Książkę przeczytałam dzięki uprzejmości Wydawnictwa. Dziękuję!
Wydawnictwo:
HELION/EDITIO
Gliwice
2013
Rosja
to kraj wielonarodowościowy i wielokulturowy. To też kraj, którego nie można do
końca zrozumieć ze względu na swoistą różnorodność. Niektórzy mówią nawet, że jej
mieszkańców charakteryzują swego rodzaju sprzeczności. Z jednej strony będą
współczuć i pomagać, jeśli zajdzie taka potrzeba, a z drugiej doprowadzą do łez
i przyprawią o ból i cierpienie. Dlatego też naszych północno-wschodnich
sąsiadów należy odkrywać powoli, lecz nie można mieć gwarancji, że któregoś
dnia poznamy ich prawdziwą twarz. Nikomu nie trzeba przypominać, że Polskę i
Rosję łączy wiele, ale jednocześnie sporo dzieli. Od wieków wzajemne relacje
pomiędzy obydwoma krajami nie są najlepsze i nic nie wskazuje na to, aby ta
kwestia uległa zmianie, ponieważ wciąż pojawiają się nowe rysy. Dzieli nas głównie
dramatyczna i bolesna historia, o której nie można zapomnieć. Przypuszczam, że
będą musiały minąć pokolenia, aby można było przejść do porządku dziennego nad
tym, co spotkało Polaków z ręki Rosjan.
Zapewne
Rosjanie będą mogli powiedzieć o nas dokładnie to samo, bo w historii swojego
kraju odnajdą wydarzenia, w których braliśmy udział, a które przysporzyły Rosji
cierpień. Aby o tym wszystkim zapomnieć i wybaczyć trzeba najpierw wyjaśnić
sobie wszelkie nieporozumienia i przyznać się do popełnionych błędów zarówno po
jednej, jak i po drugiej stronie. Należałoby zatem odrzucić kłamstwa
historyczne i przestać wybielać to, co z pewnością białe nie jest. Dlatego też
wiele zależy od polityków, bo to oni w głównej mierze kształtują obraz Polski i
Rosji. Wbrew pozorom polityka wywiera naprawdę ogromny wpływ na obywateli
danego kraju. To polityka kształtuje ich umysły i pozwala wierzyć w rzeczy,
które wielokrotnie mijają się z prawdą.
Rosja
widziana oczami Macieja Jastrzębskiego – zagranicznego korespondenta Polskiego
Radia – wydaje się dość przyjaznym krajem, choć wiele należałoby w niej
zmienić, głównie jeśli chodzi o politykę. Rosja to nie liberalna Europa, gdzie
każdy może czuć się swobodnie bez strachu, że jego prawa zostaną złamane. Autor
w swojej książce skupia uwagę na wielu kwestiach dotyczących Federacji
Rosyjskiej. Czytelnik odnajdzie w reportażu sporo polityki, historii, ale także
życia zwykłych ludzi, z którymi Maciej Jastrzębski zdążył się zaprzyjaźnić
podczas swojego pobytu w tym kraju, jak na przykład z Borysem Anatolijewiczem. Tak
więc poznajemy nie tylko czołowych rosyjskich polityków, ale również
oligarchów, którzy odgrywają bądź odgrywali w Rosji ważną rolę dopóki nie
zapragnęli samodzielności i nie wystąpili przeciwko władzy, co oczywiście nie
skończyło się dla nich najlepiej. W Rosji naprawdę trzeba uważać, aby nie
narazić się rządzącym. Kara za „wychylanie się” może być naprawdę sroga i
zaważyć na całym dalszym życiu delikwenta i jego rodziny.
![]() |
Plac Czerwony – w tle Mauzoleum Lenina |
Podobnie
rzecz ma się w przypadku zwykłych ludzi. To, co najbardziej boli statystycznego
Rosjanina, to łamanie praw człowieka. Poza tym – tak jak w każdym kraju – są
biedni i bogaci. Te różnice widać bardzo wyraźnie, zwłaszcza wtedy, gdy naprzeciwko
siebie postawimy poszczególne dzielnice Moskwy. Polakom Rosja kojarzy się
przede wszystkim ze Związkiem Radzieckim, od którego przez kilkadziesiąt lat
byliśmy uzależnieni i musieliśmy tańczyć tak, jak akurat zagrał nam ten czy
inny radziecki przywódca. Czasy komunizmu nie są zbyt odległe, dlatego też
trudno jest o nich zapomnieć na zawołanie, zważywszy że wciąż żyją ludzie,
którzy na własnej skórze przeżyli jego dramat.
Niemniej
współczesna Rosja to nie Związek Radziecki, choć są i tacy, którzy z sentymentem
wspominają Włodzimierza Lenina (1870-1924) czy Józefa Stalina (1878-1953). Dzisiejsi
Rosjanie są chłonni świata. Pragną zdobywać wykształcenie, mieć dobrą pracę i
równie dobrze zarabiać, podróżować i doświadczać tego wszystkiego, co ma im do
zaoferowania zachodni świat. Odniosłam wrażenie, że dla niektórych Rosjan to
właśnie Polska jest takim „oknem na Zachód”. To od nas uczą się tego, że można
żyć inaczej. Ich przyjazne uczucia wobec naszego kraju objawiają się głównie
tym, że z zainteresowaniem czytają książki polskich autorów, słuchają utworów
Fryderyka Chopina (1810-1849), zachwalają polską kuchnię, a nasza kultura generalnie
staje się dla nich wzorem, z którego chętnie czerpią. Ale nie wszystko wygląda tak kolorowo.
Maciej Jastrzębski pokazuje także tę drugą stronę rosyjsko-polskich relacji. Chodzi tutaj głównie o to, w jaki sposób Rosjanie
postrzegają Polaków i na odwrót. Niestety, na tym polu nie zawsze jest tak, jak
być powinno, aby móc zachować przyjazne stosunki. Są bowiem tacy, którzy
chcieliby, żeby Polacy wręcz przepraszali ich za to, że w pewnym momencie
poderwali się do walki, powstała Solidarność, a my staliśmy się wolnym i
niezależnym krajem, wydostając się spod buta Związku Radzieckiego. Niektórzy
Rosjanie chcieliby za wszelką cenę zamieść historię pod dywan i najlepiej
byłoby, gdyby nikt już do niej nie wracał, a niestety „mali Polaczkowie” wciąż
to robią, co Rosjan bardzo denerwuje. Bo zdaniem niektórych Polacy tylko
narzekają, wypominają ciemne strony historii, jak: zabory, inwazję sowiecką w dniu
17 września 1939 roku, wywózkę na Syberię, Katyń i jeszcze wiele innych
wydarzeń, o których oni nie chcą pamiętać. Nie rozumieją, dlaczego Polacy zapominają
o tym, że z rąk hitlerowców wyzwalała ich Armia Czerwona. Tylko że ta sama
Armia Czerwona najpierw nas zaatakowała, a potem pozwoliła na to, aby powstańcy warszawscy wykrwawili się na
śmierć. No cóż, wydaje mi się, że taki pogląd jest efektem fałszowania historii
przez dziesiątki lat i wmawiania ludziom, że prawda wyglądała zupełnie inaczej.
Nawet jeśli ktoś znał fakty, to pod karą obowiązywał go zakaz mówienia o nich. Zresztą
bardzo podobnie sytuacja przedstawiała się w komunistycznej Polsce. U nas
również nie wolno było głośno mówić o wielu rzeczach, które w jakiś sposób
niechlubnie łączyły się z polityką Związku Radzieckiego. Jedno jest pewne:
takie przepychanki słowne do niczego dobrego nie doprowadzą i jeśli obydwie
strony chcą żyć ze sobą w zgodzie, to trzeba przestać obrażać siebie nawzajem.
![]() |
Moskwa w XVII wieku Obraz został namalowany w 1922 roku. autor: Apollinarij Wasniecow (1856-1933) |
Myślę,
że intencją Macieja Jastrzębskiego było napisanie książki, która pozwoliłaby Polakom
spojrzeć na Rosję w innym świetle. Autorowi po części na pewno się to udało. Matrioszka
Rosja i Jastrząb to jeden z wielu kroków, jakie należy podjąć, aby móc
naprawić to, co zniszczyła przeszłość i nierzadko psuje teraźniejszość. Pewne
jest natomiast, że nie można przejść obojętnie obok kraju, z którym od wieków
dzieli się granicę. Książka jest doskonałą lekturą dla tych, którzy nie znają
Rosji, ale także dla tych, którzy chcieliby pogłębić swoją wiedzę o tym kraju.
Czytelnik odnajdzie w lekturze szereg ciekawostek, o których media milczały. Omówione
są też wydarzenia, o których swego czasu było bardzo głośno. Nie zawsze
informacje na ich temat przysparzały Rosji chwały. Często sprawiały, że świat
zachodni krytykował poczynania rosyjskich władz.
Jak
już wspomniałam wyżej, Maciej Jastrzębski kreuje obraz Rosji, którą można
polubić. Przypuszczam, że książka Matrioszka Rosja i Jastrząb została
napisana właśnie w takim klimacie, dlatego iż sam Autor dobrze czuje się w
państwie, w którym przyszło mu pracować, natomiast przy pomocy tej publikacji
pragnie zaszczepić w swoich rodakach chęć do zmiany sposobu postrzegania Rosji
i jej mieszkańców. Czy tak się stanie? Czas pokaże.
********
Historia Rosji w pigułce
(dla zainteresowanych)
![]() |
Ruryk autor: Hermanus W. Koekkoek (1815-1882) |
W
pierwszym tysiącleciu teren południowej Rosji zamieszkiwany był przez
nomadyczne plemiona praindoeuropejskie. Podczas swoich wędrówek na południe i
zachód zakładały one nowe osady, dając w ten sposób początek ludom europejskim
takim, jak: Bałtowie, Grecy czy Słowianie. Jeśli chodzi o Słowian, to trzeba
pamiętać, że osiedlili się oni w dorzeczu Dniepru w V wieku naszej ery. Niemniej
początki państwa ruskiego sięgają IX wieku, kiedy rozproszone plemiona
ugrofińskie i wschodniosłowiańskie zostały zjednoczone pod rządami Ruryka
(?-879) i Olega Mądrego (ok. 845-912). I tak oto powstała dynastia
Rurykowiczów, która swoje rządy sprawowała do końca XVI wieku. W 882 roku Oleg
Mądry wyprawił się na Kijów, a ze zjednoczonych ziem powstała Ruś Kijowska. Z
kolei w połowie X wieku dzięki sprawnym rządom księżna Olga Kijowska (ok.
927-969) dokonała centralizacji władzy monarszej. Kolejni władcy doprowadzili
do poszerzenia wpływów ruskich i dotarli na teren Bałkanów oraz Krym. W 988
roku Ruś Kijowska przyjęła chrzest, co spowodowało, że wstąpiła w krąg państw
cywilizowanych.
W XI
wieku Ruś Kijowska narażona była na liczne wstrząsy i konflikty na tle
politycznym. W konsekwencji walk pomiędzy poszczególnymi książętami państwo
podzielono na dzielnice. To swoiste rozbicie polityczne jeszcze bardziej
spotęgowało się w XII wieku. Z kolei w wieku XIII doszło do najazdu Tatarów na
ziemie ruskie. W 1223 roku po przegranej bitwie nad rzeką Kałką praktycznie
całe terytorium znalazło się pod władzą nieprzyjaciela. Ziemie zachodnie Rusi
Kijowskiej coraz bardziej stawały się uzależnione od Litwy, co sprawiło, że w
pierwszej połowie XIV wieku Kijowszczyzna stała się częścią Litwy. W 1325 roku
stolicę Wszechrusi przeniesiono z Włodzimierza nad rzeką Klaźmą do Moskwy. Od
tego momentu coraz większy prestiż zdobywało Księstwo Moskiewskie. W 1380 roku
Tatarzy ponieśli klęskę w bitwie na Kulikowym Polu. Niemniej pomimo osłabienia
mongolskich wpływów, ruskie księstwa wciąż pozostawały w rozproszeniu, a ich
wewnętrzne zjednoczeniowe zamiary osłabiane były przez Wielkie Księstwo
Litewskie, które uzależniało od siebie zachodnie ziemie Rusi Kijowskiej.
![]() |
Pojedynek tatarskiego harcownika Czełubeja z Aleksandrem Pierieswietiem (?-1380) podczas bitwy na Kulikowym Polu |
W
roku 1478 doszło jednak do zjednoczenia ziem ruskich, a stało się to pod
rządami wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III Srogiego (1440-1505), który
otrzymał również tytuł cara Wszechrusi. Za jego panowania definitywnie pokonano
Tatarów oraz dokonano przyłączenia nowych ziem, jak na przykład Nowogrodu
Wielkiego. Znaczenie państwa wzrosło jeszcze bardziej po upadku Cesarstwa
Bizantyjskiego, które nastąpiło w 1453 roku. Wtedy to Iwan III Srogi uznał
samego siebie kontynuatorem tradycji bizantyjskiej, poślubił Zofię Paleolog
(ok. 1456-1503), a jako herb przyjął znak Cesarstwa Zachodniorzymskiego, którym
był dwugłowy orzeł. W 1547 roku na tronie zasiadł car Iwan IV Groźny
(1530-1584), który przeprowadził szereg reform, w tym ograniczył władzę
szlachty i bojarów, powołał armię, jak również ujednolicił i unormował prawo.
Niemniej jego polityka była niezwykle krwawa, brutalna i bezkompromisowa, co w
efekcie doprowadziło do osłabienia państwa.
Na
początku XVII wieku rozpoczęła się natomiast wojna domowa, która do historii
przeszła pod nazwą Wielka Smuta. W związku z tym w latach 1605-1613 w Rosji
zapanowało bezkrólewie. W tym czasie próbowano jednak osadzić na tronie Dymitra
I Samozwańca (ok. 1581-1606), który twierdził, że jest synem Iwana IV Groźnego.
W końcu powstrzymano liczne najazdy na Moskwę, natomiast w 1613 roku władzę
objął Michał I Fiodorowicz z dynastii Romanowów (1596-1645). W drugiej połowie
XVII wieku państwem zaczęły wstrząsać liczne powstania będące skutkiem
niezadowolenia zwykłych obywateli. Pomimo tych zawirowań carowie nie
zrezygnowali z prowadzenia polityki podbojów. W latach 1654-1667 trwała
przecież wojną z Polską, a w jej efekcie Rosja zdobyła część Ukrainy. Dynastia
Romanowów przyczyniła się w znaczący sposób do osłabienia pozycji Szwedów. Było
to podczas wojny północnej, która miała miejsce w latach 1700-1721. Fakt ten
sprawił, że wpływy Rosji uległy poważnemu wzmocnieniu.
![]() |
Car Piotr I Wielki Portret powstał w 1710 roku. autor: Jean-Marc Nattier (1685-1766) |
Car
Piotr I Wielki (1672-1725) zasiadł na rosyjskim tronie w 1682 roku. Podczas
swojego panowania przeprowadził szereg reform, natomiast okres jego rządów dał
początek Imperium Rosyjskiemu. Car podróżował po całej Europie, aby poznać
kulturę oraz sposoby sprawowania rządów w państwach, które wówczas uważano za
rozwinięte. W oparciu o własne obserwacje Piotr I Wielki reformował Rosję,
dzięki czemu zredukował różnice dotyczące rozwoju cywilizacyjnego zaistniałe
pomiędzy Wschodem a Zachodem. To on wdrożył nowy alfabet oraz kalendarz. Wprowadził
zmiany administracyjne, jak również zreformował armię. Wspierał gospodarkę,
troszczył się o rozwój przemysłu i handlu, założył także sieć szkół
elementarnych i Rosyjską Akademię Nauk w Petersburgu. Było to w roku 1724, zaś
jej oficjalnego otwarcia dokonano rok później.
Lata
1762-1796 to czas panowania carycy Katarzyny II Wielkiej (1729-1796), której
domeną było przede wszystkim prowadzenie dość agresywnej polityki zagranicznej.
Za czasów carycy Katarzyny II Rosja walczyła z Turkami, dzięki czemu uzyskała
dostęp do Morza Czarnego. Prócz tego, władczyni włączyła do cesarstwa wschodnie
ziemie Rzeczypospolitej. Z kolei car Aleksander I Romanow (1777-1825) podbił w
roku 1801 tereny Gruzji. W 1809 roku zawładnął Finlandią, zaś w 1812 roku
pogrążył armię Napoleona I Bonapartego (1769-1821). Niemniej hegemonistyczną
pozycję Rosji w Europie wzmocniły uchwały kongresu wiedeńskiego trwającego od
września 1814 roku do 9 czerwca roku 1815. Postanowienia terytorialne i
dyplomatyczne zawarte w dokumencie nie zostały naruszone aż do wybuchu wojny
krymskiej, która miała miejsce w latach 1853-1856. Z kolei na skutek sporów
pomiędzy Francją a Prusami (1870-1871) Rosjanie uzyskali panowanie na Morzu
Czarnym. Kilka lat później Rosja rozpoczęła wojnę z Imperium Osmańskim.
Wiek
XX rozpoczął się dla Rosji wojną z Japonią. Konflikt miał miejsce w latach
1904-1905 i chodziło o uzyskanie wpływów w Korei i Mandżurii. W 1905 roku
wybuchła rewolucja, która spowodowana była tym, że ludność domagała się
przyznania podstawowych swobód obywatelskich, czyli wolności słowa, swobodnego
wypowiadania się na łamach prasy, prawa do zrzeszania sie i organizowania
zgromadzeń. W 1914 roku Rosja udzieliła natomiast swojego poparcia Serbom,
którzy tkwili wówczas w konflikcie z Austro-Węgrami. W konsekwencji wydarzenie
to doprowadziło do wybuchu pierwszej wojny światowej, zwanej Wielką Wojną
(1914-1918). Odniesione porażki spowodowały pogłębienie się istniejącego już
kryzysu w Rosji, która utraciła swoje wpływy, na przykład na terenach dawnej
Rzeczypospolitej, na Litwie, Ukrainie i w Finlandii. W 1917 roku doszło
natomiast do wybuchu Rewolucji Lutowej. Obalono cara Mikołaja II
Aleksandrowicza Romanowa (1868-1918), zaś władza dostała się w ręce Rządu
Tymczasowego.
![]() |
Rząd Tymczasowy premiera Gieorgija Lwowa (1861-1925) Marzec 1917; Pałac Maryjski |
W
tym samym roku władzę w Rosji przejęli bolszewicy, a stało się to w momencie
wybuchu Wielkiej Rewolucji Październikowej, którą sami zapoczątkowali. W 1922
roku powstał Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, w którego składzie
znalazły się rosyjskie gubernie oraz Białoruś i Ukraina. Dwa lata później
władzę w państwie objął Józef Stalin (1878-1953), który wprowadził w kraju
dyktaturę, a jego polityka opierała się na krwawych represjach. W dniu 17
września 1939 roku Związek Sowiecki napadł na Polskę, natomiast w 1941 roku
Trzecia Rzesza wypowiedziała wojnę ZSRR. Pomimo zwycięstwa w bitwie pod
Stalingradem (1942-1943; obecnie Wołgograd), a potem zdobycia Berlina (1945)
państwowa gospodarka i tak została zrujnowana.
Po
zakończeniu drugiej wojny światowej Związek Radziecki poważnie zyskał na znaczeniu
w Europie Środkowo-Wschodniej. W 1955 roku zapoczątkował powstanie Układu
Warszawskiego, który zrzeszał wszystkie państwa uzależnione od jego polityki. I
tak oto rozpoczęła się rywalizacja o polityczne wpływy ze Stanami
Zjednoczonymi, co w efekcie doprowadziło do tak zwanej zimnej wojny, czyli
konfliktu opierającego się na rozwoju wojennych technik i wyścigu zbrojeń, jak
również na zdobyciu kosmosu. W 1985 roku generalnym sekretarzem Komunistycznej
Partii Związku Radzieckiego (KPZR) został Michaił Gorbaczow. Polityczne
działania Gorbaczowa ostatecznie doprowadziły do rozpadu Związku Radzieckiego.
W roku 1991 podpisano zatem układ białowieski, na którego mocy ZSRR
definitywnie przestał istnieć, natomiast z części byłych republik radzieckich zostały
utworzone niepodległe państwa.
W
latach 90. XX wieku często dochodziło do konfliktów Federacji Rosyjskiej z
Czeczenią, czego skutkiem były dwie wojny: pierwsza w latach 1994-1996, a druga w 1999 roku. Pomimo że
sytuację opanowano, to jednak od czasu do czasu nadal dochodzi do incydentów, w
których giną ludzie, czego przykładem są: atak na moskiewski teatr na
Dubrowce w październiku w 2002 roku oraz atak terrorystyczny na szkołę w
Biesłanie (Osetia Północna) we wrześniu 2004 roku. W 2000 roku po raz pierwszy
wybory prezydenckie w Rosji wygrał Władimir Putin, który zastąpił na tym
stanowisku Borysa Jelcyna (1931-2007). Od samego początku swojej prezydentury
Władimir Putin stara się odbudować rosyjską potęgę. Przez cztery lata
(2008-2012) prezydentem Federacji Rosyjskiej był Dmitrij Miedwiediew, którego
polityczne działania nie odbiegały od tych preferowanych przez Putina. Pomimo
rozmaitych problemów – czy to politycznych, czy gospodarczych – Rosja wciąż
stara się być jednym z najbardziej wpływowych państw na świecie.
To sztuka tak streścić historię Rosji. Co do samej książki to wydaje mi się godna uwagi.
OdpowiedzUsuńRobiłam, co mogłam. :-) O wielu ważnych rzeczach nie napisałam. Ale z drugiej strony coś muszę sobie zostawić na kolejne wpisy, bo o Rosji na pewno coś jeszcze kiedyś napiszę.
OdpowiedzUsuń