Romanse w epoce Tudorów: tkanina władzy, pobożności i osobistych pragnień

 



Epoka Tudorów (1485–1603), czas głębokich przemian politycznych, religijnych i społecznych w Anglii, stanowi fascynujący krajobraz dla zrozumienia pojęcia „romansu”. Dalekie od współczesnego ideału związków opartych na miłości, romanse Tudorów były misternymi konstrukcjami utkanymi z nici ambicji dynastycznych, pozycji społecznej, konieczności ekonomicznej, doktryny religijnej oraz – niekiedy – szczerego osobistego uczucia. W tym kontekście „romans” jawi się jako narzędzie polityki państwowej, rytuał społeczny, imperatyw moralny i prywatne doświadczenie. To właśnie dynamiczna gra między obowiązkiem publicznym a pragnieniem prywatnym głęboko wpłynęła na bieg historii. Na szczycie społeczeństwa Tudorów romans był nierozerwalnie związany z przetrwaniem dynastii i budowaniem sojuszy politycznych. Henryk VII, twórca dynastii, uosabiał pragmatyzm poprzez swoje małżeństwo z Elżbietą York. Związek ten, zawarty po wojnie Dwóch Róż, nie był jedynie osobistym zobowiązaniem, lecz mistrzowskim posunięciem politycznym, symbolicznie jednoczącym rody Lancasterów i Yorków oraz wzmacniającym jego pretensję do tronu. Choć źródła sugerują pewien stopień wzajemnego szacunku, głównym motywem pozostawała stabilność polityczna – wzorzec definiujący królewskie związki przez całą epokę.

Panowanie Henryka VIII jeszcze wyraźniej ukazało polityczny wymiar małżeństw. Jego pierwsze małżeństwo z Katarzyną Aragońską miało cementować angielsko-hiszpański sojusz, lecz brak męskiego następcy doprowadził do kryzysu sukcesyjnego i ostatecznie do rozłamu z Rzymem. Późniejsze zabiegi o względy Anny Boleyn, często przedstawiane jako namiętny romans, były równie mocno motywowane potrzebą uzyskania dziedzica oraz pragnieniem uniezależnienia się od papieskiej ingerencji. Skala działań Henryka – zerwanie z Kościołem Katolickim, powstanie Kościoła Anglikańskiego, rozwiązanie klasztorów – pokazuje, że nawet osobiste uczucie było splecione z losem królestwa. Kolejne małżeństwa Henryka – z Jane Seymour (matką jedynego syna Edwarda VI), z Anną z Kleve (sojusz z protestanckimi książętami Rzeszy), z Katarzyną Howard (tragicznie zakończone egzekucją) i z Katarzyną Parr (która przeżyła króla) – wszystkie miały podwójny cel: sukcesję i dyplomatyczne więzi.
 
Elżbieta I, ostatnia z Tudorów, uczyniła ze swojego dziewictwa potężny symbol polityczny. Choć jej pozycja była przez lata kwestionowana z powodu nieuznawanego przez Kościół Katolicki małżeństwa Henryka VIII i Anny Boleyn, Elżbieta wykorzystała status „Królowej Dziewicy” jako narzędzie dyplomacji. Obietnica potencjalnego małżeństwa pozwalała jej zwodzić europejskich monarchów i wzmacniać pozycję Anglii, bez faktycznego angażowania się w ryzykowne sojusze. Poza monarchią, małżeństwa elit – szlachty i ziemiaństwa – miały głęboko praktyczny charakter. Były narzędziem konsolidacji majątku, tworzenia strategicznych sojuszy i zachowania rodowych linii. Rodzice i opiekunowie odgrywali decydującą rolę w wyborze partnerów, często rozpoczynając negocjacje, gdy dzieci były jeszcze bardzo młode. Kluczowe znaczenie miał posag panny młodej oraz zabezpieczenie finansowe pana młodego, gwarantujące stabilność ekonomiczną i transfer majątku. Choć pewien stopień sympatii był pożądany, nadrzędnym celem pozostawało korzystne połączenie majątków i zapewnienie szlachetnego rodowodu.

 
Twierdzenie, że uczucia osobiste nie odgrywały żadnej roli w małżeństwach epoki Tudorów, byłoby zbyt dużym uproszczeniem. Choć aranżacje rodzinne stanowiły normę, zarówno Kościół, jak i stopniowo całe społeczeństwo zaczęły podkreślać wagę zgody oraz – coraz wyraźniej – ideałów towarzyskich w więzi małżeńskiej. Literatura poradnikowa dotycząca życia domowego, jak dzieła Erazma z Rotterdamu czy Juana Luisa Vivesa, zalecała wzajemny szacunek, uczucie i wspólną odpowiedzialność między małżonkami, choć w ramach sztywnej hierarchii, w której mąż pozostawał głową rodziny. Początkowy wybór partnera miał charakter pragmatyczny, lecz oczekiwano, że miłość rozwinie się w małżeństwie. To przekonanie odzwierciedlało rodzące się, choć wciąż wczesne, rozumienie małżeństwa jako czegoś więcej niż kontraktu ekonomicznego i społecznego. Listy i pamiętniki z epoki odsłaniają niekiedy przebłyski szczerego uczucia i przyjaźni, pokazując, że choć obowiązek wyznaczał drogę, miłość mogła podążać za nim.
 
Na dworze Tudorów szczególną rolę odgrywała koncepcja miłości dworskiej – literacki ideał odziedziczony ze średniowiecza, który oferował alternatywny, często pozamałżeński sposób wyrażania wyidealizowanych uczuć romantycznych. Tradycja ta, oparta na oddaniu rycerza wobec szlachetnej damy – zwykle nieosiągalnej i często zamężnej – sprzyjała kulturze poetyckiej ekspresji, grzecznego flirtu i stylizowanej adoracji. Postacie takie jak sir Tomasz Wyatt czy Henryk Howard, hrabia Surrey, uosabiały tę tradycję poprzez swoją poezję liryczną, pełną tęsknoty, cierpienia i oddania wobec niedostępnych kobiet, w tym słynnie wobec Anny Boleyn. Ich wiersze, zanurzone w konwencjach petrarkistowskich, ukazywały kunszt retoryczny i emocjonalną głębię, stając się kanałem dla wyrażania intensywnych uczuć, które w innym kontekście mogłyby zostać uznane za społecznie niestosowne lub politycznie ryzykowne.

 
Granica między wyidealizowaną miłością dworską a niebezpiecznym wykroczeniem była jednak niezwykle cienka, zwłaszcza w napiętej atmosferze dworu Tudorów. Wyniesienie damy do rangi obiektu poetyckiej adoracji mogło łatwo zostać zinterpretowane jako rzeczywisty romans, co groziło poważnymi konsekwencjami. Oskarżenia o cudzołóstwo wobec Anny Boleyn i jej rzekomych kochanków, zakończone egzekucjami w 1536 roku, dobitnie ilustrują to zagrożenie. Podobnie uwięzienie hrabiego Surrey w 1546 roku – za polityczne zuchwalstwa, w tym przechwalanie się królewskim rodowodem i być może przekraczanie granic dworskiej admiracji – podkreślało kruchość takich ekspresji. Elżbieta I, świadoma ryzyka dla swojej reputacji i władzy, umiejętnie zarządzała własnymi adoratorami, zwłaszcza Robertem Dudleyem, hrabią Leicester. Ich relacja, pełna intensywnego uczucia, wzajemnego wsparcia i nieustannych plotek, balansowała między flirtem, szczerym przywiązaniem a politycznym wyrachowaniem. Elżbieta rozumiała siłę bycia adorowaną i wykorzystywała ją do wiązania możnych ze swoją służbą, lecz konsekwentnie powstrzymywała się od małżeństwa, które mogłoby zagrozić jej niezależności lub destabilizować królestwo. Miłość dworska była więc mieczem obosiecznym: wyrafinowaną praktyką kulturową, pozwalającą na ekspresję emocji i intelektualnej błyskotliwości, ale także ryzykowną grą, w której źle ulokowane uczucie mogło prowadzić do zguby.
 
Religia odgrywała fundamentalną rolę w definiowaniu ram romansu i małżeństwa w całym okresie Tudorów, przechodząc znaczące przemiany wraz z reformacją. W katolicyzmie małżeństwo traktowano jako sakrament, nierozerwalny poza śmiercią i ściśle regulowany przez prawo kanoniczne. Ten sakramentalny pogląd stanowił podstawę wczesnotudorowskiego rozumienia małżeństwa, a unieważnienia były trudne i wymagały papieskiej dyspensy – czego przykładem była sprawa Henryka VIII i Katarzyny Aragońskiej. Kościół katolicki utrzymywał także hierarchię wartości duchowych, stawiając celibat jako wyższe powołanie niż małżeństwo, co wpływało na role duchowieństwa i zakonów. Reformacja, szczególnie wzrost protestantyzmu za panowania Henryka VIII, a następnie Edwarda VI i Elżbiety I, przyniosła znaczącą rewizję rozumienia małżeństwa. Choć nadal uznawano je za stan święty, teologia protestancka odrzuciła jego status sakramentalny, klasyfikując je jako instytucję ustanowioną przez Boga przede wszystkim dla prokreacji, towarzyskości i unikania rozpusty. Zmiana ta miała dalekosiężne konsekwencje. Po pierwsze, zniesiono zakaz małżeństw duchownych, co głęboko przeobraziło życie księży i ich rodzin. Po drugie, większy nacisk położono na znaczenie wzajemnej zgody oraz legitymizację stosunków seksualnych w małżeństwie, co podniosło rangę więzi małżeńskiej ponad celibat. Reformatorzy, tacy jak Marcin Luter, aktywnie promowali ideę małżeństwa towarzyskiego, opowiadając się za kochającą i wspierającą relacją między mężem a żoną jako fundamentem moralnego społeczeństwa.

Konsekwencje przemian religijnych w epoce Tudorów były złożone. Choć unieważnienie małżeństwa stało się łatwiejsze do uzyskania w świeckich sądach na określonych podstawach – takich jak wcześniejsza umowa czy pokrewieństwo – rozwód w nowoczesnym sensie pozostawał praktycznie niemożliwy. Sporadycznie zdarzały się separacje a mensa et thoro (od stołu i łoża), lecz pełne rozwiązanie małżeństwa z prawem do ponownego zawarcia związku było niezwykle rzadkie i zazwyczaj wymagało aktu parlamentu. W praktyce oznaczało to, że jedynie osoby najbogatsze i najbardziej wpływowe mogły liczyć na taką możliwość. Protestantyzm, kładąc nacisk na wierność małżeńską, prowadził do nasilonego społecznego potępienia i surowszych kar za cudzołóstwo oraz rozpustę, szczególnie wobec kobiet. Podwójna moralność epoki – łagodniejsze traktowanie mężczyzn i surowe sankcje wobec kobiet – była wyraźnym elementem kultury Tudorów. Reformacja, choć pozornie podniosła status małżeństwa i towarzyskości, jednocześnie umocniła jego sztywne granice, czyniąc ucieczkę z nieszczęśliwego związku niezwykle trudną.
 
Struktura społeczna głęboko wpływała na naturę romansu i praktyki małżeńskie. Poniżej szlachty i ziemiaństwa, klasy kupieckie i rzemieślnicze również zawierały małżeństwa aranżowane lub częściowo aranżowane, choć z większym polem dla osobistego wyboru. Kluczowe pozostawały stabilność ekonomiczna i pozycja społeczna. Córka kupca mogła zostać wydana za dobrze prosperującego czeladnika, a syn za córkę wspólnika handlowego, aby umocnić więzi handlowe lub poszerzyć wpływy. Posagi i praktyki czeladnicze były istotnym elementem, zapewniającym ekonomiczną stabilność nowego gospodarstwa domowego. Choć rodzice często zabiegali o zgodę dzieci, realia ekonomiczne sprawiały, że osobista miłość – choć pożądana – pozostawała drugorzędna wobec praktycznych względów. Niemniej korespondencja i zapisy domowe wskazują, że towarzyskość i uczucie były coraz bardziej cenione, być może bardziej niż wśród najwyższej szlachty, gdzie presja dynastyczna dominowała.

Wśród chłopstwa i niższych warstw społecznych dynamika romansu wyglądała inaczej. Jednostki miały większą autonomię w wyborze partnera, choć nadal ograniczoną przez konieczność ekonomiczną. Bez znacznych majątków czy tytułów do przekazania kontrola rodzicielska nad decyzjami małżeńskimi była mniejsza. Młodzi ludzie często pracowali przez kilka lat, aby zgromadzić oszczędności lub dobra potrzebne do założenia gospodarstwa, co prowadziło do późniejszego wieku zawierania związków niż w wyższych klasach. Zaloty obejmowały wspólne aktywności i praktyczne oceny pracowitości oraz charakteru potencjalnego małżonka. Wcześniejsze umowy – często nieformalne zobowiązania do małżeństwa – były powszechne i prawnie wiążące, czasem prowadząc do wspólnego zamieszkania przed ceremonią kościelną. Ta praktyka, znana jako handfasting, pozwalała parom sprawdzić kompatybilność i zdolność ekonomiczną do utrzymania gospodarstwa. Choć czynniki ekonomiczne pozostawały istotne, brak dużych majątków oznaczał, że osobiste przyciąganie i uczucie mogły odgrywać większą rolę w wyborze partnera. Jednak nawet tutaj normy społeczne i religijne nakazy przeciwko nieślubnym dzieciom i rozwiązłości były silne, a społeczności egzekwowały kodeksy moralne poprzez presję społeczną.
 
Na tle politycznych manewrów, społecznych oczekiwań i religijnych nakazów potajemne związki i skandale były nieuniknione. Ludzkie pragnienie namiętności i więzi często wymykało się sztywnym strukturom epoki, prowadząc do zakazanych romansów, sekretnych małżeństw i publicznego potępienia. Katarzyna Howard, piąta żona Henryka VIII, stanowi tragiczny przykład. Jej przedmałżeńskie romanse oraz późniejszy związek w czasie, gdy była królową, doprowadziły do szybkiej i brutalnej egzekucji w 1542 roku za zdradę. Naruszenie wierności małżeńskiej w przypadku królowej było traktowane nie tylko jako moralne uchybienie, lecz jako akt zdrady wobec państwa. Powszechne potępienie i surowe kary za cudzołóstwo, szczególnie wobec kobiet, odzwierciedlały patriarchalne wartości epoki i wagę przypisywaną kobiecej czystości w małżeństwie, mającej zapewnić prawowitych dziedziców. Mężczyźni, choć nie całkowicie wolni od konsekwencji, często spotykali się z łagodniejszymi reperkusjami za podobne przewinienia.

Mimo ograniczeń istnieją dowody na szczere głosy jednostek dążących do uczucia i szczęścia. Nacisk na towarzyskość, zachęcany przez myśl protestancką, sprzyjał powstawaniu atmosfery, w której wzajemny szacunek i emocjonalna więź w małżeństwie były coraz bardziej postrzegane jako pożądane. Listy między małżonkami, choć często formalne, czasem ujawniają czułość i troskę. Korespondencja lady Grace Mildmay, pobożnej protestanckiej szlachcianki, odzwierciedla głębokie oddanie mężowi i rodzinie, obejmujące zarówno obowiązek, jak i uczucie. Elżbieta I, mimo politycznego wyrachowania, pisała listy do Roberta Dudleya, które zdradzają osobistą więź i zaufanie, nawet jeśli ich relacja pozostawała oficjalnie niejednoznaczna. Pojawienie się portretów małżeńskich, przedstawiających pary obok siebie lub z symbolami harmonii, sugeruje rosnącą akceptację związku jako partnerstwa, choć wciąż w ramach wyraźnych hierarchii płci. Te przebłyski życia jednostek pokazują, że mimo dominujących ograniczeń ludzie starali się odnaleźć więź, uczucie i sens w swoich relacjach. Trwałe napięcie między wymaganiami życia publicznego a tęsknotami prywatnego serca stanowi przejmujący motyw przewodni w narracjach romantycznych epoki Tudorów.
 
Tak więc „romanse” w epoce Tudorów nie miały wiele wspólnego z prostymi narracjami o wyidealizowanej miłości. Stanowiły złożony i dynamiczny aspekt życia, głęboko spleciony z dominującymi strukturami politycznymi, religijnymi i społecznymi. Od dynastycznej konieczności, która kształtowała królewskie małżeństwa i wpływała na bieg reformacji, poprzez starannie negocjowane kontrakty szlachty, aż po bardziej autonomiczne – choć wciąż ograniczone ekonomicznie – wybory zwykłego ludu, związki małżeńskie i romantyczne zawsze niosły ze sobą ciężar znaczeń. Na dworze królewskim małżeństwa były narzędziem polityki i dyplomacji. Związek Henryka VII z Elżbietą York symbolicznie zakończył wojnę Dwóch Róż i umocnił nową dynastię. Henryk VIII, dążąc do zapewnienia męskiego następcy, uczynił ze swoich małżeństw sprawę państwową – jego relacja z Anną Boleyn doprowadziła do zerwania z Rzymem i powstania Kościoła Anglikańskiego. Elżbieta I, ostatnia z Tudorów, wykorzystała status „Królowej Dziewicy” jako narzędzie dyplomacji, balansując między osobistymi uczuciami a politycznym wyrachowaniem.

 

Wśród szlachty i ziemiaństwa małżeństwa miały charakter kontraktów, służących konsolidacji majątków i sojuszy. Posagi, dziedziczenie i prestiż rodowy były kluczowe, a osobiste uczucie schodziło na dalszy plan. W niższych warstwach społecznych – wśród kupców, rzemieślników i chłopstwa – większą rolę odgrywała autonomia jednostek, choć nadal ograniczona przez ekonomię. Praktyki takie jak handfasting pozwalały parom sprawdzić zgodność przed formalnym ślubem, a osobiste przyciąganie częściej wpływało na wybór partnera niż w elitach. Miłość dworska, odziedziczona ze średniowiecza, dawała wyrafinowane, lecz ryzykowne ujście dla emocjonalnej ekspresji. Poezja Tomasza Wyatta czy Henryka Howarda, hrabiego Surrey, ukazywała tęsknotę i oddanie wobec niedostępnych kobiet, w tym Anny Boleyn. Jednak granica między literacką adoracją a rzeczywistym romansem była niebezpiecznie cienka – oskarżenia o cudzołóstwo mogły prowadzić do zguby, jak w przypadku Anny Boleyn czy Katarzyny Howard.
 
Reformacja zmieniła ramy małżeństwa. Katolickie rozumienie związku jako sakramentu ustąpiło protestanckiej wizji małżeństwa jako instytucji ustanowionej przez Boga dla prokreacji, towarzyskości i uniknięcia rozpusty. Zniesiono zakaz małżeństw duchownych, a większy nacisk położono na wzajemną zgodę i wierność. Jednocześnie rozwód pozostawał praktycznie niemożliwy, a zdrada małżeńska – szczególnie w przypadku kobiet – była surowo karana. Ostatecznie romans w epoce Tudorów był nieustannym balansowaniem między zewnętrznymi naciskami a wewnętrznymi pragnieniami, kruchą równowagą między obowiązkiem a tęsknotą. Dramaty tej epoki – polityczne małżeństwa, zakazane romanse i powolna ewolucja ideałów towarzyskiego małżeństwa – głęboko wpływały na życie jednostek i trajektorię historii Anglii. Okres Tudorów utrwalił się jako czas, w którym skłonności serca rzadko były czysto osobiste, a często niosły ciężar całych narodów.

 
Bibliografia:
 

1. Brigden S.: New Worlds, Lost Worlds: The Rule of the Tudors, 1485–1603, Penguin Books, Londyn 2000.
2. Cressy D.: Birth, Marriage, and Death: Ritual, Religion, and the Life-Cycle in Tudor and Stuart England, Oxford University Press, Oksford 1997.
3. Gristwood S.: The Tudors in Love: Passion and Politics in the Age of England's Most Famous Dynasty, St. Martin’s Publishing Group, Nowy Jork 2022.
4. Harris B. J.: English Aristocratic Women, 1450–1550: Marriage and Family, Property and Careers, Oxford University Press, Oksford 2002.
5. Ives E.W.: The Life and Death of Anne Boleyn, Wiley-Blackwell, Oksford 2004.
6. Warnicke R. M.: The Marrying of Anne of Cleves: Royal Protocol in Early Modern England, Cambridge University Press, Cambridge 2000.

 

Ⓒ Agnieszka Różycka