Czy Edward VI Tudor naprawdę rozerwał swojego sokoła?

 




Badania nad dziejami dynastii Tudorów niezwykle często przesłania mieszanka idealizacji i potępienia – ten dwugłos jest chyba najbardziej widoczny w przypadku krótkiego, burzliwego panowania Edwarda VI. Urodzony 12 października 1537 roku jako syn Henryka VIII i Joanny Seymour, Edward wstąpił na tron w wieku zaledwie dziewięciu lat, 28 stycznia 1547 roku, a zmarł przed ukończeniem szesnastego roku życia, 6 lipca 1553 roku. W tym krótkim czasie opisywano go naprzemiennie jako „pobożnego chłopca” protestanckiej reformy oraz jako wyrastającego na tyrana młodzieńca, którego bezduszność przypominała najgorsze cechy jego ojca. W samym centrum tej ciemniejszej interpretacji charakteru Edwarda leży jedna, makabryczna anegdota: twierdzenie, jakoby młody król w napadzie złości lub ze świadomego okrucieństwa rozerwał własnymi rękami żywego sokoła. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy Edward VI rzeczywiście dopuścił się takiego czynu, należy wyjść poza dosłowne odczytanie tego wydarzenia i poddać je głębokiej analizie w kontekście dyplomatycznym, uwzględniając psychologiczną strukturę dworu Tudorów oraz symboliczny język politycznej propagandy połowy XVI wieku.

Edward VI Tudor (ok. 1550)
autor: najprawdopodobniej William Scrots

 
Główne źródło opisujące incydent z sokołem znajduje się nie w krajowych rejestrach angielskiej Tajnej Rady ani w pełnych czci kronikach Jana Foxe’a, lecz w depeszach cesarskich dyplomatów na dworze Karola V. W szczególności relację tę łączy się ze sprawozdaniami Jeana de Scheyfve, a później powielał ją lub syntetyzował Simon Renard. Ambasadorowie ci nie byli neutralnymi obserwatorami; stanowili oczy i uszy katolickiego cesarza, który z głęboką wrogością patrzył na radykalne reformy protestanckie wprowadzane za rządów protektorów Edwarda – Edwarda Seymoura, księcia Somerset, a później Jana Dudleya, księcia Northumberland. Z opowieści tej wynika, że w okresie silnego wzburzenia, wywołanego prawdopodobnie ograniczeniami nakładanymi na niego przez Radę Regencyjną, Edward wziął sokoła i w odruchu brutalnej przemocy rozerwał ptaka na pół, powtarzając rzekomo, że to samo zrobi z tymi, którzy próbują nad nim panować. Ocena prawdziwości tego przekazu wymaga osadzenia go w szerszych ramach interpretacyjnych „czarnej legendy” reformacji protestanckiej, widzianej z perspektywy Habsburgów.
 
Z punktu widzenia analizy zachowania, własne pisma Edwarda VI przedstawiają złożony i często sprzeczny obraz monarchy. Dziennik króla, pierwszy tego typu dokument prowadzony przez angielskiego władcę, charakteryzuje się niezwykłym dystansem emocjonalnym. Z chłodną zwięzłością, która od dawna niepokoi badaczy, Edward odnotował w nim egzekucję swojego wuja, Tomasza Seymoura, w marcu 1549 roku, a także swojego „Dobrego Wuja”, Lorda Protektora Somerseta, w styczniu 1552 roku. O śmierci Somerseta król napisał jedynie, że „książę Somerset miał ściętą głowę na Tower Hill między godziną ósmą a dziewiątą rano”. Ten widoczny brak empatii skłonił biografów, takich jak Wilbura Kitchenera Jordana, a później Jennifer Loach, do wysunięcia tezy o kształtowaniu się u monarchy „tudorowskiego chłodu”. Jeśli Edward był zdolny do tak zimnej obojętności wobec własnej rodziny, krok w stronę okrucieństwa wobec zwierząt wydaje się niektórym logiczną konsekwencją. Jednakże chłodny dystans emocjonalny to coś zupełnie innego niż wybuchowa, niekontrolowana wściekłość wymagana do ręcznego rozerwania drapieżnego ptaka. To pierwsze sugeruje umysł ukształtowany przez stoickie wymagania renesansowego humanizmu i przerażającą izolację władcy, podczas gdy to drugie wskazuje na psychopatologię, która nie znajduje potwierdzenia w innych współczesnych mu relacjach na temat jego codziennego zachowania.

Sokół wędrowny
Ilustracja pochodzi z dzieła zatytułowanego
Ptaki Wielkiej Brytanii opublikowanego w Londynie
w 1873 roku, a jej autorem jest John Gould.  

Sokół jako symbol miał w XVI wieku ogromne znaczenie. Sokolnictwo stanowiło najwyższą formę sportu arystokracji – dyscyplinę wymagającą cierpliwości, zachowania hierarchii oraz symbiotycznej relacji między myśliwym a drapieżnikiem. Uśmiercenie własnego sokoła przez króla nie było jedynie aktem okrucieństwa; stanowiło odwrócenie naturalnego porządku i odrzucenie samych cnót „opiekuńczości” i „samokontroli”, które stanowiły fundament jego edukacji pod czujnym okiem pedagogów, takich jak sir Jan Cheke czy Ryszard Coxe. Gdyby incydent ten rzeczywiście miał miejsce, oznaczałby katastrofalne załamanie się koncepcji „Dwóch Ciał Króla” – stanu, w którym ciało fizyczne nie potrafi zachować godności i powściągliwości wymaganych od ciała politycznego. Cesarscy ambasadorowie doskonale zdawali sobie sprawę z tej symboliki. Przekazując taką informację, nie powielali po prostu zwykłej plotki; tworzyli opowieść o „rosnącym potworze”, księciu wypranym z dobroci niezbędnej chrześcijańskiemu władcy. W oczach katolickich dyplomatów Edward był „fałszywym” królem heretyckiej sekty, a jego rzekome okrucieństwo miało być postrzegane jako fizyczny przejaw jego duchowego błędu.
 
Ponadto należy wziąć pod uwagę daty oraz klimat polityczny towarzyszący powstawaniu tego sprawozdania. Anegdota ta często wypływa w okolicach przekazania władzy między Somersetem a Northumberlandem (lata 1549-1550) bądź w trakcie ostatnich, pełnych desperacji lat życia Edwarda, gdy jego zdrowie zaczęło podupadać po przebyciu odry i ospy w kwietniu 1552 roku. W tych okresach dwór stanowił prawdziwe gniazdo frakcyjnych intryg. Cesarscy agenci desperacko poszukiwali jakichkolwiek oznak niestabilności, które mogłyby doprowadzić do przywrócenia katolicyzmu pod wodzą przyrodniej siostry króla, Marii Tudor. Władca rozrywający sokoła to król, który traci zmysły lub kontrolę nad swoimi doradcami. A jednak, gdy przyjrzymy się obserwacjom osób mających z Edwardem codzienny kontakt – jego dworzanom odpowiedzialnym za królewską garderobę, nauczycielom, a nawet jego siostrze Elżbiecie – wyłania się obraz chłopca nadzwyczaj dojrzałego, niezwykle pilnego w nauce i głęboko zaangażowanego w najdrobniejsze szczegóły sprawowania władzy oraz reformy religijnej. Brak też jakichkolwiek potwierdzających dowodów ze strony osób z najbliższego otoczenia Królewskiej Komnaty, które wskazywałyby, że Edward miał skłonności do napadów brutalnego znęcania się nad zwierzętami. W środowisku dworskim, gdzie każde wypróżnienie monarchy czy zmiana jego nastroju były skrupulatnie odnotowywane, milczenie krajowych rejestrów na temat tak skandalicznego wydarzenia jest niezwykle wymowne.

 
Opowieść o sokołach pełni również funkcję psychologicznego zwierciadła dla postaci Henryka VIII. Pod koniec swojego panowania w 1547 roku Henryk stał się archetypem kapryśnego tyrana, w związku z czym zagraniczne dwory bacznie obserwowały Edwarda, wypatrując u niego oznak „henrykowskiego” temperamentu. Incydent z sokołem może być zatem apokryficzną projekcją – sposobem, w jaki obserwatorzy próbowali pogodzić postać młodego Edwarda z pamięcią o jego ojcu. Zgodnie z tą logiką, jeśli Edward był naprawdę synem swojego ojca, musiał w końcu ujawnić tę samą przerażającą porywczość. Rozerwanie sokoła staje się metaforycznym zastępstwem dla nawyku Henryka polegającego na „rozerwaniu” relacji ze swoimi żonami i ministrami, stanowiąc zarazem literacki motyw „terminowania u tyrana”. W tym świetle historyczna prawdziwość zdarzenia schodzi na drugi plan wobec jego historiograficznej funkcji, a sam sokół przestaje być ptakiem, stając się środkiem retorycznym służącym do przekazania postrzeganego zagrożenia ze strony tudorowskiego monarchy wychowywanego w „herezji” i odciąganego od „powszechnego” Kościoła.

Edward VI rzekomo rozszarpujący swojego sokoła na oczach doradców
w marcu 1551 roku
Ilustracja stylizowana (AI)

Dodatkowym wyzwaniem jest stan zdrowia Edwarda. Choć nie był on chorowitym chłopcem znanym z wiktoriańskich mitów – w rzeczywistości pozostawał bardzo aktywny, lubił polowania i turnieje rycerskie aż do czasu swojej ostatniej choroby – czysta siła fizyczna wymagana do „rozerwania” sokoła ma tutaj ogromne znaczenie. Są to bowiem ptaki posiadające silne mięśnie i kości, przystosowane do rozwijania dużych prędkości i zadawania śmiertelnych ciosów. Wykonanie takiego czynu przez dwunasto- lub trzynastoletniego chłopca wymagałoby niespotykanych siły i agresji, które sprawiłyby, że Edward po dokonaniu takie czynu byłby mocno zakrwawiony i ranny. Scena tego rodzaju byłaby niemożliwa do wymazania ze świadectw historycznych. Brak jakiejkolwiek wzmianki na ten temat w Kronice Szarych Mnichów czy w Dzienniku Henryka Machyna – źródłach, które z lubością opisywały drastyczne szczegóły życia Londynu i dworu – sugeruje, że wydarzenie to było dyplomatyczną fikcją lub zwykłym wyolbrzymieniem drobnego incydentu, być może momentu, w którym król potraktował ptaka zbyt szorstko lub stracił panowanie nad sobą podczas polowania.

Należy również przyjrzeć się środowisku pedagogicznemu, w którym wzrastał Edward. Jego edukacja stanowiła szczytowe osiągnięcie chrześcijańskiego humanizmu, będąc rygorystycznym programem zaprojektowanym w celu ukształtowania króla-filozofa. Wychowywano go na dziełach Erazma z Rotterdamu, który kładł nacisk na „wychowanie chrześcijańskiego księcia” i konieczność bycia przez władcę „żywym obrazem Boga”. Z kolei nauczyciele Cheke i Coxe byli wymagającymi pedagogami, ale pozostawali także oddani idei „pobożnego chłopca”. Gdyby Edward wykazywał oznaki tak patologicznie brutalnego zachowania, stanowiłoby to bezpośrednie oskarżenie ich życiowego dorobku. Zamiast tego w listach Edwarda i jego Dzienniku widzimy chłopca zmagającego się z podkreśleniem własnej niezależności w systemie, który traktował go przedmiotowo. Jego chłód widoczny w Dzienniku można interpretować jako mechanizm obronny – sposób na odzyskanie sprawczości poprzez zdystansowany, wręcz biurokratyczny zapis własnego życia. Opowieść o sokołach stoi w sprzeczności z utrwalonym profilem psychologicznym opartym na opanowaniu i powściągliwości. Bunt Edwarda wobec opiekunów nie wyrażał się w szaleńczej żądzy krwi, lecz w intelektualnym podważaniu ich polityki, szczególnie w ostatnich miesiącach życia, gdy opracował „Projekt Sukcesji”, mający na celu pominięcie Marii na rzecz lady Jane Grey.

 
Rola Simona Renarda w późniejszych latach również rzuca na tę sprawę istotne światło. Renard był mistrzem tak zwanego „podważania wizerunku” – techniki polegającej na stopniowym dawkowaniu na cesarskim dworze zniesławiających informacji o osobach wyznających protestantyzm w celu uzasadnienia interwencji politycznej. Jego późniejsze sprawozdania na temat Elżbiety I oraz Marii I wykazują podobną tendencję do sięgania po dramatyczne, często brutalne obrazy mające opisać „nieprzewidywalną” naturę Anglików. W czasie, gdy Renard tworzył swoje pisma, historia o sokołach stała się już częścią meldunków wywiadowczych dotyczących Tudorów. Analizując tę opowieść przez pryzmat współczesnej krytyki historycznej, należy zastosować „kryterium wstydliwości” oraz „kryterium wielokrotnego poświadczenia”. Omawiana relacja nie spełnia żadnego z nich – nie pojawia się w źródłach, dla których byłaby ona kłopotliwa (czyli w przekazach protestanckich), ani nie jest poświadczona przez liczne, niezależne od siebie źródła. Istnieje ona niemal wyłącznie w próżni wrogiej korespondencji dyplomatycznej.

Simon Renard (ok. 1553)
autor: najprawdopodobniej Anthonis Mor

Co więcej, nie można ignorować teologicznego klimatu panującego za rządów Edwarda. Reformacja edwardiańska była okresem „ikonoklazmu” – zniszczenia obrazów, ogołocenia ołtarzy oraz niszczenia dawnych „idoli”. Dla katolickiego obserwatora protestancki król dosłownie „rozrywał” ciało Kościoła. Jest w pełni prawdopodobne, że opowieść o sokołach stanowi zmaterializowaną metaforę polityki religijnej Edwarda. Tak jak król rzekomo „rozerwał” pióra i ciało szlachetnego ptaka, tak też postrzegano go jako kogoś, kto rozrywa wiekową tkankę angielskiego chrześcijaństwa. Sokół, często kojarzony ze świętym Janem lub ze wzniosłymi dążeniami duszy, służył jako doskonały zamiennik dla Kościoła. Tym samym sprawozdanie wysłane do Karola V mogło mieć na celu przekazanie symbolicznej wiadomości wywiadowczej, informującej o niszczycielskim wpływie monarchy na tradycyjny porządek, aniżeli stanowić literalną relację z aktu znęcania się nad zwierzęciem. A zatem ostatecznie na pytanie, czy Edward VI rozerwał swojego sokoła, należy odpowiedzieć „nie”. Choć nie sposób udowodnić absolutnego braku zdarzenia w lukach historycznych XVI wieku, to jednak ciężar dowodów wskazuje, że incydent ten jest wytworem polemiki politycznej i religijnej. Edward VI był dzieckiem swoich czasów – epoki okrutnych egzekucji, sztywnych hierarchii społecznych i głębokich przekonań religijnych. Był niewątpliwie zdolny do pewnej tudorowskiej bezwzględności, o czym świadczy jego stoicka akceptacja śmierci własnych wujów oraz zdecydowana ręka w przeprowadzaniu reform religijnych. Jednakże konkretny akt rozerwania sokoła sygnalizuje rodzaj nieprzewidywalnego, wręcz zwierzęcego szaleństwa, które stoi w sprzeczności ze skrupulatną, zdyscyplinowaną i emocjonalnie wygaszoną postacią wyłaniającą się z jego własnych pism oraz krajowych rejestrów z okresu jego panowania.
 
Opowieść ta wciąż jest jednak żywa, ponieważ zaspokaja pewną potrzebę narracyjną. Stanowi ona pomost między protestanckim „pobożnym chłopcem” a katolickim „synem tyrana”. Dostarcza dogodnego psychologicznego dowodu dla tych, którzy pragną widzieć w Tudorach dynastię zepsutą z natury. Gdy jednak odrzucimy warstwy cesarskiej propagandy i renesansowej symboliki, pozostaje nam młody król, który z większym prawdopodobieństwem spędzał godziny na debatowaniu nad tym, co dzieje się podczas Eucharystii lub zajmując się reorganizacją finansów królewskich, niż rzezi ptaków dokonywanej własnymi rękami. Sokół pozostaje więc symbolicznym duchowo elementem w machinie historii Tudorów – żywym, krwawym obrazem, który mówi nam znacznie więcej o lękach i uprzedzeniach ludzi składających te relacje, niż o samym chłopcu noszącym koronę. Śmierć Edwarda VI zakończyła krótki okres jego radykalnych rządów, w których jako król stał na czele Kościoła. Edward nie umarł jednak jako szalony tyran. Był po prostu młodym człowiekiem, który do końca obsesyjnie dbał o prawo, kwestię wyboru swojego następcy i przetrwanie protestanckiego dziedzictwa. Plotka o tym, że król brutalnie rozszarpał sokoła, to najpewniej zmyślona historia. Mogła powstać z powodu zwykłego wybuchu królewskiej frustracji, który zagraniczni szpiedzy celowo wyolbrzymili. W napiętej atmosferze dyplomacji z czasów Tudorów, gdy religijny konflikt wisiał na włosku, drobny incydent ze zranionym ptakiem łatwo mógł zostać opisany przez wrogów jako akt okrucieństwo. Uznanie tej opowieści za prawdę to błąd. Na dworze Tudorów informacje były bronią w walce o religię. Edward VI bywał nazywany geniuszem, marionetką w rękach doradców i wielkim reformatorem. Mit o zabijaniu sokołów to po prostu XVI-wieczny czarny PR. Młody król rzeczywiście zniszczył i „rozerwał” dotychczasowy świat swoich poddanych, ale zrobił to za pomocą rewolucyjnych zmian w prawie i religii, a nie przez znęcanie się nad zwierzętami.

Edward VI na polowaniu, a może bardziej na konnej przejażdżce,
ponieważ w edukacji młodego króla tradycyjne dworskie polowania
były spychane na dalszy plan na rzecz intensywnej nauki
humanistycznej i religijnej. 
Ilustracja stylizowana (AI)

 
Badacze są zgodni: „okrucieństwo” z czasów Edwarda VI wynikało z politycznej konieczności, a nie z psychicznych zaburzeń młodego króla. Dużo lepszym dowodem na surowość tamtej władzy niż bajka o sokołach są konkretne fakty. To między innymi ustawa o włóczęgostwie z 1547 roku, która pozwalała legalnie zmieniać bezrobotnych w niewolników, oraz krwawe stłumienie buntów w 1549 roku. Za tę systemową przemoc odpowiadała Rada Regencyjna, a młody król często sam ją akceptował, co wiemy z jego osobistego Dziennika. „Chłód” Edwarda był po prostu chłodem bezwzględnego systemu, w którym władca musiał być sędzią, a nie wrażliwym człowiekiem. Plotka o sokołach odciąga tylko uwagę od tych prawdziwych, udokumentowanych dowodów surowości epoki Tudorów. Sprowadza skomplikowaną historię do taniej sensacji i nie pozwala dostrzec prawdy o Edwardzie. A prawda jest taka, że król był chłopcem uwięzionym w złotej klatce – ofiarą, a nie panem losu, sterowanym do końca przez potężnych doradców, takich jak Somerset i Northumberland. Niemniej cała ta sprawa to świetna lekcja dla historyków. Pokazuje, jak ważne jest oddzielenie faktów od plotek i człowieka od mitu. Daty narodzin Edwarda (1537), jego koronacji (1547) i śmierci (1553) wyznaczają ramy krótkiego, ale niezwykle intensywnego życia. Analiza plotki o sokołach pokazuje, jak dawni politycy używali zmyślonych historii do walki o wpływy. Edward VI wcale nie musiał zabijać ptaka, aby udowodnić, że jest prawdziwym Tudorem. Pokazały to jego rządy: radykalne reformy, bezwzględne egzekucje i ostatnia, desperacka próba zmiany zasad dziedziczenia tronu. W ten sposób udowodnił, że jest prawdziwym, bezwzględnym synem Henryka VIII. Rozszarpany sokół to tylko fikcja – ale fikcja, która idealnie oddaje strach ludzi przed drapieżną i niebezpieczną dynastią Tudorów.

 
Bibliografia:

1. Jones W. R. D.: The Mid-Tudor Crisis, 1539-1563, Macmillan, Londyn, 1973.
2. Jordan W. K.: Edward VI: The Threshold of Power. The Dominance of the Duke of Northumberland, George Allen & Unwin, Londyn, 1970.
3. MacCulloch D.: The Boy King: Edward VI and the Protestant Reformation, St. Martin's Press, Nowy Jork, 2001.
4. Skidmore Ch.: Edward VI: The Lost King of England, Weidenfeld & Nicolson, Londyn, 2007.

 

Ⓒ Agnieszka Różycka

Fryderyka Badeńska, królowa Szwecji: legitymizacja dynastyczna, sprawstwo kobiet i polityka wygnania w epoce rewolucji demokratycznej

 



Królowa Fryderyka Dorota Wilhelmina Badeńska (1781-1826), żona Gustawa IV Adolfa, zasiadała na szwedzkim tronie w burzliwych latach 1797-1809. Na kartach podręczników do historii spotkał ją jednak smutny los, ponieważ została zepchnięta na margines na dwa różne sposoby. Szwedzcy historycy z XIX i XX wieku, zapatrzeni w narodową politykę, widzieli w niej tylko bezbarwne tło dla jej nieprzewidywalnego męża. Gustaw IV Adolf, rządzący twardą ręką i chorobliwie nienawidzący Napoleona, całkowicie zdominował tę narrację, a Fryderykę przedstawiano jako cichą ofiarę jego błędów. Z kolei autorzy badający losy kobiet na europejskich dworach zamknęli ją w wygodnym stereotypie. Zrobili z niej kolejną bezbronną księżniczkę, którą najpierw potraktowano jak pionka w politycznym małżeństwie, a potem bezlitośnie zmieciono z tronu w wirze rewolucji i wojen. Taki obraz to jednak spore uproszczenie, które mija się z prawdą. Fryderyka miała realny, międzynarodowy wpływ na bieg wydarzeń, zarówno wtedy, gdy poruszała się wewnątrz skłóconego dworu w Sztokholmie, jak i później, podczas długich lat na wygnaniu. Nowe, krytyczne analizy jej biografii pokazują kobietę zdeterminowaną, która wcale nie przyglądała się biernie upadkowi swojej rodziny, lecz stała się ona ważnym ogniwem w skomplikowanej sieci dyplomatycznej łączącej kraje skandynawskie i niemieckie. Kiedy 13 marca 1809 roku wojskowy zamach stanu pozbawił jej męża korony, Fryderyka nie zamierzała milczeć. Świadoma swojej pozycji, natychmiast ruszyła do walki o prawa do tronu dla swoich dzieci. Wykorzystała do tego potężną broń: swoje pochodzenie i bliskie relacje z wielkim księstwem Badenii oraz rosyjskimi carami. Przebywając za granicą konsekwentnie podkopywała pozycję nowych szwedzkich władz, udowadniając tym samym, że rządzą nielegalnie. Gdy oceniamy jej życie przez pryzmat politycznych małżeństw, dworskich intryg i tego, jak sprytnie używała autorytetu matki na emigracji, widzimy pełnoprawną i twardą uczestniczkę gry politycznej. W rzeczywistości Fryderyka Badeńska była prawdziwym problemem dla nowej szwedzkiej dynastii Bernadotte, a swym uporem i dyplomatycznym talentem zostawiła trwały ślad w historii Europy, która po upadku Napoleona układała się na nowo.

Fryderyka Badeńska (1826)
autor: Joseph Karl Stieler

Aby zrozumieć, jak wyglądała polityczna droga Fryderyki jako królowej, musimy cofnąć się do 1797 roku i przyjrzeć się kulisom jej ślubu. Urodziła się 12 marca 1781 roku w Karlsruhe jako córka Amalii z Hesji-Darmstadt oraz Karola Ludwika, następcy tronu Badenii. Pod koniec XVIII wieku to niewielkie księstwo stało się najważniejszym punktem na matrymonialnej mapie Europy. Wszystko za sprawą Amalii, którą nie bez powodu nazywano „swatową Europy”. Siostry Fryderyki wyszły za mąż za najpotężniejszych władców na kontynencie. Ludwika (jako Elżbieta Aleksiejewna) została carową Rosji u boku Aleksandra I. Karolina założyła koronę królowej Bawarii, Maria została księżną Brunszwiku, a Wilhelmina – wielką księżną Hesji. Ta „badeńska sieć sióstr” była w rzeczywistości potężnym, nieformalnym układem dyplomatycznym, który potrafił przetrwać nagłe zwroty akcji i zmiany sojuszy w ogarniętej wojnami napoleońskimi Europie. Ślub szesnastoletniej Fryderyki z dziewiętnastoletnim Gustawem IV Adolfem, do którego doszło 31 października 1797 roku w Sztokholmie, nie miał nic wspólnego z romantyczną miłością. Był to chłodno skalkulowany ruch, który miał mocno powiązać Szwecję z osią badeńsko-rosyjską. Dla samych Szwedów sojusz ten był na wagę złota. Kraj wciąż nie mógł się podnieść po zabójstwie króla Gustawa III w 1792 roku, brakowało pieniędzy, a wewnątrz państwa wrzało. Małżeństwo dawało Szwecji silną pozycję w relacjach z agresywną, rewolucyjną Francją oraz nieobliczalnym Imperium Rosyjskim. Co ciekawe, do tego ślubu doszło tuż po wielkim skandalu dyplomatycznym z 1796 roku. Gustaw IV Adolf zerwał wtedy zaręczyny z rosyjską wielką księżną Aleksandrą Pawłowną. Młody król w ostatniej chwili odmówił podpisania intercyzy, ponieważ nie chciał się zgodzić, by jego przyszła żona pozostała przy prawosławiu. Żeniąc się niedługo później z Fryderyką Badeńską, Gustaw upiekł dwie pieczenie na jednym ogniu. Uratował mocno nadszarpnięte stosunki z Romanowami (w końcu siostra Fryderyki była przyszłą carową), a jednocześnie zyskał żonę protestantkę o doskonałym pochodzeniu. Dodatkowym plusem był fakt, że Badenia była zbyt małym państwem, by wtrącać się w wewnętrzne sprawy Szwecji.

Gdy Fryderyka wjechała do Sztokholmu, od razu wylądowała w samym środku potężnego konfliktu politycznego. W Szwecji wciąż mocno bolesne były rany po rządach zamordowanego Gustawa III, a niechęć do absolutnej władzy królewskiej wisiała w powietrzu. Na samym dworze karty rozdawały wtedy dwie niezwykle wpływowe kobiety: królowa wdowa Zofia Magdalena oraz wyjątkowo inteligentna i sprytna księżna Jadwiga Elżbieta Charlotta (żona księcia Södermanlandu). Pałac przypominał labirynt pełen wrogich sobie obozów. Starzy zwolennicy dawnego króla kłócili się ze szlachtą, która marzyła o nowej konstytucji, a w tle szeptano jeszcze o sojuszu z rewolucyjną Francją. Młodziutkiej Fryderyce potwornie trudno było się w tym wszystkim odnaleźć. Sztywny szwedzki ceremoniał tylko pogarszał sprawę, a dziewczyna nie była kompletnie przygotowana do roli aktorki na tej sztokholmskiej scenie pełnej sztuczności. Jeśli zajrzymy do ówczesnych zapisków – zwłaszcza do opasłych, złośliwych i pełnych krytyki dzienników wspomnianej księżnej Jadwigi Elżbiety Charlotty – zobaczymy obraz młodej królowej jako osoby drętwej, nietowarzyskiej i wręcz nieokrzesanej. To właśnie te pamiętniki na całe lata zepsuły opinię o wczesnych latach panowania Fryderyki. Kiedy natomiast przyjrzymy się tym relacjom chłodnym okiem, to pod tą rzekomą „sztywnością” zauważymy coś innego, a mianowicie instynkt przetrwania. Fryderyka była wycofana, bo wiedziała, że w tak skłóconym środowisku każdy nieostrożny krok czy uśmiech w stronę niewłaściwej osoby zostanie natychmiast wykorzystany przeciwko niej. Z czasem zresztą zaczęła budować swoją pozycję na własnych warunkach. Zamiast bawić się w teatrzyk i przepych w stylu dawnego króla (wzorowany na dworze francuskim), postawiła na skromność, kulturę i surowe zasady moralne. Był to ukłon w stronę nowej, mieszczańskiej wrażliwości późnego oświecenia. Wspólnie z mężem zamknęła się w bezpiecznym, rodzinnym kręgu. I choć stara, przyzwyczajona do luksusów arystokracja była wściekła (uważali oni, że bez blichtru Korona traci na sile), dla pary królewskiej był to przemyślany ruch. Pokazując poddanym swoją religijność i stabilne życie domowe, próbowali udowodnić, że są bezpieczną przystanią w czasach, gdy resztą Europy targały krwawe rewolucje.

Gustaw IV Adolf (1809)
autor: Per Krafft Młodszy 

Wszystkie te domowe rytuały i ucieczka w prywatność miały głębszy sens. Chodziło bowiem o najważniejsze zadanie każdej królowej – urodzenie zdrowego następcy tronu i zapewnienie ciągłości rodu. Pod tym względem Fryderyka spisała się znakomicie. Na świat przyszło pięcioro jej dzieci: w 1799 roku urodził się następca tronu Gustaw (późniejszy książę Wazy), dwa lata później Zofia Wilhelmina, w 1805 roku Amalia, a w 1807 roku Cecylia. Po drodze parę królewską dotknęła jednak osobista tragedia – w 1805 roku zmarł ich malutki syn, Karol Gustaw, który nosił tytuł wielkiego księcia Finlandii. Narodziny najstarszego syna, Gustawa, przyniosły Szwedom ogromną ulgę. Od połowy XVIII wieku kraj ciągle drżał o to, kto przejmie władzę, więc zdrowy chłopiec oznaczał upragniony spokój. Jednak śmierć małego Karola Gustawa złamała rodzinę. Fryderyka wpadła w paniczną, pełną lęku troskę o resztę dzieci, a jej mąż zaczął coraz bardziej odpływać w religijny fanatyzm. Król zaczął patrzeć na świat przez pryzmat biblijnej Apokalipsy. W tym samym czasie Europa pogrążała się w wojnach napoleońskich, co tylko pogłębiło obsesję Gustawa IV Adolfa. W Napoleonie Bonaparte widział on autentyczną Bestię z Objawienia świętego Jana, z którą nie wolno wchodzić w żadne układy. Ta ślepa nienawiść pchnęła Szwecję do serii fatalnych kroków na arenie międzynarodowej, co skończyło się katastrofalną wojną o Finlandię w latach 1808-1809. Szwecja musiała stanąć do walki z potężną Rosją, która po słynnym traktacie w Tylży z 1807 roku była tymczasowym sojusznikiem Francji. Dla Fryderyki ten konflikt był koszmarem i osobistym dramatem. Jej nową ojczyznę najechały wojska cara Aleksandra I – człowieka, który prywatnie był mężem jej rodzonej siostry. Listy królowej z tamtych dni pokazują niesamowite, wewnętrzne rozdarcie między miłością do Szwecji a więzami krwi z Romanowami. Ta podwójna tożsamość Fryderyki zaczęła budzić chorobliwą podejrzliwość u jej coraz bardziej paranoicznego męża. Jednocześnie w Sztokholmie antykrólewska opozycja tylko czekała na potknięcie władcy, próbując bezczelnie wykorzystać trudną sytuację królowej do własnych celów politycznych.

Klęska w wojnie fińskiej okazała się gwoździem do trumny dla rządów Gustawa IV Adolfa. Szwecja straciła wtedy aż jedną trzecią swojego terytorium, a Finlandia została brutalnie włączona do Rosji. To całkowicie pogrzebało autorytet króla. Na początku 1809 roku w kwaterach oficerskich, wśród urzędników i arystokracji zawiązał się potężny spisek. Wszyscy oni doszli do wniosku, że jedynym ratunkiem przed całkowitym rozbiorem i ruiną kraju jest natychmiastowe usunięcie władcy. Wszystko rozegrało się błyskawicznie 13 marca 1809 roku. Wojskowi pod wodzą generała Carla Johana Adlercreutza wkroczyli do pałacu w Sztokholmie i po prostu aresztowali króla. W tym całym chaosie i strachu Fryderyka zachowała się w sposób godny podziwu, a jej odwaga i duma zaskoczyły absolutnie wszystkich. Razem z dziećmi trafiła do aresztu domowego – najpierw przetrzymywano ich w stolicy, a potem wywieziono do zamku Gripsholm. Choć psychicznie i fizycznie ledwo znosiła to odosobnienie, to kategorycznie odmówiła porzucenia męża. O jej stoickim spokoju w Gripsholm z podziwem szeptali nawet sami organizatorzy zamachu stanu. Królowa próbowała być pośredniczką w rozmowach między uwięzionym mężem a nowym rządem tymczasowym, na którego czele stanął stryj króla, książę Karol (późniejszy król Karol XIII). Co najważniejsze, Fryderyka wcale nie walczyła o powrót męża na tron. Doskonale widziała jego załamanie nerwowe i polityczny koniec. Jej jedynym, najważniejszym celem była ochrona dziesięcioletniego syna. Regularnie słała więc listy do nowych władz, twardo powtarzając, że bunt przeciwko ojcu nie może odbierać młodemu księciu Gustawowi świętych i dziedzicznych praw do korony.

Medal koronacyjny Fryderyki i Gustawa (1808)
autor: Lars Grandel

 
Nowe władze doskonale rozumiały, że jeśli chcą utrzymać się u steru, muszą raz na zawsze odciąć dawną linię królewską od wpływów. 10 maja 1809 roku szwedzki parlament (Riksdag) podjął drastyczną decyzję: formalnie i na zawsze wykluczył Gustawa IV Adolfa oraz wszystkie jego dzieci z prawa do tronu. Dla ówczesnej Europy, przyzwyczajonej do świętych praw dziedziczenia, był to absolutny szok i złamanie wszelkich zasad. Żeby jakoś się z tego wytłumaczyć przed światem, spiskowcy musieli naprędce stworzyć skomplikowaną teorię o rzekomej „degeneracji” rodziny królewskiej i wyższej konieczności ratowania ojczyzny. Szybko zaczęto też szukać nowego następcy tronu. Najpierw Szwedzi postawili na duńskiego księcia Chrystiana Augusta, który przybrał imię Karol August, ale ten niespodziewanie zmarł w 1810 roku. Wtedy podjęto decyzję, która zszokowała kontynent – tron zaproponowano jednemu z marszałków Napoleona Bonapartego, Jean-Baptiste’owi Bernadotte’owi, który później przeszedł do historii jako król Karol XIV Jan. Przez cały ten czas samo istnienie Fryderyki i jej potężne, zagraniczne nazwisko spędzały sen z powiek nowym rządzącym. Nowy reżim robił, co mógł, żeby doszczętnie zniszczyć reputację obalonej pary królewskiej. Ludzie Bernadotte’a zaczęli bezczelnie rozpuszczać plotki, że dzieci Fryderyki tak naprawdę pochodzą z nieprawego łoża, a ona sama reprezentuje obce, antynarodowe interesy. Ta brutalna, uderzająca w moralność królowej kampania oszczerstw była nowej władzy po prostu niezbędna. Tylko w ten sposób szwedzkie elity mogły usprawiedliwić posadzenie na tronie rodu Bernadotte – ludzi, którzy nie mieli przecież ani kropli błękitnej, szwedzkiej krwi i całą swoją władzę opierali wyłącznie na wojskowych zasługach i obietnicy ratunku dla kraju.
 
W grudniu 1809 roku zapadł ostateczny wyrok: obaloną rodzinę królewską oficjalnie wyrzucono ze Szwecji. Ruszyli na wygnanie, które miało całkowicie przewrócić życie Fryderyki do góry nogami. Najpierw trafili do Niemiec, a konkretnie do Wielkiego Księstwa Badenii, gdzie rządził rodzony brat królowej, Karol. Życie na walizkach szybko jednak obnażyło brutalną prawdę o ich małżeństwie. Między Fryderyką a jej mężem od lat narastały potężne różnice charakterów i poglądów, które na emigracji po prostu eksplodowały. Pozbawiony władzy Gustaw IV Adolf zaczął coraz bardziej pogrążać się w religijnym obłędzie i dziwacznych zachowaniach. Kazał tytułować się „pułkownikiem Gustafssonem” i uparł się, że od teraz będzie żył jak ubogi asceta i tułacz. Ostentacyjnie odrzucał jakikolwiek dworski ceremoniał, a co gorsza – nie chciał przyjmować żadnych pieniędzy od bogatych europejskich krewnych. Dla Fryderyki taka sytuacja była nie do pomyślenia, ponieważ za wszelką cenę chciała utrzymać pozycję społeczną, szacunek i przede wszystkim polityczne szanse swoich dzieci na powrót do wielkiej gry. Szaleństwa męża stały się dla niej realnym niebezpieczeństwem. W 1812 roku Fryderyka zrobiła coś, co zszokowało konserwatywne, europejskie elity: oficjalnie zażądała rozwodu. Na początku XIX wieku, w ówczesnym systemie prawnym i kościelnym, rozstanie pary królewskiej było czymś absolutnie niesłychanym – zwłaszcza gdy to kobieta, i to żona obalonego króla, decydowała się na taki krok. Fryderyka wykazała się jednak niesamowitą niezależnością. W tej trudnej batalii, która zakończyła się sukcesem w lutym 1812 roku, kluczowe okazało się wsparcie jej rodzeństwa. Brat, wielki książę Badenii Karol, oraz siostra, rosyjska carowa Elżbieta Aleksiejewna, stanęli za nią murem. Dali jej nie tylko schronienie i niezależność finansową, ale też potężne zaplecze dyplomatyczne, z którym nikt w Europie nie mógł się wówczas nie liczyć.

Królowa Fryderyka Badeńska z dziećmi (1850)
autor: Carl Frederik von Breda

Formalne rozstanie nie było dla Fryderyki jedynie osobistym uwolnieniem się z toksycznego związku, ale przede wszystkim chłodną kalkulacją polityczną. Odcinając siebie i dzieci od coraz bardziej nieprzewidywalnego męża, który „biegał” po Europie jako „pułkownik Gustafsson”, uratowała reputację rodziny w oczach ponapoleońskich elit. Kluczowe było to, że dzieci zostały przy niej, dzięki czemu mogła osobiście nadzorować ich wychowanie i planować dla nich przyszłe, strategiczne małżeństwa. Mieszkała w Karlsruhe, a potem w Szwajcarii, posługując się dyskretnym tytułem „hrabiny Itterburg”. Wokół siebie stworzyła kameralny, ale bardzo elegancki dwór bez państwowych granic, który szybko stał się ważnym miejscem spotkań dla europejskiej arystokracji i intelektualistów na emigracji. Fryderyka wzięła na siebie pełną odpowiedzialność za losy rodu. Podczas kongresu wiedeńskiego w latach 1814-1815 niestrudzenie lobbowała u przywódców wielkich mocarstw, walcząc o pieniądze i ziemię dla swoich dzieci. I choć nie zdołała wywalczyć dla syna powrotu na szwedzki tron, bo europejscy władcy woleli spokój i nie chcieli zadzierać z rządzącym w Szwecji Bernadotte’em, to jednak ugrała gigantyczne odszkodowania finansowe. Załatwiła też synowi świetną pozycję w armii i na dworze Cesarstwa Austriackiego, gdzie w 1829 roku cesarz Franciszek I oficjalnie nadał mu tytuł księcia Wazy.
 
To, jak sprytnie Fryderyka aranżowała małżeństwa swoich córek, najlepiej dowodzi, że doskonale rozumiała zasady dynastycznej gry i za nic w świecie nie dała się zepchnąć na margines historii. Jej najstarsza córka, Zofia Wilhelmina, w 1819 roku poślubiła Leopolda, wielkiego księcia Badenii, co nie tylko scementowało układ z tamtejszym domem panującym, ale też dało Zofii realną władzę jako nowej monarchini. Z kolei najmłodsza z sióstr, Cecylia, w 1831 roku wyszła za Augusta, wielkiego księcia Oldenburga. Był to kolejny prestiżowy sojusz, który mocno wpiął tę rodzinę w potężną sieć protestanckich dynastii z północnych Niemiec. Dzięki tym ruchom Fryderyka dopilnowała, by jej linia rodowa przetrwała na najważniejszych salonach Europy. Historia dopisała do tego niezwykle przewrotny i ironiczny finał, który po latach potwierdził genialną intuicję byłej królowej. W 1881 roku jej prawnuczka, Wiktoria Badeńska, wyszła za mąż za przyszłego króla Szwecji, Gustawa V. W ten sposób krew dawnych władców połączyła się z rodem Bernadotte, a bezpośredni potomkowie Fryderyki – po wielu dekadach – z triumfem powrócili na szwedzki tron.

Gustaw Adolf i Fryderyka (XVIII wiek)
autor: Jonas Forsslund

Ostatnie lata życia Fryderyka Badeńska spędziła w Szwajcarii, osiadając w spokojnej i malowniczej Lozannie. Ten czas upłynął jej na cichym wspieraniu artystów, głębokiej religijności i bezgranicznym oddaniu sprawom swoich dzieci. Odeszła 25 września 1826 roku w Lozannie, mając zaledwie 45 lat. Jej organizm nie wytrzymał lat przeżytych w ciągłym stresie, nieustannych podróży oraz ogromnego ciężaru emocjonalnego, jaki niosły ze sobą utrata tronu i życie na walizkach. Jej ciało przewieziono ostatecznie do Niemiec i pochowano w kościele zamkowym w Pforzheim. Spoczęła daleko od sztokholmskiego kościoła Riddarholmen, gdzie grzebano przodków jej męża, ale za to w bliskim sercu otoczeniu rodzinnej Badenii. Śmierć byłej królowej poruszyła wiele środkowoeuropejskich dworów. Zapamiętano ją tam z wielkim szacunkiem jako wzór klasycznej, arystokratycznej dumy, matczynej miłości i niezwykłej siły charakteru w świecie rozrywanym przez rewolucje.
 
Nowe spojrzenie na losy Fryderyki Badeńskiej całkowicie burzy tradycyjne, zdominowane przez mężczyzn opisy szwedzkiego przewrotu z 1809 roku. Badacze nie mogą już dłużej widzieć w niej tylko niemej ofiary wielkiej historii. Muszą wreszcie dostrzec w niej kobietę, która potrafiła bardzo sprawnie poruszać się po trudnej, zarezerwowanej dla elit scenie politycznej. Czas, gdy nosiła szwedzką koronę, doskonale pokazuje, jak ważną rolę odgrywały ówczesne królowe. Były one międzynarodowymi ambasadorkami, które swoimi małżeństwami spinały ze sobą odległe kraje i potężne rody. Jej zachowanie podczas kryzysu i na emigracji udowadnia, że prawo do rządzenia nie zależało wyłącznie od wojska czy zapisów w konstytucji. O władzę walczyło się także za kulisami poprzez rodzinne rozmowy, upór matki chroniącej dzieci i przemyślane śluby. W czasach, gdy rewolucyjne pomysły, demokracja i rodzący się nacjonalizm niszczyły stary świat, Fryderyka potrafiła idealnie wykorzystać kobiece narzędzia. Dzięki nim uratowała honor rodziny, dała dzieciom bezpieczną przyszłość i do końca życia psuła krew tym, którzy odebrali jej domowi koronę. Jej biografia to doskonałe zwierciadło, w którym widać, jak naprawdę działała dawna Europa, jak mocno życie prywatne mieszało się z wielką dyplomacją i jak silny potrafił być głos kobiet, które próbowano wymazać z pamięci.
 
 

Bibliografia:

1. Barton A. H.: Scandinavia in the Revolutionary Era, 1760-1815, University of Minnesota Press, Minneapolis (USA), 1986.
2. Elkan S.: An Exiled King: Gustaf Adolf IV of Sweden, Hutchinson & Co., Londyn (Wielka Brytania), 1913.
3. Hedvig Elisabeth Charlotta: Hedvig Elisabeth Charlottas dagbok: 1807-1811 (tom VIII, red. Carl Carlson Bonde), P.A. Norstedt & Söner, Stockholm (Szwecja), 1939.
4. Pétiet R.: Gustave IV Adolphe et la révolution francaise; relations diplomatiques de la France et de la Suède de 1792 à 1810, d'après des documents d'archive inédits, H. Champion, Paryż (Francja), 1914.

 

Ⓒ Agnieszka Różycka

Suwerenka w siodle: Ponowna ocena mitu o dowództwie wojskowym Eleonory Akwitańskiej podczas wielkiego buntu z lat 1173-1174

 

Dwunaste stulecie to czas pełen wyrazistych i fascynujących postaci, ale mało która z nich do dzisiaj budzi takie emocje jak Eleonora Akwitańska. Jako pani potężnego księstwa Akwitanii, a także żona dwóch monarchów – najpierw Ludwika VII we Francji, a później Henryka II w Anglii – znajdowała się w samym sercu średniowiecznej polityki. W tamtych czasach była to pozycja dla kobiety wyjątkowo trudna i ryzykowna. Wokół jej osoby narosło mnóstwo legend. Jedna z najbardziej znanych opowiada o buncie synów przeciwko ojcu w latach 1173-1174, według której to właśnie Eleonora miała wtedy założyć pełną zbroję, wskoczyć na konia i osobiście poprowadzić rycerzy do bitwy z własnym mężem. Taka wizja królowej-wojowniczki niezwykle mocno działała na wyobraźnię późniejszych pisarzy i autorów biografii. Kiedy jednak przyjrzymy się faktom i dokumentom z epoki, ten filmowy obraz okazuje się fikcją. Ówczesne realia prawne i społeczne Imperium Andegaweńskiego nie dawały kobietom takich ról, a sama opowieść to w dużej mierze efekt fantazji czternastowiecznych kronikarzy. Z zachowanych zapisków i aktów z XII wieku wyłania się zupełnie inny obraz sytuacji. Eleonora bez wątpienia była mózgiem całej rebelii na południu Francji i to ona organizowała spisek pod kątem politycznym i finansowym. Nie ma jednak żadnych wiarygodnych dowodów na to, że kiedykolwiek biegała z mieczem po polu bitwy. Jej prawdziwą bronią nie była zbroja, ale dyplomacja i strategiczne myślenie.

Oprócz kronikarskich średniowiecznych rycin
nie zachował się żaden wiarygodny ani potwierdzony
portret Eleonory Akwitańskiej, dlatego pozostaje nam
jedynie wyobraźnia. Niniejszy portret pochodzi
z XIX wieku, najprawdopodobniej z 1858 roku,
a jego autorem jest Anthony Frederick Sandys.
źródło: National Museum of Wales

 
Aby zrozumieć genezę wielkiego buntu z lat 1173-1174 oraz przypisywaną Eleonorze rolę dowódcy wojskowego, należy w pierwszej kolejności dokonać dekonstrukcji niestabilnego układu sił w monarchii Plantagenetów. Na początku lat 70. XII wieku rozległe, wielojęzyczne władztwo stworzone przez Henryka II – rozciągające się od granic ze Szkocją, przez Anglię, Normandię, Maine, Andegawenię, aż po pirenejskie rubieże Akwitanii – uginało się pod ciężarem postępującej centralizacji władzy. Obsesyjny styl sprawowania rządów przez Henryka, ograniczanie swobód baronów oraz jego kategoryczna odmowa przekazania dorosłym synom realnej władzy terytorialnej czy niezależności finansowej stworzyły mieszankę wybuchową. Iskrą podpalającą konflikt stały się wydarzenia z marca 1173 roku, kiedy to najstarszy z żyjących synów, Henryk Młody Król – namaszczony na współwładcę Anglii w 1170 roku, lecz pozbawiony faktycznej suwerenności – zbiegł z dworu ojca i szukał schronienia u króla Francji, Ludwika VII. Wkrótce dołączyli do niego młodsi bracia: Ryszard (przyszły książę Akwitanii) oraz Geoffrey (książę Bretanii). Choć powody niezadowolenia artykułowali młodzi książęta, to prawdziwym katalizatorem działań na południowym teatrze wojennym była ich matka, Eleonora.
 
W tym kluczowym momencie ówcześni kronikarze – nasze główne źródło wiedzy o konflikcie – zaczynają przedstawiać swoje stronnicze relacje. Dziejopisarze tacy jak Roger z Howden, Wilhelm z Newburgh, Ralf de Diceto czy autor Gesta Henrici Secundi (tradycyjnie przypisywanego Benedyktowi z Peterborough, choć współczesna mediewistyka wskazuje tu na samego Rogera z Howden) tworzą podstawę narracyjną dla przebiegu buntu. Lektura ich dzieł wymaga jednak szczególnej ostrożności i uwzględnienia ich stronniczości, klerykalnego światopoglądu oraz faktu, że pisali z perspektywy czasu, próbując usprawiedliwić późniejsze surowe traktowanie uwięzionej przez Henryka II królowej. Co niezwykle istotne, żadne z tych bliskich epoce źródeł nie twierdzi, że Eleonora fizycznie dowodziła armią na polu bitwy. Zamiast tego kronikarze odnotowują jej polityczny bunt: potajemne podżeganie synów do przejścia na stronę dworu francuskiego, wykorzystanie zasobów skarbcowych i wpływu w kwestii wzniecenia rebelii w Akwitanii, a wreszcie nieudaną i rozpaczliwą próbę ucieczki do Francji w męskim przebraniu, gdy spisek zaczął ulegać rozłamowi.

Podobnie jak w przypadku Eleonory wiarygodnego
i potwierdzonego portretu Henryka II Plantageneta
również nie posiadamy. Wszystko, czym obecnie
dysponujemy to albo kronikarskie średniowieczne
ryciny, albo obrazy namalowane dużo później przez
artystów, którym musiała wystarczyć ich własna
wyobraźnia. Niniejszy portret Henryka II powstał
między 1597 a 1618 rokiem, a jego autor nie został
zidentyfikowany. 
źródło: National Portrait Gallery, Londyn

 
Najczęściej przywoływane świadectwa z epoki na temat przemieszczania się Eleonory w momencie wybuchu rewolty pochodzą od kronikarzy, którzy odnotowali jej ujęcie przez ludzi Henryka II późną wiosną lub wczesnym latem 1173 roku. Wilhelm z Newburgh oraz autor Gesta Henrici Secundi donoszą, że głęboko sfrustrowana małżeńską niewiernością męża i swoją polityczną marginalizacją Eleonora usiłowała przedostać się do zbuntowanych synów przebywających we Francji. Aby przemierzyć wrogie terytorium i ujść czujnej uwadze stronników monarchy, miała przywdziać męski strój. To właśnie ten niezwykle dramatyczny epizod – uciekająca monarchini w przebraniu – stał się po stuleciach pożywką dla mitotwórców, którzy go przekształcili, wyolbrzymili i przeobrazili w wizerunek opancerzonej amazonki prowadzącej do szarży kawalerię. Przejście od ucieczki w ukryciu do dowodzenia wojskiem stanowi ogromny skok interpretacyjny, którego nie dokonali XII-wieczni świadkowie, lecz późniejsi antykwariusze oraz romantyczni historycy zafascynowani motywem wojowniczej kobiety.
 
Ocena, czy Eleonora teoretycznie mogła stanąć na czele armii, wymaga przeanalizowania prawnych i ideologicznych ram władzy arystokratycznej oraz królewskiej w XII-wiecznej Akwitanii. Akwitania różniła się znacząco od Anglii czy Normandii – posiadała odrębną tradycję prawną, osadzoną w prawie rzymsko-wizygockim i zwyczajowym, oraz zdecentralizowaną strukturę władzy książęcej, w której kobiety z wysokiej arystokracji sprawowały władztwo feudalne o szerokim zakresie. Eleonora nie była jedynie małżonką Henryka II; była suwerenną księżną Akwitanii – tytuł ten odziedziczyła po ojcu, Wilhelmie X, w 1137 roku i zazdrośnie go strzegła. Jako księżna posiadała bezdyskusyjne prawo do zwoływania swoich wasali, wystawiania dokumentów, sprawowania sądownictwa i prowadzenia wojen prywatnych. Podczas małżeństwa z Ludwikiem VII towarzyszyła mu w drugiej krucjacie (1147-1149) – wyprawie, podczas której współcześni i bliscy epoce autorzy sporadycznie odnotowywali jej obecność oraz oddziały, którymi dysponowała. Jednak nawet w odniesieniu do krucjaty kronikarze tacy jak Odo z Deuil nie przedstawiali Eleonory jako dowódcy taktycznego manewrującego wojskiem na polu bitwy, lecz jako wysoką rangą osobistość, której zaplecze logistyczne oraz znaczenie polityczne były ogromne.

Ilustracja stylizowana ukazująca Eleonorę Akwitańską
zmierzającą na drugą krucjatę (AI)

 
W kontekście rebelii z 1173 roku kluczowe staje się rozróżnienie pomiędzy posiadaniem suwerennej sankcji (łac. auctoritas) a faktycznym sprawowaniem fizycznego dowództwa (łac. potestas) w wymiarze militarnym. Jako księżna Akwitanii Eleonora dysponowała prawno-ustrojową legitymizacją, by poderwać akwitańską szlachtę przeciwko narzucanej przez Henryka II centralizacji władzy andegaweńskiej. Baronowie z Poitou, Gaskonii i Limousin od dawna sprzeciwiali się twardym rządom Plantageneta, a Eleonora stała się dla nich symbolem obrony lokalnej niezależności. W tym ujęciu nie ulega wątpliwości, że Eleonora „przewodziła” oporowi politycznemu. To ona zaaranżowała sojusz swoich synów z Ludwikiem VII, wykorzystała swój ogromny autorytet do pozyskania południowej arystokracji dla sprawy młodocianych książąt oraz przeznaczyła środki z księstwa na sfinansowanie początkowej fazy wojny. Jednak kierowanie geostrategicznym buntem z bezpiecznej twierdzy czy dworskiego centrum to zupełnie co innego niż dowodzenie armią na polu walki.
 
Specyfika XII-wiecznej sztuki wojennej sprawiała, że bezpośrednie dowodzenie wojskiem przez kobietę stanowiło wyjątek absolutny, wręcz niemożliwy w praktyce, chyba że w sytuacjach ekstremalnej obrony – jak przypadek Matyldy z Boulogne broniącej zamku Rochester, czy Nicoli de la Haye dowodzącej obroną zamku Lincoln. Przykłady te dotyczyły jednak niemal wyłącznie statycznej obrony garnizonowej, a nie dowodzenia operacją ofensywną w polu. Uderzeniowa kampania wojenna – taka, jaką przypisuje mit o rebelii Eleonory – wymagała od wodza jazdy na czele ciężkozbrojnej jazdy feudalnej, kierowania manewrami oskrzydlającymi, zarządzania machinalnie oblężniczymi oraz udziału w walce wręcz. Wymagało to niezwykłej siły fizycznej, perfekcyjnego panowania nad koniem w chaosie bitewnym oraz specjalistycznego wyszkolenia taktycznego. Choć ówczesne szlachcianki świetnie jeździły konno – biorąc udział w polowaniach i dalekich podróżach – były systemowo wykluczone z edukacji wojskowej przeznaczonej dla rycerzy. W żadnym dokumencie, rocznym sprawozdaniu skarbowym (ang. Pipe Rolls) ani relacji kronikarskiej nie ma najmniejszego dowodu na to, by Eleonora kiedykolwiek pasowała na rycerza, planowała manewr taktyczny czy użyła broni przeciwko siłom męża.

Obraz nosi tytuł Pasowanie na rycerza
(ang. The Accolade). Jest to słynny i niezwykle
popularny obraz autorstwa Edmunda Blaira
Leightona z 1901 roku, przedstawiający piękną
królową pasującą na rycerza klęczącego przed nią
mężczyznę. Choć dzieło to nie przedstawia
konkretnie Eleonory, to jednak zakorzeniło się
w popkulturze silne przekonanie, że w średniowieczu
potężne królowe regularnie dokonywały tego rytuału,
co jest nieprawdą. Odnośnie do Eleonory
Akwitańskiej również nie znajdziemy takiej
informacji w żadnej z kronik. 

Trwałość mitu o wojskowym dowództwie Eleonory wynika w dużej mierze z ewolucji historiografii długo po jej śmierci w 1204 roku. Z biegiem stuleci, a zwłaszcza w epoce renesansu i romantyzmu, przekazy kronikarskie zaczęły obrastać romantycznymi ubarwieniami. Czternastowieczne kroniki francuskie, dążące do wyolbrzymienia konfliktów między Plantagenetami a Kapetyngami, chętnie potęgowały dramatyczne wątki rebelii z lat 1173-1174. Późniejsi historycy angielscy, tworzący w epoce wiktoriańskiej i patrzący przez pryzmat ówczesnych ról płciowych, postrzegali postać zbuntowanej, przebranej w męski strój królowej jako postać skandaliczną i fascynująco wywrotową. Prowadziło to do przypisywania jej aktywnej roli dowódcy wojskowego. W nowożytnej kulturze masowej granica między faktami historycznymi a fikcją całkowicie się zatarła za sprawą powieści historycznych oraz kina, utrwalając w powszechnej świadomości obraz Eleonory w kolczudze.
 
Prawdziwa historyczna Eleonora okazała się znacznie bardziej przewidującym taktykiem politycznym niż dowódcą polowym. Sprowadzanie jej roli do tradycyjnej postaci wojskowej stanowi nieporozumienie co do natury władzy sprawowanej przez średniowieczne elity kobiece, która nie opierała się na fizycznej sile na polu bitwy, lecz na patronacie, legitymizacji dynastycznej, sieciach powiązań rodzinnych oraz umiejętnej manipulacji prawami zwyczajowymi i formalnymi. Nakłaniając synów do buntu i zjednując akwitańską szlachtę, Eleonora dopuściła się wobec męża zdrady stanu na ogromną skalę geostrategiczną. Henryk II doskonale zdawał sobie sprawę z powagi jej działań; po jej ujęciu pod koniec 1173 roku nie potraktował jej jedynie jako krnąbrnej żony, lecz jako niebezpiecznego, suwerennego przeciwnika. Poddał ją ścisłemu odosobnieniu, przenosząc ją z twierdzy do twierdzy na terenie Anglii i Normandii przez ponad piętnaście lat, co jednoznacznie dowodzi, iż postrzegał ją nie jako ewentualną ofiarę walk zbrojnych, lecz jako intelektualne centrum rebelii, która omal nie doprowadziła do rozpadu jego władztwa.

Dokładna analiza chronologii wielkiego buntu z lat 1173-1174 jeszcze bardziej podważa hipotezę o jej bezpośrednim dowództwie wojskowym. Rebelia wybuchła wiosną 1173 roku w formie skoordynowanych ataków na całe władztwo Plantagenetów. Na północy król Szkocji uderzył na północną Anglię, podczas gdy flamandzcy najemnicy wylądowali w Anglii Wschodniej. Na kontynencie Ludwik VII wraz z Młodym Królem oblegali Verneuil, z kolei Geoffrey wzniecił bunt w Bretanii. Na południu Ryszard – liczący wówczas zaledwie szesnaście lat – stał formalnie na czele sił akwitańskich, prowadzony przez doświadczonych lokalnych możnowładców, takich jak przedstawiciele rodu Lusignanów czy hrabia Leicester (choć w rzeczywistości hrabia Leicester działał głównie na scenie angielskiej i normandzkiej, a na południu kluczowe wsparcie zapewniali lokalni baronowie Poitou i Akwitanii). Gdyby Eleonora aktywnie dowodziła wojskami w polu, współcześni jej kronikarze – skrupulatnie odnotowujący starcia, oblężenia czy drobne potyczki – zareagowaliby na jej obecność z ogromnym szokiem i potępieniem. Sam fakt tak wyjątkowego precedensu, jakim byłoby prowadzenie wojsk przez królową przeciwko namaszczonemu mężowi, zdominowałby kroniki Rogera z Howden, Wilhelma z Newburgh czy Geralda z Walii. Tymczasem ich milczenie w kwestii jej ewentualnego dowództwa wojskowego jest wymowne; koncentrują się oni wyłącznie na jej roli podżegaczki politycznej, jej ucieczce oraz późniejszym uwięzieniu.

Ilustracja stylizowana przedstawiająca Eleonorę Akwitańską
wspierającą swoich synów przeciwko Henrykowi II (AI)

 
Co więcej, dokumenty administracyjne rządu andegaweńskiego, a zwłaszcza sprawozdania skarbowe Korony angielskiej z okresu panowania Henryka II, nie zawierają żadnych śladów wydatków wojskowych zleconych przez Eleonorę lub przekazanych jej w tym czasie. Te precyzyjne rejestry finansowe szczegółowo skrupulatnie śledzą koszty zaciągu najemników, zaopatrzenia zamków oraz logistyki wojennej. Choć odnotowują koszty związane ze strażą i utrzymaniem uwięzionej Eleonory, nie zawierają żadnych wpisów odzwierciedlających wypłatę funduszy na operacje wojskowe w polu w momencie wybuchu rewolty. Zaplecze finansowe i logistyczne rebelii na południu funkcjonowało poprzez lokalne sieci administracji książęcej i było kierowane bezpośrednio przez jej synów oraz wspierających ich baronów, a nie na mocy rozkazów wydawanych z wojskowego namiotu przez samą królową. Istotne jest również uwzględnienie ideologicznych ram średniowiecznej godności królewskiej kobiet. Królowa małżonka lub panująca monarchini wywodziła swój autorytet z relacji z sakralną władzą królewską oraz ze swojej roli orędowniczki, patronki pokoju i matki królewskiego rodu. Kiedy Eleonora aktywnie zbuntowała się przeciwko Henrykowi II, wykorzystała swój status macierzyński jako broń, stając na straży dziedzictwa swoich synów i broniąc go przed samowolą monarchy. Był to niezwykle głęboki akt wywrotowy o charakterze politycznym, który podważał patriarchalne struktury XII-wiecznego państwa w sposób znacznie bardziej radykalny, niż zrobiłby to jakikolwiek fizyczny pokaz siły orężnej. Wyjście poza przypisaną rolę społeczną w celu zaaranżowania międzynarodowej rebelii wymagało ogromnej odwagi politycznej, kunsztu dyplomatycznego i osobistego ryzyka. Uparte twierdzenie, że musiała ona również osobiście ruszać do bitwy, aby uznać ją za znaczącego gracza politycznego, oznacza narzucanie anachronicznych, współczesnych kryteriów, które deprecjonują autentyczne formy władzy sprawowanej przez średniowieczne kobiety.
 
Następstwa jej ujęcia rzucają jasne światło na rzeczywisty charakter jej zaangażowania. Przetrzymywana głównie w twierdzach takich jak Old Sarum czy Winchester, Eleonora pozostawała cennym i zarazem groźnym zakładnikiem politycznym aż do śmierci Henryka II w 1189 roku. Cieszyła się przy tym pewną swobodą reprezentacyjną podczas kluczowych świąt, lecz sam fakt jej istnienia stanowił punkt odniesienia dla potencjalnej opozycji w Akwitanii. Po śmierci Henryka ich syn, Ryszard Lwie Serce, natychmiast ją uwolnił, a Eleonora ujawniła swój prawdziwy talent administracyjny i polityczny, sprawnie rządząc Anglią jako regentka, podczas gdy Ryszard udał się na trzecią krucjatę. Zorganizowała zgromadzenie ogromnego wykupu, gdy Ryszard trafił do niewoli w Niemczech, negocjowała złożone małżeństwa dynastyczne i utrzymała stabilność władztwa Plantagenetów. Podczas wszystkich tych przedsięwzięć władza Eleonory była realizowana poprzez rady, dokumenty, dyplomację i budowanie lojalności – a nigdy poprzez fizyczne władanie mieczem czy taktyczne dowodzenie armią.

Rzeźby nagrobne Eleonory i Henryka II w opactwie
w Fontevraud (Francja)
fot. ElanorGamgee

 
Trwałość legendy, jakoby Eleonora Akwitańska prowadziła armię przeciwko Henrykowi II podczas wielkiego buntu z lat 1173-1174, jest historycznym mitem zrodzonym ze stronniczości kronikarzy, późniejszych romantycznych ubarwień oraz fundamentalnego niezrozumienia natury władzy sprawowanej przez średniowieczne elity kobiece. Współczesne źródła jednoznacznie potwierdzają, że była ona politycznym strategiem, patronem finansowym i ideologicznym inicjatorem buntu swoich synów na południu, a jej działania uznano za wyjątkową zdradę zasługującą na wieloletnie uwięzienie. Jednak przejście od kierowania skomplikowaną konspiracją geostrategiczną i ucieczki w przebraniu do dowodzenia wojskami na średniowiecznym polu bitwy nie znajduje żadnego potwierdzenia w wiarygodnych materiałach źródłowych, rejestrach administracyjnych ani w pismach bliskich epoce dziejopisarzy. Eleonora Akwitańska nie musiała wjeżdżać na czele armii na pole bitwy, aby zapewnić sobie miejsce pośród najbardziej wpływowych postaci politycznych średniowiecza. Jej prawdziwa siła tkwiła w wielkiej grze dyplomatycznej, suwerenności prawnej oraz bezkompromisowej obronie swojego dziedzictwa – terytorium, na którym okazała się rywalem więcej niż równorzędnym dla najpotężniejszego monarchy swoich czasów.
 

Bibliografia:

1. Aurell M.: The Plantagenet Empire 1156-1224, Longman (Pearson Education), Harlow (Wielka Brytania), 2007.
2. Gillingham J.: Richard I, Yale University Press, New Haven / Londyn (USA / Wielka Brytania), 1999.
3. Turner R. V.: Eleanor of Aquitaine: Queen of France, Queen of England, Yale University Press, New Haven / Londyn (USA / Wielka Brytania), 2009.
4. Wade Labarge M.: A Small Sound of the Trumpet: Women in Medieval Life, Beacon Press, Boston (USA), 1986.
5. Warren W. L.: Henry II, Yale University Press, New Haven / Londyn (USA / Wielka Brytania), 2000 (wydanie wznowione).

Ⓒ Agnieszka Różycka