Elżbieta z Rhuddlan: księżniczka na skrzyżowaniu średniowiecznej dyplomacji

 


 
W opowieściach o trzynastowiecznych Plantagenetach zwykle dominuje Edward I ze swoimi militarnymi sukcesami albo jego syn, Edward II, uwikłany w konstytucyjne zawirowania. Tymczasem pomiędzy tymi mocno „męskimi” narracjami kryje się postać, która pozwala spojrzeć na epokę z zupełnie innej perspektywy – Elżbieta z Rhuddlan, najmłodsza córka Edwarda I i Eleonory Kastylijskiej, jedyna z późniejszych córek, która dożyła dorosłości. Jej biografia otwiera drogę do zrozumienia, jak wyglądała kobieca sprawczość polityczna w średniowieczu, kiedy to ciało księżniczki stawało się narzędziem dyplomacji, sposobem na umacnianie władzy terytorialnej i środkiem utrzymywania delikatnej równowagi między monarchą a potężnymi rodami możnowładczymi. Elżbieta, urodzona w samym środku walijskiej kampanii w 1282 roku, nie była jedynie postacią z królewskiego domu. Jej życie było niczym soczewka, przez którą można dostrzec napięcia i ambicje średniowiecznej Anglii. Jej droga – od niemowlęcia, którego narodziny miały znaczenie symboliczne, po wpływową hrabinę Hereford – pokazuje, jak wielowymiarową rolę mogła odgrywać księżniczka z rodu Plantagenetów  w epoce pełnej ekspansji, buntów i politycznych przetasowań.

Portret Elżbiety z Rhuddlan odtworzony
na podstawie jej wizerunku z 1300 roku
znajdującego się w genealogicznym zwoju
królów Anglii (drzewo genealogiczne Edwarda I)

 
Już sam moment jej przyjścia na świat miał wymiar politycznego manifestu. Elżbieta urodziła się w sierpniu 1282 roku w zamku Rhuddlan – miejscu absolutnie nieprzypadkowym. Twierdza ta była centrum działań Edwarda I w Walii, jednym z kluczowych punktów jego strategii podporządkowania sobie regionu. Decyzja, by królewskie dziecko przyszło na świat właśnie tam, była jasnym sygnałem: dynastia Plantagenetów zakorzenia się na zdobytym terytorium. Nawet imię księżniczki, nawiązujące do miejsca narodzin, wpisywało ją w narrację o angielskiej dominacji. Od pierwszych chwil życia Elżbieta funkcjonowała jako żywy symbol Pax Edwardiana – miała łagodzić obraz brutalnej okupacji i pokazywać, że angielska obecność w Walii nie jest chwilowa, lecz trwała i dynastyczna. To wczesne doświadczenie „polityki miejsca” zapowiadało jej późniejszą rolę pośredniczki między coraz bardziej scentralizowaną władzą królewską a wpływowymi lordami Marchii, którzy odgrywali kluczową rolę na pograniczu angielsko‑walijskim.
 
W dzieciństwie Elżbieta dorastała w atmosferze wymagającej, a jednocześnie niezwykle kosmopolitycznej edukacji, jaką Eleonora Kastylijska zapewniała swoim dzieciom. Eleonora, znana z ostrego umysłu i talentu administracyjnego, świadomie przygotowywała córki do funkcjonowania w świecie europejskiej dyplomacji. Dwór, w którym wychowywała się Elżbieta, był jednocześnie centrum kultury rycerskiej i miejscem, gdzie uczono się sztuki rządzenia na poziomie międzynarodowym. Księżniczka zdobyła solidne wykształcenie – potrafiła czytać i pisać na wysokim poziomie, znała podstawy prawa i zarządzania majątkami, co później okazało się dla niej bezcenne. Plantageneci żyli w sieci powiązań rozciągającej się od Paryża po Kastylię i Niderlandy, a najmłodsza córka Edwarda I była w tej sieci jednym z najcenniejszych „zasobów”. Choć często określa się ją jako „pionek dyplomatyczny”, jej realny wpływ rósł wraz z tym, jak blisko centrum władzy pozostawała.

 
Pierwszy raz jej polityczna wartość ujawniła się wyraźnie w 1297 roku, kiedy wydano ją za Jana I, hrabiego Holandii. Ten mariaż był częścią szerokiej strategii Edwarda I, który próbował otoczyć Francję sojuszami. Partnerstwo z Niderlandami miało zabezpieczyć handel angielską wełną i stworzyć północny front przeciw Kapetyngom. Małżeństwo Elżbiety wpisywało się więc w rodzinny model prowadzenia polityki zagranicznej. Jednocześnie pokazywało, jak kruche potrafiły być średniowieczne układy. Jan był jeszcze dzieckiem, a jego dwór pełen był konfliktów i rywalizujących frakcji. Piętnastoletnia Elżbieta trafiła w sam środek obcego, napiętego środowiska, gdzie musiała jednocześnie reprezentować interesy Anglii i radzić sobie z lokalnymi intrygami. Choć małżeństwo trwało krótko – Jan zmarł w 1299 roku – jego znaczenie pozostaje duże. Pokazuje determinację Edwarda I, który bez wahania wysyłał swoje córki na odległe dwory, by wzmacniać pozycję Anglii na kontynencie. Dla Elżbiety był to czas intensywnej nauki: zetknęła się z nieprzewidywalnością europejskiej polityki i z osobistymi kosztami, jakie niosła rola królewskiej córki.
 
Po powrocie do Anglii jako młoda wdowa Elżbieta zyskała nową polityczną wagę. W średniowieczu wdowa z królewskiego rodu była niezwykle cenną figurą: miała własne ziemie, prestiż i potencjał do zawarcia kolejnego strategicznego małżeństwa, tym razem bardziej ukierunkowanego na stabilizację wewnętrzną. W 1302 roku poślubiła Humphreya de Bohun, 4. hrabiego Hereford i 3. hrabiego Essex, który pełnił również urząd Lorda Wielkiego Konstabla Anglii. Ten związek był jednym z kluczowych posunięć Edwarda I w polityce krajowej. Bohunowie należeli do najpotężniejszych rodów w królestwie, dominowali w Marchii i często sprzeciwiali się królewskim próbom ograniczania baronialnych przywilejów. Wydając córkę za Humphreya, Edward I próbował wciągnąć Bohunów w orbitę dynastii i osłabić ich skłonność do bycia w opozycji. Relacja Elżbiety i Humphreya pokazuje, jak splatały się w niej osobiste więzi i polityczna konieczność. W przeciwieństwie do wielu aranżowanych małżeństw epoki, ich związek wydaje się wyjątkowo harmonijny i bardzo płodny – doczekali się dziesięciorga dzieci. Sam fakt tak licznego potomstwa miał ogromne znaczenie polityczne: wzmacniał ród Bohunów, jednocześnie „uszlachetniając” go królewską krwią, co zmniejszało dystans między monarchą a jednym z jego najpotężniejszych wasali. Elżbieta nie była jedynie żoną – pełniła rolę pośredniczki między ojcem, a później bratem Edwardem II, a swoim mężem. W świecie lordów marchii, gdzie siła rodu opierała się na ziemi i przemocy, obecność księżniczki Anglii nadawała Bohunom dodatkowy prestiż i poczucie legitymizacji. Elżbieta stała się domowym, codziennym obliczem politycznego kompromisu.

Wizerunek Humphreya de Bohun odtworzony
na podstawie ryciny jego posągu nagrobnego
znajdującego się w katedrze w Hereford.
Autorem pierwowzoru jest George Hollis (1841). 

 
Prawdziwym testem politycznej intuicji Elżbiety i jej zdolności do mediacji okazały się niespokojne rządy jej brata, Edwarda II, które rozpoczęły się w 1307 roku. Nowy monarcha, uzależniony od swoich ulubieńców – zwłaszcza Piersa Gavestona – szybko zraził do siebie tradycyjną elitę, co doprowadziło do poważnego kryzysu ustrojowego. Humphrey de Bohun, mąż Elżbiety, wyrósł na jednego z liderów baronialnej opozycji i został jednym z Lordów Ordynatorów, domagających się ograniczenia królewskiej władzy. Elżbieta znalazła się więc w niezwykle delikatnym położeniu: jej brat był królem, a jej mąż stał na czele ruchu przeciwko niemu. To właśnie w tym okresie najlepiej widać jej „trzecią pozycję” – rolę, którą historiografia często pomija. Dom Elżbiety stawał się przestrzenią, gdzie stykały się oba obozy. Choć nie ma dowodów, że otwarcie sprzeciwiała się Edwardowi II, jej lojalność wobec męża w czasie Ordynacji z 1311 roku pokazuje, jak zręcznie potrafiła balansować między obowiązkami wobec rodziny królewskiej a interesami własnego rodu. Zachowywała królewską godność, jednocześnie wspierając człowieka, od którego zależała przyszłość jej dzieci.
 
Rok 1312, kiedy Gaveston został stracony, a królestwo znalazło się o krok od wojny domowej, był zapewne jednym z najbardziej obciążających momentów w życiu Elżbiety. Mimo napięć politycznych pozostawała widoczna na dworze – pojawiała się w rejestrach królewskich jako odbiorczyni darów i uczestniczka ceremonii. Ta obecność miała znaczenie symboliczne: pokazywała, że mimo konfliktu między królem a Herefordem więzi rodzinne nie zostały zerwane. Elżbieta ucieleśniała pamięć o stabilnym porządku z czasów Edwarda I i działała poprzez subtelne formy wpływu – patronat, mediację, religijne zaangażowanie. Jej wsparcie dla dominikanów i działalność jako mecenaski sztuki nie były jedynie wyrazem osobistej pobożności, lecz publicznym potwierdzeniem prestiżu sojuszu Bohunów z dynastią Plantagenetów. Zamawiane przez nią manuskrypty i fundacje kościelne wzmacniały moralny autorytet jej rodu. Życie Elżbiety pokazuje też ogromne obciążenia, jakie nakładał na kobiety średniowieczny obowiązek rodzenia dziedziców. W latach 1303–1316 była praktycznie bez przerwy w ciąży. Ten nieustanny cykl porodów stanowił jej podstawową „pracę polityczną”: zapewniała ciągłość rodu Bohunów, który dzięki temu umacniał swoją pozycję i kontrolę nad urzędem Lorda Wielkiego Konstabla. Każda ciąża wiązała się jednak z realnym zagrożeniem życia, a śmierć kilkorga jej dzieci w niemowlęctwie przypomina o kruchości nawet najbardziej uprzywilejowanych istnień. Mimo tych strat Elżbieta pozostawała centralną postacią w rodzinie – zarządzała domem, dbała o edukację dzieci i przygotowywała je do ról, które odegrały później za panowania Edwarda III.

Ostatni rozdział jej życia rozegrał się w maju 1316 roku. W Quendon w Essex urodziła swoje dziesiąte dziecko, córkę Izabelę. Poród był trudny i Elżbieta zmarła niedługo później, mając zaledwie trzydzieści trzy lata. Jej śmierć była ciosem nie tylko dla rodziny, lecz także dla politycznej równowagi królestwa. Elżbieta pełniła rolę łącznika między królem a hrabią Hereford. Po jej odejściu relacje między Edwardem II a Humphreyem de Bohun szybko się pogorszyły. W 1321 roku Hereford otwarcie wystąpił przeciwko królowi i Despenserom, a rok później zginął w bitwie pod Boroughbridge. Z perspektywy politycznej trudno nie zauważyć, że brak Elżbiety usunął ważny element mediacji, przyspieszając eskalację konfliktów, które ostatecznie zdominowały schyłek panowania Edwarda II. Elżbietę pochowano w Opactwie Waltham, tradycyjnym miejscu spoczynku Bohunów, a nie w królewskim Westminsterze. Ten wybór mówi wiele: pod koniec życia była już całkowicie związana z rodem męża, choć pochowano ją z honorami należnymi córce króla. Jej dziedzictwo przetrwało dzięki dzieciom. Synowie, Jan i Humphrey, odziedziczyli tytuły i urząd Konstabla, a córka Małgorzata wyszła za hrabiego Devon. Co najważniejsze, jej potomkowie ponownie weszli w linię sukcesyjną, dzięki czemu krew „córki z Rhuddlan” płynęła później w żyłach angielskich monarchów, w tym przedstawicieli dynastii Lancasterów.

Zrozumienie roli Elżbiety z Rhuddlan wymaga odejścia od klasycznej narracji o „wielkich mężczyznach”, którzy mieli rzekomo kształtować historię w pojedynkę. Jej biografia pokazuje, jak w średniowieczu krzyżowały się kwestie płci, władzy i więzów rodzinnych. Elżbieta była jednocześnie narzędziem polityki ekspansji prowadzonej przez Edwarda I, elementem dyplomatycznej układanki na arenie międzynarodowej, stabilizatorką napięć wewnętrznych oraz założycielką wpływowej linii możnowładczej. Przyszło jej żyć w okresie, gdy Anglia przechodziła trudną przemianę w stronę bardziej sformalizowanego, ale też bardziej konfliktowego systemu politycznego. Choć jej własny głos rzadko przebija się przez archiwa, jej działania – małżeństwa, rola mediacyjna w czasie Ordynacji, intensywna aktywność reprodukcyjna i mecenat – pokazują kobietę, która doskonale rozumiała, jak funkcjonuje władza i jakie miejsce może w niej zająć. W szerszej perspektywie dziejów Plantagenetów Elżbieta działała jak spoiwo łączące różne segmenty elity – królewskiej i rycerskiej. Już jej narodziny w Walii symbolizowały przekraczanie granic, które później stało się stałym elementem jej życia. Niezależnie od tego, czy chodziło o różnice kulturowe między Anglią a Holandią, czy o znacznie bardziej ryzykowny podział między monarchą a baronami, Elżbieta pełniła funkcję dyplomatycznego „naczynia”. Uosabiała średniowieczny ideał consors – partnerki, która wnosiła do małżeństwa nie tylko ziemie i majątek, lecz także prestiż królewskiego pochodzenia.
 
Jej losy podważają stereotyp średniowiecznej księżniczki jako biernej figurki. Owszem, podlegała patriarchalnym zasadom epoki i była wydawana za mąż z powodów politycznych, ale sposób, w jaki realizowała te narzucone role, pokazuje jej realną sprawczość. Zarządzanie marchijnym domem wymagało ogromnych kompetencji organizacyjnych i społecznych. Utrzymanie zaufania króla, będąc jednocześnie żoną jego najgłośniejszego krytyka, wymagało dyplomatycznej zręczności, której nie powstydziłby się współczesny negocjator. Całe jej życie było nieustannym balansowaniem między lojalnościami wynikającymi z urodzenia i małżeństwa – i potrafiła to robić skutecznie aż do swojej przedwczesnej śmierci. Historia Elżbiety skłania też do zastanowienia się nad tym, czym w ogóle była średniowieczna „angielskość”, którą Edward I próbował kreować. Nadając córce imię związane z walijską twierdzą, król symbolicznie włączał podbite terytorium do własnej dynastii. Sam akt nadania imienia miał wymiar kolonizacyjny. A jednak później, jako żona Bohuna, Elżbieta stała się obrończynią tych samych „angielskich wolności”, których strzegli lordowie Marchii przed nadmiernymi ambicjami Korony. Ten paradoks – że księżniczka nazwana na cześć miejsca podboju stała się matką rodu stojącego na czele opozycji – jest jednym z najbardziej fascynujących elementów jej biografii. Pokazuje, że Plantageneci nie byli jednolitym blokiem, lecz siecią jednostek o często sprzecznych interesach.

Ruiny zamku Rhuddlan od strony zachodniej - miejsce narodzin Elżbiety
fot. Julie Anne Workman

W analizie takiej postaci jak Elżbieta z Rhuddlan trzeba też uwzględnić milczenie źródeł, które często otacza kobiety jej pozycji. W przeciwieństwie do swojej siostry Joanny z Akki – znanej z niepokornego charakteru i kontrowersyjnego drugiego małżeństwa – Elżbieta pojawia się w przekazach jako uosobienie obowiązku. Warto jednak pamiętać, że ten „obowiązek” był formą politycznego występu, w którym stawką była stabilność królestwa. Brak skandali w jej życiu nie oznacza braku znaczenia. Wręcz przeciwnie: jej umiejętność trzymania się z dala od burzliwej polityki czasów Despenserów świadczy o dużej ostrożności i świadomym pozycjonowaniu się w przestrzeni władzy. Elżbieta była esencją księżniczki Plantagenetów – lojalną wobec własnej dynastii, oddaną rodzinie i niezbędną dla sprawnego funkcjonowania państwa. Jej biografia stanowi ważne uzupełnienie narracji o panowaniu Edwarda II, często przedstawianym wyłącznie jako pasmo klęsk. Pokazuje, że pod powierzchnią królewskich błędów i baronialnych buntów nadal działały tradycyjne mechanizmy pokrewieństwa i mediacji, a ich nośnikami były właśnie takie kobiety jak Elżbieta, próbujące utrzymać królestwo w całości w czasach erozji lojalności.

 
W ostatecznym rozrachunku życie Elżbiety z Rhuddlan to studium tego, jak funkcjonowała królewska kobieta w średniowieczu. Od narodzin będących symbolem podboju po śmierć jako jedna z najważniejszych kobiet angielskiej arystokracji zajmowała przestrzeń, w której sfera prywatna i publiczna były nierozerwalnie splecione. Jej znaczenie polegało na tym, że była punktem przecięcia interesów króla Anglii, hrabiego Holandii i hrabiego Hereford. Patrząc na jej losy z perspektywy krytycznej, lepiej rozumiemy, jak Plantageneci budowali swoją władzę, jak była ona negocjowana, podważana i ostatecznie podtrzymywana dzięki pracy kobiet, które rzadko trafiają na pierwsze strony kronik. Elżbieta nie była bierną obserwatorką wydarzeń – była jednym z kluczowych elementów stabilizujących państwo, a jej życie i śmierć miały realny wpływ na kierunek, w jakim podążyła Anglia w XIV wieku. Jej dziedzictwo, obecne zarówno w genealogiach angielskiej arystokracji, jak i w kamiennych murach twierdz zbudowanych przez jej ojca, pozostaje fascynującym polem badań nad władzą dynastyczną i trwałą rolą kobiet w historii Plantagenetów.

 
Bibliografia:
 

1. Parsons J. C.:  Medieval Queenship, St. Martin’s Press, Nowy Jork 1993.
2. Warner K.: Daughters of Edward I, Pen & Sword History, Barnsley 2021.
3. Weir A.: Britain’s Royal Families: The Complete Genealogy, The Bodley Head, Londyn 1989.
4. Wilson-Lee K.: Daughters of Chivalry: The Forgotten Children of Edward I, Picador (Pan Macmillan), Londyn 2019.

Ⓒ Agnieszka Różycka