Artur Plantagenet, 1. wicehrabia Lisle, zmarł w Tower 3
marca 1542 roku w wieku około osiemdziesięciu lat. Przebywał tam jako więzień
od maja 1540 roku. Artur był jedynym znanym nieślubnym synem króla Yorków, Edwarda
IV. Przyjmuje się, że przyszedł na świat na początku 1471 roku –
najprawdopodobniej w lutym lub marcu – a więc został poczęty tuż przed wyjazdem
Edwarda z Anglii. Król powrócił w marcu 1471 roku i po raz ostatni przejął tron
z rąk lancasterskiego Henryka VI. Dokładne miejsce i data narodzin Artura
pozostają niepewne, podobnie jak tożsamość jego matki. Choć Edward IV był
oddany swojej żonie, Elżbiecie Woodville, miał co najmniej trzy oficjalnie uznane
metresy, a za matkę Artura najczęściej uznaje się kobietę, która nazywała się
Elżbieta Lucy. Do śmierci ojca w 1483 roku Artur wychowywał się na dworze
królewskim, w otoczeniu swojego prawowitego przyrodniego rodzeństwa, w tym
Elżbiety York, do której dworu dołączył później po jej ślubie z Henrykiem
VII. Za panowania Henryka VIII Artur
pozostał związany z dworem, choć jego nieślubne pochodzenie wykluczało go z
jakiejkolwiek kolejki do tronu. Uważano go za osobę „politycznie nieszkodliwą”,
a jednocześnie – jako mężczyznę po czterdziestce – za „cenionego” członka rodziny
królewskiej. Ówcześni opisywali jego charakter jako zbliżony do usposobienia
Edwarda IV: „łagodny i ugodowy”, co wyraźnie kontrastowało z coraz bardziej
gwałtownymi i nieprzewidywalnymi reakcjami Henryka VIII.
 |
Artur Plantagenet (po prawej stronie w czerwonym nakryciu głowy).
Grafika ukazuje fragment procesji Rycerzy Orderu Podwiązki, który
znajduje się w Czarnej Księdze Podwiązki z około 1535 roku. Ilustracja
pochodzi z Kolekcji Królewskiej przechowywanej w zamku Windsor.
Na kaftanie heraldycznym Artura widnieje złożona tarcza herbowa:
w pierwszym polu umieszczono herby nowożytnej Francji i Anglii, drugie
i trzecie pole zajmuje herb rodu de Burgh, a czwarte - Mortimerów.
Z takiego samego zestawienia herbów korzystał również stryj Artura,
Edmund York, hrabia Rutland (1443-1460). Ten sam układ pojawia się
także na tarczy herbowej Williama Courtenaya, 1. hrabiego Devon,
męża Katarzyny York, córki Edwarda IV i Elżbiety Woodville. Można go
zobaczyć w rzeźbie na południowym portyku kościoła w Tiverton.
Taka kompozycja herbów miała podkreślać, że książęta Yorku wywodzili się
od Lionela z Antwerpii, księcia Clarence, syna Edwarda III,
co stanowiło podstawę ich pretensji do angielskiego tronu. |
Artur Plantagenet poślubił Elżbietę Grey, wdowę po
Edmundzie Dudleyu, 12 listopada 1511 roku – małżeństwo to najprawdopodobniej
zostało zaaranżowane z inicjatywy Henryka VIII. Dudley, główny doradca
finansowy Henryka VII, został stracony w sierpniu 1510 roku pod zarzutem tzw.
„zdrady pośredniej” (ang. constructive
treason), stając się jedną z pierwszych ofiar nowego panowania. Dzięki temu
związkowi Artur stał się ojczymem czworga małych dzieci Dudleya, w tym
pięcioletniego Jana Dudleya, a także uzyskał dostęp do ziem i posiadłości
należących wcześniej do jego poprzednika, skonfiskowanych po wyroku śmierci. W
1519 roku zmarła nastoletnia siostrzenica Elżbiety Grey – Elżbieta, 5.
baronessa Lisle. Jej tytuł przeszedł na Elżbietę Grey, która została 6.
baronessą Lisle. W 1523 roku, ze względu na rangę i pochodzenie żony, Henryk
VIII nadał swojemu wujowi tytuł wicehrabiego Lisle. Artur zachował go również
po śmierci Elżbiety około 1526 roku i w kolejnych latach powszechnie określano
go jako „Lorda Lisle”.
W trakcie całego panowania Henryka VIII Lisle był
wielokrotnie nagradzany za lojalność wobec monarchy. Otrzymał kolejne urzędy i
zaszczyty, w tym miejsce w Tajnej Radzie oraz Order Podwiązki. Ale to 24 marca
1533 roku spotkało go jedno z najważniejszych wyróżnień – został mianowany
namiestnikiem Calais. W tym okresie miasto było jedyną angielską enklawą na
kontynencie i znajdowało się w opłakanym stanie, niedofinansowane i
niedostatecznie zaopatrzone. Lisle odpowiadał za życie około czterech tysięcy
mieszkańców oraz za utrzymanie portu, kluczowego zarówno dla handlu wełną, jak
i dla angielskiej obrony militarnej. W Calais dołączyła do niego jego druga
żona, Honor Grenville, poślubiona w 1529 roku, wraz z pięcioma córkami. Ich
liczne gospodarstwo domowe ulokowano w południowej części ufortyfikowanego
miasta. Podczas gdy „łagodny” charakter Lisle’a skłaniał niektórych historyków
do krytycznej oceny jego dowodzenia, lady Lisle była znana z energicznego
charakteru i determinacji, aktywnie wspierała interesy męża.
 |
Fragment płyty nagrobnej Honor Grenville
umieszczonej na grobie jej pierwszego męża,
sir Jana Bassetta z Umberleigh.
Zabytek znajduje się w kościele w Atherington
w hrabstwie Devon. |
Wiosną 1540 roku wydarzenia rozgrywające się w Anglii
zaczęły wywoływać niepokój również po drugiej stronie kanału La Manche. Pozycja
Tomasza Cromwella – Lorda Tajnej Pieczęci i świeżo mianowanego hrabiego Essex –
zaczęła gwałtownie słabnąć. Henryk VIII był coraz bardziej rozczarowany swoim
małżeństwem z Anną Kliwijską, które to właśnie Cromwell zaaranżował.
Jednocześnie król, zaniepokojony narastającymi napięciami religijnymi
wywołanymi reformacyjnymi zmianami poprzedniej dekady, uznał, że kazania
wygłaszane zarówno w Londynie, jak i w Calais, przyczyniają się do
destabilizacji sytuacji w kraju. Cromwell, od dawna niechętny sędziwemu
Lisle’owi, przekonał Henryka, że jego krewny nie radzi sobie z narastającymi
konfliktami wyznaniowymi i że jego dalsze pozostawanie na stanowisku jest
niebezpieczne. W rezultacie 16 maja 1540 roku Lisle otrzymał rozkaz
natychmiastowego powrotu z Calais do Anglii. Przybył do Londynu trzy dni
później, przekonany, że czeka go awans do godności hrabiego. Po udziale w
posiedzeniu Izby Lordów i spotkaniu kapituły Orderu Podwiązki został jednak
niespodziewanie zatrzymany w pałacu w Greenwich, a następnie przewieziony do
Tower – pięć mil w górę Tamizy. Z twierdzy tej nie wyszedł już nigdy.
Lisle został oskarżony o zdradę stanu. Zarzucono mu, że
wiedział o spisku zorganizowanym przez jego kapelana, Grzegorza Botolpha, który
miał dopuścić do przejęcia Calais przez papieża i kardynała Reginalda Pole’a.
Pole był krewnym Lisle’a – jego matką była Małgorzata Plantagenet, hrabina
Salisbury, jedyna żyjąca córka Jerzego Plantageneta, młodszego brata Edwarda
IV. Po egzekucjach sir Tomasza More’a i biskupa Jana Fishera w 1534 roku – obaj
zostali skazani za odmowę uznania Henryka VIII za głowę Kościoła w Anglii –
Pole otwarcie potępiał króla, wysyłając mu listy pełne oskarżeń. Uciekł z
Anglii i z kontynentu prowadził kampanię przeciwko „heretyckiemu” królowi,
próbując nakłonić europejskich monarchów do wspólnego działania przeciw
Henrykowi. Jego działalność sprawiła, że wszyscy jego krewni znaleźli się w
kręgu podejrzeń i królewskiego gniewu. Choć krytykowano również sposób, w jaki
Lisle zarządzał Calais, wielu, w tym podobno sam Henryk VIII, uważało, że jego
błędy wynikały raczej z braku doświadczenia niż ze złej woli. Po jego
aresztowaniu 30 maja 1540 roku przeszukano jego oficjalną rezydencję w Calais, a wszystkie dokumenty zostały skonfiskowane. Wśród nich
znajdowała się obszerna korespondencja Lisle’a i jego żony, gromadzona podczas
ich pobytu w Calais – listy od rodziny, przyjaciół, urzędników królewskich i
służby. Zawierały one szczegółowe opisy codziennego życia i zostały zabrane do
Tower jako potencjalne dowody w sprawie. Kolekcja ta, licząca ponad 3000
dokumentów, przetrwała do dziś i stanowi jedno z najcenniejszych źródeł do
badań nad życiem codziennym w Anglii Tudorów. Honor Lisle oraz dwie jej córki
zostały objęte aresztem domowym w Calais. Wydarzenia te miały na lady Lisle
głęboki, wyniszczający wpływ, a jej współcześni twierdzili nawet, że po
uwięzieniu męża i jego śmierci popadła w rozpacz, z której nie otrząsnęła się
przez wiele lat.
 |
Panorama Calais ukazująca mury miejskie oraz najważniejsze
budynki miasta. Grafika pochodzi z Kroniki Calais
z czasów panowania Henryka VII i Henryka VIII. |
Lisle spędził resztę życia w Tower, nieustannie
podkreślając swoją niewinność i odrzucając wszelkie zarzuty zdrady wobec króla
czy państwa. Niespełna miesiąc po jego uwięzieniu los odwrócił się również
przeciwko Tomaszowi Cromwellowi, który został aresztowany, osadzony w Tower, a
następnie skazany aktem konfiskaty i stracony na Tower Hill 28 lipca 1540 roku.
Mimo upadku głównego oskarżyciela Lisle nie odzyskał wolności. Nie postawiono
mu żadnych formalnych zarzutów, lecz pozbawiono go stanowiska namiestnika Calais,
a jego następca przejął tamtejszą rezydencję już na początku lipca 1540 roku. Podczas
pobytu w Tower Lisle musiał zdawać sobie sprawę z tragicznego losu innych
więźniów, w tym swojej kuzynki, Małgorzaty Plantagenet, hrabiny Salisbury,
straconej w maju 1541 roku po buncie jej syna przeciwko królowi. Po ponad
osiemnastu miesiącach niepewności, w styczniu 1542 roku pojawiły się pierwsze
oznaki zmiany jego sytuacji. Współcześni mu donosili, że zwrócono mu insygnia
Orderu Podwiązki i że „jest bliski ułaskawienia”, mimo iż nigdy nie objęto go
aktem konfiskaty. Obecnie pojawiają się sugestie, że egzekucje Katarzyny Howard
i jej dwórki, Jane Parker, lady Rochford, 13 lutego 1542 roku, w połączeniu z
nieustannymi protestami niewinności Lisle’a, mogły skłonić Henryka VIII do
okazania łaski swojemu wiekowemu krewnemu.
I tak oto 3 marca 1542 roku król wysłał do Tower
sekretarza stanu, sir Tomasza Wriothesleya. Miał on przy sobie diamentowy
pierścień, który Henryk zdjął z własnej ręki – symbol jego decyzji o
oczyszczeniu Lisle’a z zarzutów i przywróceniu mu wolności. Zanim jednak Lisle
mógł opuścić więzienie, zmarł. Najprawdopodobniej w ciasnej celi, która była
jego domem przez ostatnie 21 miesięcy. Martyrolog Jan Foxe zanotował później,
że wicehrabia doznał nagłego ataku serca tego samego wieczoru, ponieważ jego
organizm nie wytrzymał „radości” i wzruszenia po usłyszeniu wiadomości o
planowanym uwolnieniu. Został pochowany bez większych ceremonii w kaplicy świętego
Piotra w Okowach w Tower, podczas skromnego pogrzebu opłaconego przez króla.
Choć nigdy nie został skazany za zdradę ani objęty aktem konfiskaty, jego grób
pozostał nieoznaczony, a ciało spoczęło wśród tych, którzy stracili życie na
pobliskim Tower Hill.
 |
Kaplica Królewska świętego Piotra w Okowach znajdująca się
na terenie Tower. Jest to miejsce pochówku Artura Plantageneta.
fot. Samuel Taylor Geer |
Po śmierci męża Honor Lisle wróciła do Anglii. Według niektórych
przekazów nadzorowała przeniesienie jego szczątków z kaplicy Tower do kościoła
parafialnego świętego Piotra w Soberton w hrabstwie Hampshire. Niektórzy
współcześni historycy mówią, że możliwe, iż Lisle został potem pochowany w
południowym transepcie tej świątyni. Jeśli jednak do przeniesienia nie doszło,
jego ciało mogło należeć do tych, które odkryto podczas renowacji kaplicy w
1876 roku, kiedy wymieniano posadzkę. Niezidentyfikowane szczątki złożono w
skrzyniach i przeniesiono do specjalnie przygotowanej krypty. Po śmierci
Lisle’a tytuł wicehrabiego przeszedł na jego pasierba, sir Jana Dudleya –
najstarszego syna Elżbiety Grey. W tym czasie Dudley pełnił drobne funkcje na
dworze, a jego niedawne nominacje na koniuszego królowych Anny Kliwijskiej i
Katarzyny Howard zbliżyły go do monarchy. Mimo śmierci matki i ponownego
małżeństwa Lisle’a, Dudley utrzymywał kontakt z ojczymem i trzema młodszymi
przyrodnimi siostrami, lecz była to raczej zmienna relacja – „od chłodnej do serdecznej” – a brak wsparcia
Dudleya po aresztowaniu Lisle’a jest tego wyraźnym dowodem. W 1532 roku doszło
między nimi do konfliktu, gdy Dudley sprzedał ziemie, które miał odziedziczyć
dopiero po śmierci ojczyma. Lisle zanotował wówczas z goryczą, że „sir Jan
Dudley może zobaczyć, iż traktowałem go bardziej jak syna niż pasierba”.
Dziewięć dni po śmierci swojego ojczyma sir Jan Dudley
otrzymał listy patentowe, na mocy których został oficjalnie wyniesiony do
godności wicehrabiego Lisle „z tytułu swojej matki, lady Elżbiety, siostry i
dziedziczki sir Jana Greya, wicehrabiego Lisle, której ostatnim mężem był
Artur Plantagenet, zmarły wicehrabia Lisle”. Uroczystość odbyła się w
Prywatnej Komnacie króla w pałacu Whitehall w Westminsterze. Podczas ceremonii
Dudleyowi towarzyszył sir Jan Russell, Lord Wielki Admirał, stojący po jego
lewej stronie, oraz Edward Seymour, 1. hrabia Hertford, jego bliski przyjaciel,
stojący po jego prawej stronie. W ciągu roku od objęcia miejsca w Izbie Lordów
kariera Dudleya nabrała tempa – z funkcjonariusza pełniącego pomniejsze
obowiązki na dworze stał się jednym z najważniejszych urzędników, obejmując
m.in. stanowisko Lorda Admirała oraz zasiadając w Tajnej Radzie. Przejęcie
tytułu przez Dudleya oznaczało, że wicehrabiostwo Lisle powróciło do bezpośredniej
linii potomków Jana Talbota, wcześniejszego wicehrabiego Lisle – syna Jana
Talbota, 1. hrabiego Shrewsbury, który poległ wraz z ojcem w bitwie pod
Castillon w lipcu 1453 roku, walcząc przeciwko Francuzom. Klęska ta zakończyła
wojnę stuletnią i zapoczątkowała dziesięciolecia politycznej niestabilności
oraz konfliktów wewnętrznych, które ostatecznie doprowadziły do wybuchu Wojen
Dwóch Róż.
Bibliografia:
- Byrne M. S. C. (red.):
The Lisle Letters: An Abridgement.
The Chicago University Press. Chicago 1983.
- Loades D:. John Dudley, Duke of Northumberland.
1504-1553. Oxford University Press. Oksford 1996.
- Paul J.: The House of Dudley: A New History of Tudor
England. Penguin. Londyn 2022.
- Watkins S. B.: Arthur Plantagenet: Henry VIII's Illegitimate
Uncle. Pen & Sword Ltd., Barnsley 2022.
Ⓒ Agnieszka Różycka
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz