Siła uczucia: dialektyczne ujęcie małżeńskich i politycznych uwikłań Marii Stuart

 


Historiografia dotycząca Marii Stuart, królowej Szkotów, od wieków oscyluje między idealizacją a surową krytyką. W centrum tych sporów znajduje się jednak niepodważalny fakt, że jej życie uczuciowe, pełne gwałtownych zwrotów i trudnych wyborów, stało się jednym z głównych czynników prowadzących do jej politycznego upadku. Analizowanie jej relacji nie oznacza ulegania fascynacji dworskimi romansami, lecz stanowi próbę zrozumienia, w jaki sposób szesnastowieczne mechanizmy władzy zawodziły, gdy kobieca sprawczość splatała się z nieprzewidywalnością osobistych pragnień. Los Marii jest przykładem dramatycznego zderzenia dwóch aspektów królewskiej osoby. Jej ciało naturalne, podatne na emocje i słabości, pozostawało w konflikcie z ciałem politycznym, które wymagało bezwzględnego podporządkowania się interesom dynastii. W realiach szkockiej reformacji oraz europejskiej kontrreformacji dążenie Marii do małżeństwa opartego na uczuciu, a także poszukiwanie ochrony poprzez więź małżeńską, stało się narzędziem wykorzystywanym przeciwko niej. Jej trzy związki z Franciszkiem II, Henrykiem Stuartem zwanym Darnleyem oraz Jakubem Hepburnem, hrabią Bothwell, tworzą kolejne etapy narastającego kryzysu legitymizacji, w którym jej uczucia były nieustannie używane jako argument przeciwko jej władzy.

Maria Stuart, królowa Szkotów
Maria ma na sobie suknię ze złotym stanikiem
i krucyfiksem oraz purpurowy płaszcz obszyty
gronostajami; prawą rękę opiera na stole,
na którym znajdują się korona, jabłko i berło.
Jest to jedyna kobieca postać w serii Królowie Szkocji
autorstwa Jacoba de Wetta II, namalowanej z okazji
restauracji Pałacu Holyrood przez Karola II Stuarta.

 
Kształtowanie się tożsamości Marii jako władczyni i kobiety odbywało się w otoczeniu francuskiego dworu, zdominowanego przez rodzinę Walezjuszy. Jej pierwsze małżeństwo z Franciszkiem II stanowiło kulminację politycznego sojuszu znanego jako Stare Przymierze, którego celem było połączenie Szkocji i Francji w katolicki blok. W tym okresie życie uczuciowe Marii nie miało charakteru romantycznego, lecz było elementem starannie zaplanowanej strategii międzynarodowej. To właśnie doświadczenia zdobyte we Francji pozwalają zrozumieć jej późniejsze błędy. Jako Reine-Dauphine, a następnie królowa małżonka, Maria funkcjonowała w świecie, w którym jej kobiecość była traktowana jako ozdoba dworu, a nie jako zagrożenie dla państwa. Jej relacja z Franciszkiem opierała się na szczerej, choć młodzieńczej czułości. Oboje byli bardzo młodzi i pełnili role, które przerastały ich wiek. Śmierć Franciszka w 1560 roku uczyniła z Marii młodą wdowę, obdarzoną jednocześnie współczuciem i nieoczekiwaną niezależnością. Jej powrót do Szkocji w 1561 roku oznaczał przejście z bezpiecznego świata francuskiej etykiety do rzeczywistości, w której musiała samodzielnie rządzić krajem kulturowo i religijnie odmiennym od jej dotychczasowego otoczenia. Od tego momentu jej życie uczuciowe przestało być elementem dworskiej gry, a stało się kluczowym czynnikiem wpływającym na równowagę sił na terenie przyszłych Wysp Brytyjskich.
 
Po powrocie Maria znalazła się w sytuacji, w której jej ręka była jedną z najcenniejszych kart dyplomatycznych w Europie. Najważniejszym problemem tego okresu było napięcie między jej pragnieniem zawarcia małżeństwa wzmacniającego jej prawa do tronu Anglii a polityczną strategią Elżbiety I, która konsekwentnie odmawiała wskazania Marii jako swojej następczyni, chyba że ta poślubi wybranego przez nią kandydata. Propozycja małżeństwa z Robertem Dudleyem była próbą narzucenia Marii ograniczonej sprawczości. W tej atmosferze niepewności pojawił się Henryk Stuart, Darnley, którego uroda i pochodzenie natychmiast przyciągnęły uwagę Marii. Jego rodowód, łączący go z Tudorami, wzmacniał jej roszczenia do angielskiej sukcesji. Wybór Darnleya był pierwszym momentem, w którym osobiste uczucia Marii przeważyły nad radami jej najbardziej doświadczonych doradców, takich jak William Maitland z Lethington czy jej przyrodni brat, hrabia Moray. Małżeństwo z Darnleyem okazało się katastrofą, ponieważ ujawniło słabość pozycji Marii wobec szkockiej szlachty. Darnley szybko stał się postacią niestabilną, skłonną do nadużywania alkoholu i obsesyjnie domagającą się Korony Małżeńskiej. Związek, który miał wzmocnić władzę królowej, przekształcił się w pole walki psychologicznej. Morderstwo Dawida Rizzia w 1566 roku, dokonane na oczach Marii przez grupę spiskowców kierowanych przez jej własnego męża, było momentem przełomowym. Darnley nie tylko pozbawił życia człowieka bliskiego królowej, lecz także próbował zastraszyć ją w czasie ciąży, aby wymusić polityczne ustępstwa. Wydarzenie to zniszczyło resztki zaufania Marii do szkockiej elity i ostatecznie przekreśliło jej relację z Darnleyem. Próba uwolnienia się od tego związku doprowadziła ją do zbliżenia z Jakubem Hepburnem, hrabią Bothwell, którego rola w jej życiu okazała się jeszcze bardziej destrukcyjna niż działania Darnleya.

Portret króla Francji, Franciszka II,
pierwszego męża Marii Stuart (1558)
autor: François Clouet

Tajemnica wydarzeń w Kirk o’ Field oraz zabójstwo Darnleya w 1567 roku należą do najbardziej szczegółowo badanych epizodów w życiu Marii Stuart. Od stuleci powraca pytanie, czy była współodpowiedzialna za śmierć męża, czy też znalazła się jedynie na obrzeżach spisku. W nowszych badaniach akcent przesuwa się jednak z rozstrzygania winy na analizę tego, jak kształtowała się jej reputacja. Tak zwane listy z kasetki, przypisywane Marii i rzekomo skierowane do Bothwella, stały się podstawą narracji przedstawiającej ją jako kobietę owładniętą zakazaną namiętnością. Była to opowieść skonstruowana przez jej przeciwników, aby uzasadnić jej obalenie. Jeśli listy są autentyczne, ukazują królową, która podporządkowała swoją tożsamość władczyni intensywnemu i destrukcyjnemu uczuciu. Jeśli są fałszerstwem, stanowią jedno z najbardziej skutecznych działań propagandowych w historii, wykorzystujących stereotyp rozwiązłej kobiety do podważenia autorytetu suwerena. Najbardziej prawdopodobna interpretacja znajduje się pomiędzy tymi skrajnościami. Maria była osobą głęboko poranioną przez przemoc szkockiej polityki i szukała oparcia u mężczyzny, który wydawał się jedyną realną ochroną. W szesnastowiecznym świecie uczucie królowej do poddanego było jednak postrzegane jako rezygnacja z boskiego prawa do rządzenia.
 
Zawarcie małżeństwa z Bothwellem, które nastąpiło zaledwie kilka miesięcy po śmierci Darnleya i po wydarzeniu interpretowanym jako porwanie, ostatecznie przesądziło o losie Marii. Wybierając człowieka powszechnie podejrzewanego o zabójstwo jej męża, naruszyła podstawowe normy społeczne i religijne swojej epoki. Szkoccy możni, z których wielu miało własny udział w spisku przeciwko Darnleyowi, wykorzystali sytuację, aby obciążyć winą Marię i Bothwella. Znaczenie tego małżeństwa polega na tym, że ujawnia ono wyraźny podwójny standard epoki renesansu. Król mógłby przetrwać podobny skandal dzięki sile militarnej i politycznej. Królowa, której autorytet opierał się na moralnej nienaganności i zgodzie z patriarchalnymi oczekiwaniami, nie miała takiej możliwości. Pod Carberry Hill Maria nie została pokonana przez przewagę liczebną przeciwników, lecz przez utratę moralnego autorytetu. Gdy prowadzono ją ulicami Edynburga przy wrogich okrzykach, stało się jasne, że w oczach opinii publicznej życie prywatne królowej było nierozerwalnie związane z jej zdolnością do rządzenia.

Henryk Stuart, lord Darnley,
drugi mąż Marii Stuart (1564)
autor nieznany

 
Osiemnaście lat, które Maria spędziła w angielskiej niewoli, stanowi przedłużenie dramatów jej życia uczuciowego, choć w innej formie. Nawet jako więźniarka pozostawała kluczową figurą w europejskiej polityce małżeńskiej. Spisek księcia Norfolk, którego celem było poślubienie Marii i przywrócenie jej na tron szkocki, a w dalszej perspektywie także angielski, pokazuje, że jej osoba nadal miała ogromną wartość polityczną. W tym okresie jej historia miłosna przekształciła się w opowieść o symbolicznym męczeństwie. Stała się ikoną katolickiego oporu, a jej wcześniejsze wybory interpretowano jako dowody poświęcenia dla wiary i prawowitej sukcesji. Jednocześnie cień Bothwella nie przestał jej towarzyszyć. Elżbieta I konsekwentnie unikała bezpośredniego spotkania z Marią, a powodem była nie tylko polityka, lecz także obawa przed konsekwencjami moralnymi i prawnymi związanymi z oceną życia prywatnego innej monarchini. Skandal związany z małżeństwami Marii stanowił wygodny pretekst, który pozwalał Elżbiecie utrzymać dystans.
 
Aby w pełni zrozumieć dramatyczne losy Marii, trzeba zestawić jej doświadczenia z drogą, którą obrała Elżbieta I. Elżbieta świadomie przyjęła wizerunek królowej dziewicy, co było strategią pozwalającą jej uniknąć niebezpieczeństw związanych z polityką małżeńską. Zachowując stan niezamężny, oddzieliła swoje ciało naturalne od ciała politycznego, dzięki czemu mogła utrzymać pełnię władzy. Maria próbowała natomiast połączyć rolę żony i matki z rolą suwerennej monarchini. W realiach szesnastego wieku było to zadanie niemożliwe do wykonania. Każdy z jej mężów odpowiadał na inną potrzebę. Franciszek dawał jej poczucie bezpieczeństwa z czasów młodości. Darnley wzmacniał jej ambicje związane z sukcesją angielską. Bothwell miał zapewnić jej ochronę fizyczną. To, że żaden z tych związków nie przyniósł stabilizacji, wynikało nie tylko z charakteru wybranych przez nią mężczyzn, lecz także z systemu politycznego, który nie przewidywał miejsca dla męża królowej jako równorzędnego partnera.

Jakub Hepburn, lord Bothwell,
trzeci mąż Marii Stuart (1566)
autor nieznany

 
Tragedia Marii staje się jeszcze bardziej wyrazista, gdy uwzględni się wpływ Jana Knoxa i protestanckich reformatorów. Dla Knoxa życie uczuciowe Marii było nie tylko kwestią prywatną, lecz także dowodem na teologiczną nieprawidłowość kobiecego panowania. Jego traktat o rzekomej potworności rządów kobiet przedstawiał kobiecą władzę jako sprzeczną z boskim porządkiem. W takim klimacie każdy przejaw emocjonalności, namiętności czy niezależności Marii był interpretowany jako potwierdzenie jej niezdolności do rządzenia. Jej życie uczuciowe oceniano przez pryzmat mizoginistycznych przekonań. Gdy okazywała emocje, uznawano ją za histeryczną. Gdy angażowała się uczuciowo, nazywano ją rozwiązłą. Gdy działała zdecydowanie, oskarżano ją o agresję. Burzliwość jej losów była więc wynikiem zarówno jej własnych decyzji, jak i ideologicznego otoczenia, które nie dopuszczało istnienia potężnej kobiety zachowującej autonomię w sferze prywatnej. W epoce, w której brakowało języka pozwalającego opisać taką postać inaczej niż poprzez kategorie grzechu lub patologii, Maria Stuart stała się ofiarą systemu, który nie potrafił zaakceptować jej podmiotowości.
 
Nie sposób pominąć wpływu, jaki życie uczuciowe Marii wywarło na jej syna, Jakuba VI (I). Dorastał on w otoczeniu, które definiowało swoją tożsamość w opozycji do tego, co postrzegano jako moralne i polityczne błędy jego matki. Jego własna teoria „Boskiego Prawa Królów” oraz ostrożny, często powściągliwy sposób traktowania faworytów i kwestii małżeństwa były w dużej mierze reakcją na chaos, jaki towarzyszył panowaniu Marii. Brak stabilnego i powszechnie akceptowanego małżeństwa królowej sprawił, że dzieciństwo Jakuba upłynęło w atmosferze ciągłego zagrożenia. Był wykorzystywany przez rywalizujące frakcje szkockiej szlachty, które uczyniły z reputacji jego matki główny argument w walce o władzę. W rezultacie dziedzictwem jej życia uczuciowego stało się bolesne oddalenie własnego następcy, co stanowiło dramatyczne pęknięcie w projekcie dynastycznym, który Maria próbowała zbudować. W szerszej perspektywie Maria była władczynią, która pragnęła połączyć obowiązki monarchy z pełnią doświadczeń emocjonalnych i cielesnych właściwych kobiecie. Żyła jednak w epoce, która wymagała jednoznacznego wyboru między tymi sferami. Jej burzliwe życie uczuciowe stało się areną, na której rozgrywał się konflikt między tymi dwiema rolami. Nie było zbiorem przypadkowych nieszczęść, lecz konsekwencją prób zachowania osobistej sprawczości w systemie, który traktował ją jako zagrożenie dla stabilności państwa. Wartość analityczna jej historii polega na tym, że ukazuje ograniczenia władzy w XVI wieku. Nawet królowa, stojąca teoretycznie na szczycie hierarchii społecznej, była krępowana przez te same oczekiwania dotyczące płci i moralności, które dotyczyły jej poddanych. Jej egzekucja w 1587 roku była ostatecznym rozwiązaniem problemu, jaki stanowiła dla jej współczesnych, lecz pytania o relację między miłością, władzą, płcią i prawdą wciąż pozostają aktualne. Jej serce stało się zarazem jej słabością nie dlatego, że kochała nierozważnie, lecz dlatego, że żyła w świecie, który nie dopuszczał, by królowa mogła kochać bez utraty autorytetu.

Maria Stuart wraz z synem, Jakubem VI (I) 
W rzeczywistości Maria widziała go po raz ostatni,
gdy ten miał dziesięć miesięcy, dlatego obraz ten jest
wyłącznie dziełem wyobraźni jego autora, Corneliusa Petera Urbana.

 

Na tę burzliwość wpływała również wyjątkowa pozycja kulturowa Marii. Wychowana w wyrafinowanym środowisku francuskiego renesansu, powróciła do Szkocji, gdzie dominowała surowa religijność i brutalna polityka feudalna. Jej wyobrażenia o miłości dworskiej i rycerskich obowiązkach męża były całkowicie niezgodne z realiami szkockiej elity. Gdy oczekiwała od Darnleya lub Bothwella postawy rycerza-protektora, próbowała zastosować francuski model romantyczny do szkockiej walki o władzę. Ta różnica kulturowa w znacznym stopniu przyczyniła się do niepowodzeń jej małżeństw. Maria oczekiwała, że jej mąż będzie jej podporządkowany politycznie, a jednocześnie równy lub dominujący w sferze prywatnej. Mężczyźni, których poślubiła, traktowali jednak życie domowe jako drogę do pełnej kontroli nad królestwem.
 
Analiza jej losów wymaga również uwzględnienia jej odporności psychicznej. Po zabójstwie Rizzia wykazała zdolność do szybkiego działania, przekonując Darnleya, aby porzucił spiskowców i uciekł razem z nią. Pokazuje to, że Maria potrafiła wykorzystywać język uczuć jako narzędzie polityczne. Ten sam talent nie zadziałał jednak w relacji z Bothwellem, prawdopodobnie dlatego, że wcześniejsze doświadczenia nadwyrężyły jej zdolność oceny sytuacji. Teoria syndromu sztokholmskiego, często przywoływana w kontekście jej związku z Bothwellem, sugeruje, że jej uczucie mogło być formą psychologicznego przystosowania się do sytuacji, w której alternatywa, czyli samotne stawienie czoła szkockim lordom, wydawała się zbyt niebezpieczna. Można również argumentować, że życie uczuciowe Marii było jedynym narzędziem, jakim dysponowała, aby próbować stworzyć własną bazę władzy. Jako katolicka monarchini w protestanckim kraju była outsiderką, a małżeństwo i potomstwo stanowiły jedyne dostępne jej środki do umocnienia swojej pozycji. To, że te drogi okazały się pełne przemocy i zdrad, świadczy o niestabilności polityki XVI wieku, w której sypialnia była równie istotnym polem walki jak pole bitwy. Historia Marii Stuart pokazuje, jak sfera prywatna staje się polityczna. Jej małżeństwa były próbami rozwiązania fundamentalnego problemu bycia kobietą na tronie. Ich tragiczny finał odzwierciedla nie tyle jej charakter, ile konsekwencje systemu, który nie tolerował kobiecej autonomii.

Maria Stuart w białym, żałobnym stroju,
który przyniósł jej przydomek La Reine Blanche
(pol. Biała Królowa)
autor: François Clouet 

 
Debata historyczna nadal oscyluje między postrzeganiem Marii jako tragicznej kochanki a wyrachowanej intrygantki. Najbardziej trafne ujęcie wskazuje jednak, że była jednocześnie obiema i żadną z nich. Była monarchinią działającą w ramach ograniczeń swojej epoki, wykorzystującą jedyne dostępne jej narzędzia, czyli małżeństwo i dziedzictwo, aby utrzymać władzę. Burzliwość jej życia uczuciowego wynikała z napięcia między jej silną osobowością a strukturą polityczną, która nie była w stanie jej pomieścić. Gdy stanęła na szafocie w Fotheringhay i odsłoniła czerwoną suknię symbolizującą katolickie męczeństwo, odzyskała kontrolę nad własną narracją. W tym ostatnim geście przekształciła swoje ciało z obiektu skandalu w znak religijnej ofiary. Nawet w chwili śmierci rozumiała siłę symbolu i potrafiła go wykorzystać.
 
Trwałe zainteresowanie życiem uczuciowym Marii Stuart mówi w gruncie rzeczy więcej o naszych współczesnych obsesjach dotyczących relacji między płcią a władzą niż o samej królowej. Wciąż przyciąga nas opowieść o monarchini, która rzekomo „poświęciła wszystko dla miłości”, choć analiza historyczna wskazuje, że jej upadek wynikał przede wszystkim z faktu, iż była kobietą na tronie w świecie niezdolnym zaakceptować jej ludzkich potrzeb. Jej burzliwe relacje były jedynie objawem głębszego problemu. Prawdziwą chorobą był system polityczny, który wymagał od królowej całkowitego wyzbycia się indywidualności i podporządkowania się wzorcowi cichej, posłusznej i najlepiej niewidocznej kobiety. Maria nie chciała się na to zgodzić. Broniła prawa do wyboru partnerów i wierzyła w suwerenność własnych uczuć, co czyni ją nie tylko postacią historyczną, lecz także prekursorką współczesnych zmagań o autonomię osobistą i polityczną. Jej życie było tragedią, ale tragedią monumentalną, w której stawką była nie tylko przyszłość Szkocji, lecz także samo rozumienie królewskiej władzy. Dopiero po śmierci jej dwa „ciała”, naturalne i polityczne, mogły zostać pogodzone, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które nadal zmusza do refleksji nad tym, jak miłość spleciona z władzą potrafi zarówno tworzyć, jak i niszczyć państwa.

Kopia figury nagrobnej Marii Stuart znajdująca się
w Narodowym Muzeum Szkocji. Oryginał wykonany
przez Corneliusa Cure'a i jego syna, Williama, można zobaczyć
w Opactwie Westminsterskim.
fot. Kim Traynor

Analiza jej wyborów małżeńskich prowadzi również do głębszego namysłu nad pojęciem honoru w XVI wieku. Dla Marii honor wynikał z jej królewskiego pochodzenia i przekonania o boskim prawie do rządzenia. Dla jej mężów honor był czymś, co można było zdobyć poprzez bliskość tronu. Darnley uważał, że jego zdrada wobec Marii była obroną własnej godności po odmowie nadania mu Korony Małżeńskiej. Bothwell, porywając królową, próbował narzucić sobie status człowieka honorowego poprzez wymuszone małżeństwo. Tragizm sytuacji Marii polegał na tym, że nie potrafiła znaleźć partnera, którego rozumienie honoru byłoby zgodne z jej własnym. Szukała męża, a znajdowała rywali. Ta fundamentalna sprzeczność sprawiała, że każda rodząca się więź szybko rozpadała się pod ciężarem ambicji.
 
W rezultacie studium jej życia uczuciowego wykracza poza ramy biografii i staje się refleksją nad filozofią władzy. Pojawia się pytanie, czy kobieta sprawująca rządy może w ogóle posiadać sferę prywatną, czy też każdy jej gest jest z definicji aktem politycznym. Historia Marii udziela jednoznacznej odpowiedzi. Dla niej miłość nie była ucieczką od polityki, lecz jej przedłużeniem. Jej małżeństwa były żywiołami, które zniszczyły jej panowanie, ale były to żywioły, w które wchodziła, ponieważ nie miała innej drogi do stabilizacji swojej pozycji. Burzliwość jej uczuć odzwierciedlała burzliwość jej królestwa, a w zderzeniu tych dwóch sił Maria została złamana. Mimo to pozostaje jedną z najbardziej złożonych i głęboko ludzkich postaci w historii Zachodu. Analizując jej relacje nie jako plotki, lecz jako centralny element jej politycznej egzystencji, zyskujemy pełniejsze zrozumienie ceny, jaką płaci się za władzę, oraz trwałej, często niszczącej siły ludzkiego serca.

 
Bibliografia:

1. Fraser A.: Mary Queen of Scots. Weidenfeld & Nicolson, Londyn 1969.
2. Guy J. A.: Queen of Scots: The True Life of Mary Stuart. Houghton Mifflin, Boston 2004.
3. Knox J.: The First Blast of the Trumpet Against the Monstrous Regiment of Women. Clarendon Press, Oksford 1994
4. Marshall R. K.: Mary Queen of Scots. National Museums Scotland Publishing, Edynburg 2013.
5. Wormald J.: Mary, Queen of Scots: A Study in Failure. Collins, Londyn 1988.
6. Warnicke R. M.: Mary Queen of Scots. Routledge, Londyn 2006.

 
 

 Ⓒ Agnieszka Różycka