. Loades D.: Elizabeth I: A Life,  Hambledon and London, Londyn 2003.
2. Loades D.: The Seymours of Wolf Hall: A Tudor Family Story, Amberley Publishing, Stroud 2013.
3. Starkey D.: Elizabeth: Apprenticeship, Vintage, Londyn 2001.
4. Whitelock A.: Elizabeth’s Bedfellows: An Intimate History of the Queen’s Court, Bloomsbury, Londyn 2013.

Ⓒ Agnieszka Różycka