Ryszard II Plantagenet – monarcha wizjoner czy tyran?

 

Historiograficzny obraz Ryszarda II od stuleci budzi spory, ponieważ jego panowanie daje się odczytać zarówno jako opowieść o młodzieńczym bohaterstwie, jak i o późniejszym upadku władcy oskarżanego o pychę i autokrację. Próba rozstrzygnięcia, czy był wizjonerem, czy tyranem, prowadzi jednak na manowce. Ryszard łączył w sobie obie te cechy: stworzył oryginalną, niemal proto-renesansową koncepcję sakralnej monarchii, którą – z powodu własnego charakteru i realiów epoki – realizował metodami postrzeganymi przez ówczesnych jako despotyczne. Jego klęska nie wynikała z braku politycznego talentu, lecz z niemożliwej do zasypania przepaści między jego wzniosłą wizją królewskiej godności a zakorzenionym w tradycji angielskim modelem władzy, opartym na współdziałaniu monarchy z elitami. Ryszard próbował rządzić poprzez majestat, rytuał i teologię boskiego prawa w świecie, który nadal oczekiwał od króla roli primus inter pares, czyli wodza-rycerza, związanego prawem zwyczajowym i radą możnych.

Westminsterski portret Ryszarda II
(lata 90. XIV wieku)
Autor portretu jest nieznany,
choć pojawiają się sugestie, że został
namalowany przez André Beauneveu. 

Już sam jego rodowód silnie wpłynął na psychikę młodego monarchy. Urodzony w 1367 roku w Bordeaux, był synem Edwarda z Woodstock, Czarnego Księcia, uosobienia rycerskiej sławy, zwycięzcy spod Crécy i Poitiers, który wyniósł Anglię do rangi potęgi na kontynencie. Jego dziadek, Edward III, panował długo i chwalebnie, choć końcówka jego rządów przyniosła symptomy świadczące o stopniowym słabnięciu jego władzy. Ryszard nie odziedziczył jednak ani siły fizycznej, ani wojowniczego temperamentu ojca. Śmierć Czarnego Księcia w 1376 roku, a rok później odejście Edwarda III, sprawiły, że na tron wstąpił dziesięcioletni chłopiec w czasach kryzysu gospodarczego po epidemii Czarnej Śmierci i narastającego niezadowolenia z niepowodzeń wojny z Francją. Od początku był więc „dzieckiem nieszczęścia”, obarczonym obowiązkiem podtrzymania prestiżu dynastii, której potęga opierała się na militarnej energii, a której on sam nie potrafił ani naśladować, ani docenić. Ta zasadnicza sprzeczność zmusiła go do poszukiwania innego fundamentu królewskiej władzy – nie w sile oręża, lecz w sferze symbolicznej i teologicznej.
 
Decydującym doświadczeniem, które ukształtowało jego sposób pojmowania królowania, był bunt chłopski z 1381 roku. Czternastoletni Ryszard wykazał się wówczas niezwykłą odwagą i opanowaniem. Gdy po śmierci Wata Tylera stanął twarzą w twarz z rozwścieczonym tłumem na Smithfield i wypowiedział słowa: „Ja będę waszym kapitanem i wodzem”, nie tylko uspokoił rebeliantów, ale też odegrał rolę władcy obdarzonego niemal sakralną mocą. Ten sukces najpewniej utwierdził go w przekonaniu, że jego osoba ma charakter święty, a więź z poddanymi może istnieć bez pośrednictwa arystokracji. W jego oczach korona nie była wspólną własnością monarchy i możnych, lecz naczyniem łaski Bożej. Wydarzenia z 1381 roku stały się więc zalążkiem ideologii, w której król jawił się jako figura Chrystusowa, odpowiadająca jedynie przed Bogiem, co pozostawało w sprzeczności z rosnącą rolą parlamentu w późnym XIV wieku.

Koronacja dziesięcioletniego Ryszarda II w 1377 roku.
Ilustracja pochodzi z kroniki Jeana de Wavrina
zatytułowanej Recueil des croniques. 

 
Jednym z najważniejszych elementów jego wizji było przekształcenie dworu w centrum kultury i wyrafinowania na wzór kontynentalny. Duży wpływ miała na to jego pierwsza żona, Anna Czeska, córka cesarza Karola IV. Jej przyjazd w 1382 roku wprowadził na angielski dwór atmosferę kosmopolityzmu, w której sztuka, literatura i ceremonialna etykieta zajmowały miejsce dotąd zarezerwowane dla wojennej praktyki. Podczas gdy jego przodkowie traktowali dwór jako mobilne zaplecze militarne, Ryszard widział w nim scenę, na której manifestuje się królewska potęga. Patronował Geoffreyowi Chaucerowi i Johnowi Gowerowi, a za jego rządów nastąpił rozkwit stylu międzynarodowego gotyku, którego znakomitym przykładem jest Dyptyk z Wilton House. Na tym ołtarzyku Ryszard przedstawiony jest jako wprowadzany przed oblicze Matki Boskiej z Dzieciątkiem przez Jana Chrzciciela, Edwarda Wyznawcę i Edmunda Męczennika. Obraz ma wyraźnie polityczny charakter: ukazuje króla jako uczestnika niebiańskiej hierarchii, czerpiącego autorytet z tradycji świętych monarchów, a nie z przyzwolenia baronów. Nawet jego upór w kwestii tytułu „Wasza Królewska Mość” czy wprowadzenie chusteczki do nosa nie były kaprysami, lecz elementami świadomego programu podkreślania wyjątkowości osoby królewskiej – tworzenia dystansu, który w jego przekonaniu stanowił warunek prawdziwej suwerenności.
 
Wizja wyniesionej, niemal sakralnej monarchii, którą Ryszard II próbował wprowadzić w życie, była przez angielską elitę postrzegana jako bezpośrednie zagrożenie dla ich odwiecznych przywilejów. Pod koniec lat 80. XIV wieku napięcia te przybrały formę otwartego konfliktu, gdy na scenę wkroczyli tzw. Lordowie Apelanci. W skład tej grupy weszło pięciu możnych, w tym stryj króla, Tomasz z Woodstock, książę Gloucester, oraz jego kuzyn, Henryk Bolingbroke. Ich celem było odsunięcie od wpływów królewskich faworytów – Roberta de Vere czy Michała de la Pole – których uważali za ludzi odcinających monarchę od „naturalnej” rady arystokracji. Dla Ryszarda natomiast Apelanci byli buntownikami próbującymi ograniczyć prerogatywy Korony. Kulminacją tego starcia był „Bezlitosny Parlament” z 1388 roku, podczas którego stracono najbliższych współpracowników króla, a jego samego sprowadzono do roli figuranta. To upokorzenie zapadło mu głęboko w pamięć i stało się impulsem do późniejszej polityki odwetu. Właśnie w tym okresie zaczęły kiełkować zachowania, które potomni określą mianem „tyranii”: przez kolejne lata Ryszard metodycznie odbudowywał swoją władzę, kierując się pragnieniem zemsty i odzyskania pełnej kontroli.

Dyptyk z Wilton House, przedstawiający Ryszarda II
oddającego hołd Matce Boskiej z Dzieciątkiem, w towarzystwie
jego patronów: św. Edmunda Męczennika, św. Edwarda Wyznawcy
i św. Jana Chrzciciela. Aniołowie na obrazie noszą znak Białego Jelenia.

 
Środkowa faza jego rządów, często określana jako czas odbudowy; pokazała jednak, że Ryszard potrafił myśleć politycznie w sposób trzeźwy i dalekowzroczny. Zawarł z Francją rozejm w Leulinghem, rozumiejąc, że dalsze prowadzenie wojny stuletniej grozi finansową katastrofą. W 1394 roku wyruszył do Irlandii – jako pierwszy angielski monarcha od czasów Jana bez Ziemi – i próbował podporządkować sobie tamtejszych wodzów nie poprzez brutalną siłę, lecz przez włączenie ich w ramy prawne zależności od Korony. Jednak śmierć Anny Czeskiej w tym samym roku pozbawiła go osoby, która łagodziła jego impulsy i stabilizowała emocjonalnie. Kolejne małżeństwo, z kilkuletnią Izabelą de Valois, miało charakter czysto polityczny i służyło utrzymaniu pokoju z Francją, lecz nie dawało królowi żadnego oparcia. Po odejściu Anny jego dbałość o królewską godność zaczęła przechodzić w drażliwą podejrzliwość.
 
Lata 1397–1399 to okres, który najmocniej utrwalił wizerunek Ryszarda jako władcy despotycznego. W starannie przygotowanej akcji kazał aresztować przywódców Apelantów: Gloucester został zamordowany w odosobnieniu, Arundel stracony, a Warwick wygnany. Następnie zwołał tzw. „Parlament Zemsty” w Shrewsbury, gdzie wymusił na zgromadzeniu przyznanie mu ceł dożywotnio oraz przekazanie części kompetencji parlamentu komitetowi całkowicie mu podporządkowanemu. Szczególnie niepokojący był sposób, w jaki wykorzystywał prawo – nie jako narzędzie ochrony poddanych, lecz jako instrument represji. Zmuszał całe hrabstwa do podpisywania tzw. „czystych kart”, co w praktyce oznaczało trzymanie ich w stanie zakładniczej zależności za dawne poparcie dla Apelantów. W tym czasie wola monarchy zaczęła dominować nad prawem królestwa. Przekonanie Ryszarda, że „prawo znajduje się w jego ustach i piersi”, stanowiło radykalne odejście od średniowiecznego przekonania, iż to prawo czyni króla, a nie odwrotnie.

Zabójstwo Tomasza z Woodstock, księcia Gloucester,
w Calais w 1397 roku
Autor nieznany, natomiast sama ilustracja pochodzi
z kroniki Jeana Froissarta.

Ostateczne przejście od wizjonera do tyrana dokonało się wraz z ingerencją w dziedzictwo rodu Lancasterów. Po śmierci jego stryja, Jana z Gandawy, na początku 1399 roku, Ryszard unieważnił dokumenty pozwalające wygnanemu Henrykowi Bolingbroke’owi odziedziczyć ogromne dobra ojca. Był to ruch katastrofalny. Podważając prawo do dziedziczenia, król uderzył w sam fundament arystokratycznego społeczeństwa. Jeśli majątek księcia Lancaster nie był bezpieczny, to nikt nie mógł czuć się pewnie. Wyjazd Ryszarda na kolejną wyprawę do Irlandii stworzył próżnię władzy, którą Bolingbroke – deklarujący, że wraca jedynie po swoje „prawowite” dziedzictwo – natychmiast wykorzystał. Gwałtowne załamanie autorytetu Ryszarda po jego powrocie do Walii w 1399 roku ujawniło, jak krucha była monarchia oparta na ceremoniale i majestacie, a nie na realnych mechanizmach poparcia politycznego.
 
Detronizacja Ryszarda II stała się jednym z kluczowych momentów w dziejach angielskiego ustroju. Parlament otrzymał dokument zatytułowany „Protokół i Proces”, zawierający trzydzieści trzy zarzuty, w tym krzywoprzysięstwo, nadużycia władzy i naruszanie praw królestwa. Choć tekst ten miał charakter propagandowy i służył legitymizacji przejęcia władzy przez Lancasterów, oddawał rzeczywiste poczucie krzywdy wśród elit, które uważały, że król złamał niepisaną umowę łączącą monarchę z jego poddanymi. Rzekomo dobrowolna rezygnacja Ryszarda z korony w Tower – dokonana „z pogodnym obliczem” – była ostatnim aktem człowieka świadomego, że jego idea świętej, nietykalnej monarchii nie ma szans przetrwać w obliczu brutalnej siły. Jego śmierć w zamku Pontefract, najprawdopodobniej przez zagłodzenie, zakończyła bezpośrednią linię Plantagenetów i otworzyła drogę do stulecia konfliktów dynastycznych znanych jako Wojny Dwóch Róż.

Abdykacja Ryszarda II; Ryszard przekazuje koronę
Henrykowi Bolingbroke'owi
Ilustracja kronikarska; autor nieznany

W ostatecznym rozrachunku Ryszard II jawi się jako władca, który intuicyjnie rozumiał, czym może stać się scentralizowane państwo, choć jego wizja wyprzedzała epokę, w której przyszło mu rządzić. Pragnął wzmocnić władzę królewską, unowocześnić administrację i stworzyć ideologię narodowej jedności skupionej wokół osoby monarchy. W wielu aspektach antycypował zarówno przyszłe tudorowskie „Nowe Monarchie”, jak i późniejszy absolutyzm Stuartów. Koncepcja „Dwóch Ciał Króla” – śmiertelnego ciała naturalnego i wiecznego ciała politycznego – była próbą teologicznego umocowania trwałości Korony. Jednak Ryszard mylił zewnętrzne atrybuty władzy z jej realną podstawą. Zaniedbując konieczność budowania zgody politycznej i ignorując praktyczne ograniczenia wynikające z potęgi baronów, przekształcił ambitny projekt w rządy postrzegane jako despotyczne. Tragedia jego panowania polegała na tym, że był myślicielem i estetą na tronie, który wymagał żołnierza, negocjatora i pragmatyka. Idealizował postać Edwarda Wyznawcy, a lekceważył doświadczenia Edwarda III. Widział siebie jako „Najbardziej Chrześcijańskiego Króla”, którego wola miała odzwierciedlać boską sprawiedliwość. Tymczasem dla współczesnych mu był monarchą, który zapomniał, że angielska Korona opiera się na równowadze między królem a wspólnotą polityczną, jak później ujął to sir John Fortescue, „politycznym i królewskim” dominium. Ryszard był wizjonerem pozbawionym umiejętności zakorzenienia swoich idei w realiach królestwa oraz tyranem, który nie dysponował siłą, by narzucić swoją wolę. Wciąż jednak pozostaje postacią widmową – przykładem, jak niebezpieczne może być przekonanie o własnej wyjątkowości, gdy oderwie się je od życia tych, którymi się rządzi. Jego dziedzictwo przetrwało choćby w przebudowanej Westminster Hall, której monumentalny dach typu hammerbeam (pol. belka młotkowa) odzwierciedla jego ambicję połączenia tego, co ziemskie, z tym, co boskie – konstrukcję wzniosłą, a zarazem zakorzenioną w twardej materii.
 
Trwałość jego idei widać również w języku królewskiego majestatu. Przed Ryszardem monarchę tytułowano „Wasza Łaskawość”; po nim standardem stało się „Wasza Królewska Mość”. Ta zmiana sygnalizowała rosnącą sakralizację urzędu, która osiągnie pełnię dopiero w XVII wieku. Jednak Ryszard działał w XIV stuleciu – okresie przejściowym, gdy feudalne więzi słabły, a nowe struktury państwowe nie były jeszcze na tyle silne, by udźwignąć absolutną władzę. Jego przodkowie utrzymywali autorytet dzięki delikatnej równowadze patronatu, wojny i osobistej charyzmy króla-wojownika. Ryszard próbował tę równowagę ominąć, wprowadzając rewolucję administracyjną i ideologiczną. Przegrał, bo nie docenił siły „wspólnoty królestwa” – instytucji, którą jego dziadek powołał, by finansować wojny, a którą Ryszard traktował jako przeszkodę.

Portret Ryszarda II pochodzący z XVI wieku 
autor nieznany

Znaczenie jego żon w tym ideologicznym projekcie było ogromne. Anna Czeska otworzyła przed nim świat cesarskich tradycji kontynentu, pozwalając mu myśleć o sobie jako o równym cesarzowi rzymskiemu. Ten kosmopolityczny horyzont tylko pogłębiał jego niechęć do prowincjonalizmu angielskich baronów. Izabela de Valois, choć była dzieckiem, symbolizowała francuski sojusz, który miał uniezależnić króla od konieczności ciągłego proszenia parlamentu o fundusze na wojnę. Ryszard nie był więc jedynie idealistycznym pacyfistą, lecz dążąc do pokoju z Francją, próbował pozbawić Izbę Gmin jej najważniejszej dźwigni nacisku. W średniowieczu tyranię często definiowano jako arbitralne pozyskiwanie bogactwa; polityka finansowa Ryszarda, od „przymusowych pożyczek” po konfiskatę dóbr Lancasterów, była praktycznym wyrazem jego przekonania, że cała własność ostatecznie należy do monarchy. Z kolei jego relacje z Kościołem były równie ambiwalentne. Choć zwalczał lollardów i idee Jana Wycliffe’a, jednocześnie nie ufał potędze biskupów. Chciał wykorzystać Kościół jako podporę własnej władzy, podkreślając sakralny charakter królewskiego namaszczenia. Stąd jego promowanie kultu Edwarda Wyznawcy czy próby kanonizacji Edwarda II – działania mające przekształcić obalonego króla w męczennika, co mogłoby pośrednio chronić samego Ryszarda. Była to wizja śmiała, lecz zarazem ingerująca w autonomię Kościoła.
 
Obraz Ryszarda wyłaniający się z tej analizy to obraz władcy pełnego sprzeczności. Był miłośnikiem pokoju, który doprowadził do epoki wewnętrznego terroru; patronem sztuki, którego przeciwnicy oskarżali o intelektualną pustkę; człowiekiem wierzącym w absolutną moc prawa, a jednocześnie przekonanym, że stoi ponad nim. Gdybyśmy przyjęli jego własną perspektywę, widzielibyśmy króla głęboko przekonanego o zdradzie – monarchę, który uważał, że jego poddani nie docenili daru, jaki im oferował. Nie widział siebie jako tyrana, lecz jako odnowiciela naturalnego porządku, zakłóconego przez nadmiernie wpływowych możnych z czasów schyłku panowania Edwarda III. Dlatego współczesna ocena Ryszarda II musi wyjść poza szekspirowskie uproszczenia – ani „król-męczennik”, ani „kapryśny despota” nie oddają złożoności jego panowania. Był postacią graniczną w dziejach europejskiej państwowości. Jego rządy odsłaniają napięcie między człowiekiem a instytucją, między naturalnym ciałem króla a jego politycznym, wiecznym odpowiednikiem. Ryszard błędnie wierzył, że świętość urzędu zdoła ochronić słabości człowieka. Próbował rządzić poprzez symbol i rytuał w społeczeństwie, które nadal oczekiwało czynów i skuteczności. Jego estetyczna wizja królowania była efektowna, lecz pozbawiona trwałych fundamentów, by przetrwać presję podzielonej szlachty i niezadowolenie ludu. Upadek Ryszarda nie był nieunikniony – wynikał z jego niezdolności do pogodzenia wysokiej, niemal teologicznej koncepcji monarchii z praktyką angielskiego rządzenia. Jego przodkowie wiedzieli, że Korona wymaga zarówno siły militarnej, jak i umiejętności zarządzania finansami. Ryszard pragnął, by była dla niego aureolą. Gdy Henryk Bolingbroke rozbił tę aureolę mieczem, cała konstrukcja wizjonerskiej monarchii rozsypała się, pozostawiając jedynie „Protokół i Proces” jego rzekomych nadużyć. A jednak odrzucenie go jako zwykłego tyrana byłoby błędem – to on zapoczątkował bowiem przemianę monarchy z feudalnego seniora w symbol narodowej tożsamości, którą Lancasterowie i później Tudorowie doprowadzili do pełni.

Śmierć głodowa Ryszarda II w murach
zamku Pontefract
Ilustracja stylizowana

 
Ostatecznie w mrocznych murach Pontefract wizjoner i tyran zostali jednak pogodzeni w obliczu śmierci. Ryszard II wciąż pozostaje odbiciem swojej epoki – błyszczącym, pękniętym i pełnym sprzeczności zwierciadłem zmieniającego się świata. Był królem, który zapatrzył się w blask własnego majestatu tak mocno, że nie dostrzegł cieni narastających nad jego królestwem. Jego historia to przestroga przed absolutyzmem, zanim jeszcze otrzymał on swoją nazwę – przypomnienie, że nawet najwznioślejsza wizja władzy, jeśli pozbawiona jest sprawiedliwości i zgody, staje się jedynie inną formą tyranii. Ryszard próbował spleść militarne dziedzictwo ojca, konstytucyjne tradycje przodków i kulturowe inspiracje żon w nową tkaninę angielskiej monarchii. To, że została zerwana na jego oczach, jest tragedią człowieka zbyt wizjonerskiego jak na swoje czasy i zbyt autorytarnego jak na swój naród. Pozostaje więc zagadką – królem światła i cienia, zatrzymanym w chwili upadku z tronu, który uważał za miejsce należne gwiazdom.

 
Bibliografia:
 

1. Given-Wilson Ch.: The Royal Household and the King’s Affinity: Service, Politics and Finance in England, 1360–1413, Yale University Press, New Haven–Londyn 1986.
2. Goodman A.: The Loyal Conspiracy: The Lords Appellant under Richard II, Routledge (dawniej: Routledge & Kegan Paul), Londyn 1971.
3. Palmer J. J. N.: England, France and Christendom, 1377–1399, Routledge, Londoyn 1972.
4. Saul N.: Richard II, Yale University Press, New Haven–Londyn 1997.
5. Tuck A.: Richard II and the English Nobility, Edward Arnold, Londyn 1973.
6. Vale J.: Edward III and Chivalry: Chivalric Society and Its Context, 1270–1350, Boydell Press, Woodbridge 1983.

Ⓒ Agnieszka Różycka