Fryderyka Badeńska, królowa Szwecji: legitymizacja dynastyczna, sprawstwo kobiet i polityka wygnania w epoce rewolucji demokratycznej

 



Królowa Fryderyka Dorota Wilhelmina Badeńska (1781-1826), żona Gustawa IV Adolfa, zasiadała na szwedzkim tronie w burzliwych latach 1797-1809. Na kartach podręczników do historii spotkał ją jednak smutny los, ponieważ została zepchnięta na margines na dwa różne sposoby. Szwedzcy historycy z XIX i XX wieku, zapatrzeni w narodową politykę, widzieli w niej tylko bezbarwne tło dla jej nieprzewidywalnego męża. Gustaw IV Adolf, rządzący twardą ręką i chorobliwie nienawidzący Napoleona, całkowicie zdominował tę narrację, a Fryderykę przedstawiano jako cichą ofiarę jego błędów. Z kolei autorzy badający losy kobiet na europejskich dworach zamknęli ją w wygodnym stereotypie. Zrobili z niej kolejną bezbronną księżniczkę, którą najpierw potraktowano jak pionka w politycznym małżeństwie, a potem bezlitośnie zmieciono z tronu w wirze rewolucji i wojen. Taki obraz to jednak spore uproszczenie, które mija się z prawdą. Fryderyka miała realny, międzynarodowy wpływ na bieg wydarzeń, zarówno wtedy, gdy poruszała się wewnątrz skłóconego dworu w Sztokholmie, jak i później, podczas długich lat na wygnaniu. Nowe, krytyczne analizy jej biografii pokazują kobietę zdeterminowaną, która wcale nie przyglądała się biernie upadkowi swojej rodziny, lecz stała się ona ważnym ogniwem w skomplikowanej sieci dyplomatycznej łączącej kraje skandynawskie i niemieckie. Kiedy 13 marca 1809 roku wojskowy zamach stanu pozbawił jej męża korony, Fryderyka nie zamierzała milczeć. Świadoma swojej pozycji, natychmiast ruszyła do walki o prawa do tronu dla swoich dzieci. Wykorzystała do tego potężną broń: swoje pochodzenie i bliskie relacje z wielkim księstwem Badenii oraz rosyjskimi carami. Przebywając za granicą konsekwentnie podkopywała pozycję nowych szwedzkich władz, udowadniając tym samym, że rządzą nielegalnie. Gdy oceniamy jej życie przez pryzmat politycznych małżeństw, dworskich intryg i tego, jak sprytnie używała autorytetu matki na emigracji, widzimy pełnoprawną i twardą uczestniczkę gry politycznej. W rzeczywistości Fryderyka Badeńska była prawdziwym problemem dla nowej szwedzkiej dynastii Bernadotte, a swym uporem i dyplomatycznym talentem zostawiła trwały ślad w historii Europy, która po upadku Napoleona układała się na nowo.

Fryderyka Badeńska (1826)
autor: Joseph Karl Stieler

Aby zrozumieć, jak wyglądała polityczna droga Fryderyki jako królowej, musimy cofnąć się do 1797 roku i przyjrzeć się kulisom jej ślubu. Urodziła się 12 marca 1781 roku w Karlsruhe jako córka Amalii z Hesji-Darmstadt oraz Karola Ludwika, następcy tronu Badenii. Pod koniec XVIII wieku to niewielkie księstwo stało się najważniejszym punktem na matrymonialnej mapie Europy. Wszystko za sprawą Amalii, którą nie bez powodu nazywano „swatową Europy”. Siostry Fryderyki wyszły za mąż za najpotężniejszych władców na kontynencie. Ludwika (jako Elżbieta Aleksiejewna) została carową Rosji u boku Aleksandra I. Karolina założyła koronę królowej Bawarii, Maria została księżną Brunszwiku, a Wilhelmina – wielką księżną Hesji. Ta „badeńska sieć sióstr” była w rzeczywistości potężnym, nieformalnym układem dyplomatycznym, który potrafił przetrwać nagłe zwroty akcji i zmiany sojuszy w ogarniętej wojnami napoleońskimi Europie. Ślub szesnastoletniej Fryderyki z dziewiętnastoletnim Gustawem IV Adolfem, do którego doszło 31 października 1797 roku w Sztokholmie, nie miał nic wspólnego z romantyczną miłością. Był to chłodno skalkulowany ruch, który miał mocno powiązać Szwecję z osią badeńsko-rosyjską. Dla samych Szwedów sojusz ten był na wagę złota. Kraj wciąż nie mógł się podnieść po zabójstwie króla Gustawa III w 1792 roku, brakowało pieniędzy, a wewnątrz państwa wrzało. Małżeństwo dawało Szwecji silną pozycję w relacjach z agresywną, rewolucyjną Francją oraz nieobliczalnym Imperium Rosyjskim. Co ciekawe, do tego ślubu doszło tuż po wielkim skandalu dyplomatycznym z 1796 roku. Gustaw IV Adolf zerwał wtedy zaręczyny z rosyjską wielką księżną Aleksandrą Pawłowną. Młody król w ostatniej chwili odmówił podpisania intercyzy, ponieważ nie chciał się zgodzić, by jego przyszła żona pozostała przy prawosławiu. Żeniąc się niedługo później z Fryderyką Badeńską, Gustaw upiekł dwie pieczenie na jednym ogniu. Uratował mocno nadszarpnięte stosunki z Romanowami (w końcu siostra Fryderyki była przyszłą carową), a jednocześnie zyskał żonę protestantkę o doskonałym pochodzeniu. Dodatkowym plusem był fakt, że Badenia była zbyt małym państwem, by wtrącać się w wewnętrzne sprawy Szwecji.

Gdy Fryderyka wjechała do Sztokholmu, od razu wylądowała w samym środku potężnego konfliktu politycznego. W Szwecji wciąż mocno bolesne były rany po rządach zamordowanego Gustawa III, a niechęć do absolutnej władzy królewskiej wisiała w powietrzu. Na samym dworze karty rozdawały wtedy dwie niezwykle wpływowe kobiety: królowa wdowa Zofia Magdalena oraz wyjątkowo inteligentna i sprytna księżna Jadwiga Elżbieta Charlotta (żona księcia Södermanlandu). Pałac przypominał labirynt pełen wrogich sobie obozów. Starzy zwolennicy dawnego króla kłócili się ze szlachtą, która marzyła o nowej konstytucji, a w tle szeptano jeszcze o sojuszu z rewolucyjną Francją. Młodziutkiej Fryderyce potwornie trudno było się w tym wszystkim odnaleźć. Sztywny szwedzki ceremoniał tylko pogarszał sprawę, a dziewczyna nie była kompletnie przygotowana do roli aktorki na tej sztokholmskiej scenie pełnej sztuczności. Jeśli zajrzymy do ówczesnych zapisków – zwłaszcza do opasłych, złośliwych i pełnych krytyki dzienników wspomnianej księżnej Jadwigi Elżbiety Charlotty – zobaczymy obraz młodej królowej jako osoby drętwej, nietowarzyskiej i wręcz nieokrzesanej. To właśnie te pamiętniki na całe lata zepsuły opinię o wczesnych latach panowania Fryderyki. Kiedy natomiast przyjrzymy się tym relacjom chłodnym okiem, to pod tą rzekomą „sztywnością” zauważymy coś innego, a mianowicie instynkt przetrwania. Fryderyka była wycofana, bo wiedziała, że w tak skłóconym środowisku każdy nieostrożny krok czy uśmiech w stronę niewłaściwej osoby zostanie natychmiast wykorzystany przeciwko niej. Z czasem zresztą zaczęła budować swoją pozycję na własnych warunkach. Zamiast bawić się w teatrzyk i przepych w stylu dawnego króla (wzorowany na dworze francuskim), postawiła na skromność, kulturę i surowe zasady moralne. Był to ukłon w stronę nowej, mieszczańskiej wrażliwości późnego oświecenia. Wspólnie z mężem zamknęła się w bezpiecznym, rodzinnym kręgu. I choć stara, przyzwyczajona do luksusów arystokracja była wściekła (uważali oni, że bez blichtru Korona traci na sile), dla pary królewskiej był to przemyślany ruch. Pokazując poddanym swoją religijność i stabilne życie domowe, próbowali udowodnić, że są bezpieczną przystanią w czasach, gdy resztą Europy targały krwawe rewolucje.

Gustaw IV Adolf (1809)
autor: Per Krafft Młodszy 

Wszystkie te domowe rytuały i ucieczka w prywatność miały głębszy sens. Chodziło bowiem o najważniejsze zadanie każdej królowej – urodzenie zdrowego następcy tronu i zapewnienie ciągłości rodu. Pod tym względem Fryderyka spisała się znakomicie. Na świat przyszło pięcioro jej dzieci: w 1799 roku urodził się następca tronu Gustaw (późniejszy książę Wazy), dwa lata później Zofia Wilhelmina, w 1805 roku Amalia, a w 1807 roku Cecylia. Po drodze parę królewską dotknęła jednak osobista tragedia – w 1805 roku zmarł ich malutki syn, Karol Gustaw, który nosił tytuł wielkiego księcia Finlandii. Narodziny najstarszego syna, Gustawa, przyniosły Szwedom ogromną ulgę. Od połowy XVIII wieku kraj ciągle drżał o to, kto przejmie władzę, więc zdrowy chłopiec oznaczał upragniony spokój. Jednak śmierć małego Karola Gustawa złamała rodzinę. Fryderyka wpadła w paniczną, pełną lęku troskę o resztę dzieci, a jej mąż zaczął coraz bardziej odpływać w religijny fanatyzm. Król zaczął patrzeć na świat przez pryzmat biblijnej Apokalipsy. W tym samym czasie Europa pogrążała się w wojnach napoleońskich, co tylko pogłębiło obsesję Gustawa IV Adolfa. W Napoleonie Bonaparte widział on autentyczną Bestię z Objawienia świętego Jana, z którą nie wolno wchodzić w żadne układy. Ta ślepa nienawiść pchnęła Szwecję do serii fatalnych kroków na arenie międzynarodowej, co skończyło się katastrofalną wojną o Finlandię w latach 1808-1809. Szwecja musiała stanąć do walki z potężną Rosją, która po słynnym traktacie w Tylży z 1807 roku była tymczasowym sojusznikiem Francji. Dla Fryderyki ten konflikt był koszmarem i osobistym dramatem. Jej nową ojczyznę najechały wojska cara Aleksandra I – człowieka, który prywatnie był mężem jej rodzonej siostry. Listy królowej z tamtych dni pokazują niesamowite, wewnętrzne rozdarcie między miłością do Szwecji a więzami krwi z Romanowami. Ta podwójna tożsamość Fryderyki zaczęła budzić chorobliwą podejrzliwość u jej coraz bardziej paranoicznego męża. Jednocześnie w Sztokholmie antykrólewska opozycja tylko czekała na potknięcie władcy, próbując bezczelnie wykorzystać trudną sytuację królowej do własnych celów politycznych.

Klęska w wojnie fińskiej okazała się gwoździem do trumny dla rządów Gustawa IV Adolfa. Szwecja straciła wtedy aż jedną trzecią swojego terytorium, a Finlandia została brutalnie włączona do Rosji. To całkowicie pogrzebało autorytet króla. Na początku 1809 roku w kwaterach oficerskich, wśród urzędników i arystokracji zawiązał się potężny spisek. Wszyscy oni doszli do wniosku, że jedynym ratunkiem przed całkowitym rozbiorem i ruiną kraju jest natychmiastowe usunięcie władcy. Wszystko rozegrało się błyskawicznie 13 marca 1809 roku. Wojskowi pod wodzą generała Carla Johana Adlercreutza wkroczyli do pałacu w Sztokholmie i po prostu aresztowali króla. W tym całym chaosie i strachu Fryderyka zachowała się w sposób godny podziwu, a jej odwaga i duma zaskoczyły absolutnie wszystkich. Razem z dziećmi trafiła do aresztu domowego – najpierw przetrzymywano ich w stolicy, a potem wywieziono do zamku Gripsholm. Choć psychicznie i fizycznie ledwo znosiła to odosobnienie, to kategorycznie odmówiła porzucenia męża. O jej stoickim spokoju w Gripsholm z podziwem szeptali nawet sami organizatorzy zamachu stanu. Królowa próbowała być pośredniczką w rozmowach między uwięzionym mężem a nowym rządem tymczasowym, na którego czele stanął stryj króla, książę Karol (późniejszy król Karol XIII). Co najważniejsze, Fryderyka wcale nie walczyła o powrót męża na tron. Doskonale widziała jego załamanie nerwowe i polityczny koniec. Jej jedynym, najważniejszym celem była ochrona dziesięcioletniego syna. Regularnie słała więc listy do nowych władz, twardo powtarzając, że bunt przeciwko ojcu nie może odbierać młodemu księciu Gustawowi świętych i dziedzicznych praw do korony.

Medal koronacyjny Fryderyki i Gustawa (1808)
autor: Lars Grandel

 
Nowe władze doskonale rozumiały, że jeśli chcą utrzymać się u steru, muszą raz na zawsze odciąć dawną linię królewską od wpływów. 10 maja 1809 roku szwedzki parlament (Riksdag) podjął drastyczną decyzję: formalnie i na zawsze wykluczył Gustawa IV Adolfa oraz wszystkie jego dzieci z prawa do tronu. Dla ówczesnej Europy, przyzwyczajonej do świętych praw dziedziczenia, był to absolutny szok i złamanie wszelkich zasad. Żeby jakoś się z tego wytłumaczyć przed światem, spiskowcy musieli naprędce stworzyć skomplikowaną teorię o rzekomej „degeneracji” rodziny królewskiej i wyższej konieczności ratowania ojczyzny. Szybko zaczęto też szukać nowego następcy tronu. Najpierw Szwedzi postawili na duńskiego księcia Chrystiana Augusta, który przybrał imię Karol August, ale ten niespodziewanie zmarł w 1810 roku. Wtedy podjęto decyzję, która zszokowała kontynent – tron zaproponowano jednemu z marszałków Napoleona Bonapartego, Jean-Baptiste’owi Bernadotte’owi, który później przeszedł do historii jako król Karol XIV Jan. Przez cały ten czas samo istnienie Fryderyki i jej potężne, zagraniczne nazwisko spędzały sen z powiek nowym rządzącym. Nowy reżim robił, co mógł, żeby doszczętnie zniszczyć reputację obalonej pary królewskiej. Ludzie Bernadotte’a zaczęli bezczelnie rozpuszczać plotki, że dzieci Fryderyki tak naprawdę pochodzą z nieprawego łoża, a ona sama reprezentuje obce, antynarodowe interesy. Ta brutalna, uderzająca w moralność królowej kampania oszczerstw była nowej władzy po prostu niezbędna. Tylko w ten sposób szwedzkie elity mogły usprawiedliwić posadzenie na tronie rodu Bernadotte – ludzi, którzy nie mieli przecież ani kropli błękitnej, szwedzkiej krwi i całą swoją władzę opierali wyłącznie na wojskowych zasługach i obietnicy ratunku dla kraju.
 
W grudniu 1809 roku zapadł ostateczny wyrok: obaloną rodzinę królewską oficjalnie wyrzucono ze Szwecji. Ruszyli na wygnanie, które miało całkowicie przewrócić życie Fryderyki do góry nogami. Najpierw trafili do Niemiec, a konkretnie do Wielkiego Księstwa Badenii, gdzie rządził rodzony brat królowej, Karol. Życie na walizkach szybko jednak obnażyło brutalną prawdę o ich małżeństwie. Między Fryderyką a jej mężem od lat narastały potężne różnice charakterów i poglądów, które na emigracji po prostu eksplodowały. Pozbawiony władzy Gustaw IV Adolf zaczął coraz bardziej pogrążać się w religijnym obłędzie i dziwacznych zachowaniach. Kazał tytułować się „pułkownikiem Gustafssonem” i uparł się, że od teraz będzie żył jak ubogi asceta i tułacz. Ostentacyjnie odrzucał jakikolwiek dworski ceremoniał, a co gorsza – nie chciał przyjmować żadnych pieniędzy od bogatych europejskich krewnych. Dla Fryderyki taka sytuacja była nie do pomyślenia, ponieważ za wszelką cenę chciała utrzymać pozycję społeczną, szacunek i przede wszystkim polityczne szanse swoich dzieci na powrót do wielkiej gry. Szaleństwa męża stały się dla niej realnym niebezpieczeństwem. W 1812 roku Fryderyka zrobiła coś, co zszokowało konserwatywne, europejskie elity: oficjalnie zażądała rozwodu. Na początku XIX wieku, w ówczesnym systemie prawnym i kościelnym, rozstanie pary królewskiej było czymś absolutnie niesłychanym – zwłaszcza gdy to kobieta, i to żona obalonego króla, decydowała się na taki krok. Fryderyka wykazała się jednak niesamowitą niezależnością. W tej trudnej batalii, która zakończyła się sukcesem w lutym 1812 roku, kluczowe okazało się wsparcie jej rodzeństwa. Brat, wielki książę Badenii Karol, oraz siostra, rosyjska carowa Elżbieta Aleksiejewna, stanęli za nią murem. Dali jej nie tylko schronienie i niezależność finansową, ale też potężne zaplecze dyplomatyczne, z którym nikt w Europie nie mógł się wówczas nie liczyć.

Królowa Fryderyka Badeńska z dziećmi (1850)
autor: Carl Frederik von Breda

Formalne rozstanie nie było dla Fryderyki jedynie osobistym uwolnieniem się z toksycznego związku, ale przede wszystkim chłodną kalkulacją polityczną. Odcinając siebie i dzieci od coraz bardziej nieprzewidywalnego męża, który „biegał” po Europie jako „pułkownik Gustafsson”, uratowała reputację rodziny w oczach ponapoleońskich elit. Kluczowe było to, że dzieci zostały przy niej, dzięki czemu mogła osobiście nadzorować ich wychowanie i planować dla nich przyszłe, strategiczne małżeństwa. Mieszkała w Karlsruhe, a potem w Szwajcarii, posługując się dyskretnym tytułem „hrabiny Itterburg”. Wokół siebie stworzyła kameralny, ale bardzo elegancki dwór bez państwowych granic, który szybko stał się ważnym miejscem spotkań dla europejskiej arystokracji i intelektualistów na emigracji. Fryderyka wzięła na siebie pełną odpowiedzialność za losy rodu. Podczas kongresu wiedeńskiego w latach 1814-1815 niestrudzenie lobbowała u przywódców wielkich mocarstw, walcząc o pieniądze i ziemię dla swoich dzieci. I choć nie zdołała wywalczyć dla syna powrotu na szwedzki tron, bo europejscy władcy woleli spokój i nie chcieli zadzierać z rządzącym w Szwecji Bernadotte’em, to jednak ugrała gigantyczne odszkodowania finansowe. Załatwiła też synowi świetną pozycję w armii i na dworze Cesarstwa Austriackiego, gdzie w 1829 roku cesarz Franciszek I oficjalnie nadał mu tytuł księcia Wazy.
 
To, jak sprytnie Fryderyka aranżowała małżeństwa swoich córek, najlepiej dowodzi, że doskonale rozumiała zasady dynastycznej gry i za nic w świecie nie dała się zepchnąć na margines historii. Jej najstarsza córka, Zofia Wilhelmina, w 1819 roku poślubiła Leopolda, wielkiego księcia Badenii, co nie tylko scementowało układ z tamtejszym domem panującym, ale też dało Zofii realną władzę jako nowej monarchini. Z kolei najmłodsza z sióstr, Cecylia, w 1831 roku wyszła za Augusta, wielkiego księcia Oldenburga. Był to kolejny prestiżowy sojusz, który mocno wpiął tę rodzinę w potężną sieć protestanckich dynastii z północnych Niemiec. Dzięki tym ruchom Fryderyka dopilnowała, by jej linia rodowa przetrwała na najważniejszych salonach Europy. Historia dopisała do tego niezwykle przewrotny i ironiczny finał, który po latach potwierdził genialną intuicję byłej królowej. W 1881 roku jej prawnuczka, Wiktoria Badeńska, wyszła za mąż za przyszłego króla Szwecji, Gustawa V. W ten sposób krew dawnych władców połączyła się z rodem Bernadotte, a bezpośredni potomkowie Fryderyki – po wielu dekadach – z triumfem powrócili na szwedzki tron.

Gustaw Adolf i Fryderyka (XVIII wiek)
autor: Jonas Forsslund

Ostatnie lata życia Fryderyka Badeńska spędziła w Szwajcarii, osiadając w spokojnej i malowniczej Lozannie. Ten czas upłynął jej na cichym wspieraniu artystów, głębokiej religijności i bezgranicznym oddaniu sprawom swoich dzieci. Odeszła 25 września 1826 roku w Lozannie, mając zaledwie 45 lat. Jej organizm nie wytrzymał lat przeżytych w ciągłym stresie, nieustannych podróży oraz ogromnego ciężaru emocjonalnego, jaki niosły ze sobą utrata tronu i życie na walizkach. Jej ciało przewieziono ostatecznie do Niemiec i pochowano w kościele zamkowym w Pforzheim. Spoczęła daleko od sztokholmskiego kościoła Riddarholmen, gdzie grzebano przodków jej męża, ale za to w bliskim sercu otoczeniu rodzinnej Badenii. Śmierć byłej królowej poruszyła wiele środkowoeuropejskich dworów. Zapamiętano ją tam z wielkim szacunkiem jako wzór klasycznej, arystokratycznej dumy, matczynej miłości i niezwykłej siły charakteru w świecie rozrywanym przez rewolucje.
 
Nowe spojrzenie na losy Fryderyki Badeńskiej całkowicie burzy tradycyjne, zdominowane przez mężczyzn opisy szwedzkiego przewrotu z 1809 roku. Badacze nie mogą już dłużej widzieć w niej tylko niemej ofiary wielkiej historii. Muszą wreszcie dostrzec w niej kobietę, która potrafiła bardzo sprawnie poruszać się po trudnej, zarezerwowanej dla elit scenie politycznej. Czas, gdy nosiła szwedzką koronę, doskonale pokazuje, jak ważną rolę odgrywały ówczesne królowe. Były one międzynarodowymi ambasadorkami, które swoimi małżeństwami spinały ze sobą odległe kraje i potężne rody. Jej zachowanie podczas kryzysu i na emigracji udowadnia, że prawo do rządzenia nie zależało wyłącznie od wojska czy zapisów w konstytucji. O władzę walczyło się także za kulisami poprzez rodzinne rozmowy, upór matki chroniącej dzieci i przemyślane śluby. W czasach, gdy rewolucyjne pomysły, demokracja i rodzący się nacjonalizm niszczyły stary świat, Fryderyka potrafiła idealnie wykorzystać kobiece narzędzia. Dzięki nim uratowała honor rodziny, dała dzieciom bezpieczną przyszłość i do końca życia psuła krew tym, którzy odebrali jej domowi koronę. Jej biografia to doskonałe zwierciadło, w którym widać, jak naprawdę działała dawna Europa, jak mocno życie prywatne mieszało się z wielką dyplomacją i jak silny potrafił być głos kobiet, które próbowano wymazać z pamięci.
 
 

Bibliografia:

1. Barton A. H.: Scandinavia in the Revolutionary Era, 1760-1815, University of Minnesota Press, Minneapolis (USA), 1986.
2. Elkan S.: An Exiled King: Gustaf Adolf IV of Sweden, Hutchinson & Co., Londyn (Wielka Brytania), 1913.
3. Hedvig Elisabeth Charlotta: Hedvig Elisabeth Charlottas dagbok: 1807-1811 (tom VIII, red. Carl Carlson Bonde), P.A. Norstedt & Söner, Stockholm (Szwecja), 1939.
4. Pétiet R.: Gustave IV Adolphe et la révolution francaise; relations diplomatiques de la France et de la Suède de 1792 à 1810, d'après des documents d'archive inédits, H. Champion, Paryż (Francja), 1914.

 

Ⓒ Agnieszka Różycka