Suwerenka w siodle: Ponowna ocena mitu o dowództwie wojskowym Eleonory Akwitańskiej podczas wielkiego buntu z lat 1173-1174

 

Dwunaste stulecie to czas pełen wyrazistych i fascynujących postaci, ale mało która z nich do dzisiaj budzi takie emocje jak Eleonora Akwitańska. Jako pani potężnego księstwa Akwitanii, a także żona dwóch monarchów – najpierw Ludwika VII we Francji, a później Henryka II w Anglii – znajdowała się w samym sercu średniowiecznej polityki. W tamtych czasach była to pozycja dla kobiety wyjątkowo trudna i ryzykowna. Wokół jej osoby narosło mnóstwo legend. Jedna z najbardziej znanych opowiada o buncie synów przeciwko ojcu w latach 1173-1174, według której to właśnie Eleonora miała wtedy założyć pełną zbroję, wskoczyć na konia i osobiście poprowadzić rycerzy do bitwy z własnym mężem. Taka wizja królowej-wojowniczki niezwykle mocno działała na wyobraźnię późniejszych pisarzy i autorów biografii. Kiedy jednak przyjrzymy się faktom i dokumentom z epoki, ten filmowy obraz okazuje się fikcją. Ówczesne realia prawne i społeczne Imperium Andegaweńskiego nie dawały kobietom takich ról, a sama opowieść to w dużej mierze efekt fantazji czternastowiecznych kronikarzy. Z zachowanych zapisków i aktów z XII wieku wyłania się zupełnie inny obraz sytuacji. Eleonora bez wątpienia była mózgiem całej rebelii na południu Francji i to ona organizowała spisek pod kątem politycznym i finansowym. Nie ma jednak żadnych wiarygodnych dowodów na to, że kiedykolwiek biegała z mieczem po polu bitwy. Jej prawdziwą bronią nie była zbroja, ale dyplomacja i strategiczne myślenie.

Oprócz kronikarskich średniowiecznych rycin
nie zachował się żaden wiarygodny ani potwierdzony
portret Eleonory Akwitańskiej, dlatego pozostaje nam
jedynie wyobraźnia. Niniejszy portret pochodzi
z XIX wieku, najprawdopodobniej z 1858 roku,
a jego autorem jest Anthony Frederick Sandys.
źródło: National Museum of Wales

 
Aby zrozumieć genezę wielkiego buntu z lat 1173-1174 oraz przypisywaną Eleonorze rolę dowódcy wojskowego, należy w pierwszej kolejności dokonać dekonstrukcji niestabilnego układu sił w monarchii Plantagenetów. Na początku lat 70. XII wieku rozległe, wielojęzyczne władztwo stworzone przez Henryka II – rozciągające się od granic ze Szkocją, przez Anglię, Normandię, Maine, Andegawenię, aż po pirenejskie rubieże Akwitanii – uginało się pod ciężarem postępującej centralizacji władzy. Obsesyjny styl sprawowania rządów przez Henryka, ograniczanie swobód baronów oraz jego kategoryczna odmowa przekazania dorosłym synom realnej władzy terytorialnej czy niezależności finansowej stworzyły mieszankę wybuchową. Iskrą podpalającą konflikt stały się wydarzenia z marca 1173 roku, kiedy to najstarszy z żyjących synów, Henryk Młody Król – namaszczony na współwładcę Anglii w 1170 roku, lecz pozbawiony faktycznej suwerenności – zbiegł z dworu ojca i szukał schronienia u króla Francji, Ludwika VII. Wkrótce dołączyli do niego młodsi bracia: Ryszard (przyszły książę Akwitanii) oraz Geoffrey (książę Bretanii). Choć powody niezadowolenia artykułowali młodzi książęta, to prawdziwym katalizatorem działań na południowym teatrze wojennym była ich matka, Eleonora.
 
W tym kluczowym momencie ówcześni kronikarze – nasze główne źródło wiedzy o konflikcie – zaczynają przedstawiać swoje stronnicze relacje. Dziejopisarze tacy jak Roger z Howden, Wilhelm z Newburgh, Ralf de Diceto czy autor Gesta Henrici Secundi (tradycyjnie przypisywanego Benedyktowi z Peterborough, choć współczesna mediewistyka wskazuje tu na samego Rogera z Howden) tworzą podstawę narracyjną dla przebiegu buntu. Lektura ich dzieł wymaga jednak szczególnej ostrożności i uwzględnienia ich stronniczości, klerykalnego światopoglądu oraz faktu, że pisali z perspektywy czasu, próbując usprawiedliwić późniejsze surowe traktowanie uwięzionej przez Henryka II królowej. Co niezwykle istotne, żadne z tych bliskich epoce źródeł nie twierdzi, że Eleonora fizycznie dowodziła armią na polu bitwy. Zamiast tego kronikarze odnotowują jej polityczny bunt: potajemne podżeganie synów do przejścia na stronę dworu francuskiego, wykorzystanie zasobów skarbcowych i wpływu w kwestii wzniecenia rebelii w Akwitanii, a wreszcie nieudaną i rozpaczliwą próbę ucieczki do Francji w męskim przebraniu, gdy spisek zaczął ulegać rozłamowi.

Podobnie jak w przypadku Eleonory wiarygodnego
i potwierdzonego portretu Henryka II Plantageneta
również nie posiadamy. Wszystko, czym obecnie
dysponujemy to albo kronikarskie średniowieczne
ryciny, albo obrazy namalowane dużo później przez
artystów, którym musiała wystarczyć ich własna
wyobraźnia. Niniejszy portret Henryka II powstał
między 1597 a 1618 rokiem, a jego autor nie został
zidentyfikowany. 
źródło: National Portrait Gallery, Londyn

 
Najczęściej przywoływane świadectwa z epoki na temat przemieszczania się Eleonory w momencie wybuchu rewolty pochodzą od kronikarzy, którzy odnotowali jej ujęcie przez ludzi Henryka II późną wiosną lub wczesnym latem 1173 roku. Wilhelm z Newburgh oraz autor Gesta Henrici Secundi donoszą, że głęboko sfrustrowana małżeńską niewiernością męża i swoją polityczną marginalizacją Eleonora usiłowała przedostać się do zbuntowanych synów przebywających we Francji. Aby przemierzyć wrogie terytorium i ujść czujnej uwadze stronników monarchy, miała przywdziać męski strój. To właśnie ten niezwykle dramatyczny epizod – uciekająca monarchini w przebraniu – stał się po stuleciach pożywką dla mitotwórców, którzy go przekształcili, wyolbrzymili i przeobrazili w wizerunek opancerzonej amazonki prowadzącej do szarży kawalerię. Przejście od ucieczki w ukryciu do dowodzenia wojskiem stanowi ogromny skok interpretacyjny, którego nie dokonali XII-wieczni świadkowie, lecz późniejsi antykwariusze oraz romantyczni historycy zafascynowani motywem wojowniczej kobiety.
 
Ocena, czy Eleonora teoretycznie mogła stanąć na czele armii, wymaga przeanalizowania prawnych i ideologicznych ram władzy arystokratycznej oraz królewskiej w XII-wiecznej Akwitanii. Akwitania różniła się znacząco od Anglii czy Normandii – posiadała odrębną tradycję prawną, osadzoną w prawie rzymsko-wizygockim i zwyczajowym, oraz zdecentralizowaną strukturę władzy książęcej, w której kobiety z wysokiej arystokracji sprawowały władztwo feudalne o szerokim zakresie. Eleonora nie była jedynie małżonką Henryka II; była suwerenną księżną Akwitanii – tytuł ten odziedziczyła po ojcu, Wilhelmie X, w 1137 roku i zazdrośnie go strzegła. Jako księżna posiadała bezdyskusyjne prawo do zwoływania swoich wasali, wystawiania dokumentów, sprawowania sądownictwa i prowadzenia wojen prywatnych. Podczas małżeństwa z Ludwikiem VII towarzyszyła mu w drugiej krucjacie (1147-1149) – wyprawie, podczas której współcześni i bliscy epoce autorzy sporadycznie odnotowywali jej obecność oraz oddziały, którymi dysponowała. Jednak nawet w odniesieniu do krucjaty kronikarze tacy jak Odo z Deuil nie przedstawiali Eleonory jako dowódcy taktycznego manewrującego wojskiem na polu bitwy, lecz jako wysoką rangą osobistość, której zaplecze logistyczne oraz znaczenie polityczne były ogromne.

Ilustracja stylizowana ukazująca Eleonorę Akwitańską
zmierzającą na drugą krucjatę (AI)

 
W kontekście rebelii z 1173 roku kluczowe staje się rozróżnienie pomiędzy posiadaniem suwerennej sankcji (łac. auctoritas) a faktycznym sprawowaniem fizycznego dowództwa (łac. potestas) w wymiarze militarnym. Jako księżna Akwitanii Eleonora dysponowała prawno-ustrojową legitymizacją, by poderwać akwitańską szlachtę przeciwko narzucanej przez Henryka II centralizacji władzy andegaweńskiej. Baronowie z Poitou, Gaskonii i Limousin od dawna sprzeciwiali się twardym rządom Plantageneta, a Eleonora stała się dla nich symbolem obrony lokalnej niezależności. W tym ujęciu nie ulega wątpliwości, że Eleonora „przewodziła” oporowi politycznemu. To ona zaaranżowała sojusz swoich synów z Ludwikiem VII, wykorzystała swój ogromny autorytet do pozyskania południowej arystokracji dla sprawy młodocianych książąt oraz przeznaczyła środki z księstwa na sfinansowanie początkowej fazy wojny. Jednak kierowanie geostrategicznym buntem z bezpiecznej twierdzy czy dworskiego centrum to zupełnie co innego niż dowodzenie armią na polu walki.
 
Specyfika XII-wiecznej sztuki wojennej sprawiała, że bezpośrednie dowodzenie wojskiem przez kobietę stanowiło wyjątek absolutny, wręcz niemożliwy w praktyce, chyba że w sytuacjach ekstremalnej obrony – jak przypadek Matyldy z Boulogne broniącej zamku Rochester, czy Nicoli de la Haye dowodzącej obroną zamku Lincoln. Przykłady te dotyczyły jednak niemal wyłącznie statycznej obrony garnizonowej, a nie dowodzenia operacją ofensywną w polu. Uderzeniowa kampania wojenna – taka, jaką przypisuje mit o rebelii Eleonory – wymagała od wodza jazdy na czele ciężkozbrojnej jazdy feudalnej, kierowania manewrami oskrzydlającymi, zarządzania machinalnie oblężniczymi oraz udziału w walce wręcz. Wymagało to niezwykłej siły fizycznej, perfekcyjnego panowania nad koniem w chaosie bitewnym oraz specjalistycznego wyszkolenia taktycznego. Choć ówczesne szlachcianki świetnie jeździły konno – biorąc udział w polowaniach i dalekich podróżach – były systemowo wykluczone z edukacji wojskowej przeznaczonej dla rycerzy. W żadnym dokumencie, rocznym sprawozdaniu skarbowym (ang. Pipe Rolls) ani relacji kronikarskiej nie ma najmniejszego dowodu na to, by Eleonora kiedykolwiek pasowała na rycerza, planowała manewr taktyczny czy użyła broni przeciwko siłom męża.

Obraz nosi tytuł Pasowanie na rycerza
(ang. The Accolade). Jest to słynny i niezwykle
popularny obraz autorstwa Edmunda Blaira
Leightona z 1901 roku, przedstawiający piękną
królową pasującą na rycerza klęczącego przed nią
mężczyznę. Choć dzieło to nie przedstawia
konkretnie Eleonory, to jednak zakorzeniło się
w popkulturze silne przekonanie, że w średniowieczu
potężne królowe regularnie dokonywały tego rytuału,
co jest nieprawdą. Odnośnie do Eleonory
Akwitańskiej również nie znajdziemy takiej
informacji w żadnej z kronik. 

Trwałość mitu o wojskowym dowództwie Eleonory wynika w dużej mierze z ewolucji historiografii długo po jej śmierci w 1204 roku. Z biegiem stuleci, a zwłaszcza w epoce renesansu i romantyzmu, przekazy kronikarskie zaczęły obrastać romantycznymi ubarwieniami. Czternastowieczne kroniki francuskie, dążące do wyolbrzymienia konfliktów między Plantagenetami a Kapetyngami, chętnie potęgowały dramatyczne wątki rebelii z lat 1173-1174. Późniejsi historycy angielscy, tworzący w epoce wiktoriańskiej i patrzący przez pryzmat ówczesnych ról płciowych, postrzegali postać zbuntowanej, przebranej w męski strój królowej jako postać skandaliczną i fascynująco wywrotową. Prowadziło to do przypisywania jej aktywnej roli dowódcy wojskowego. W nowożytnej kulturze masowej granica między faktami historycznymi a fikcją całkowicie się zatarła za sprawą powieści historycznych oraz kina, utrwalając w powszechnej świadomości obraz Eleonory w kolczudze.
 
Prawdziwa historyczna Eleonora okazała się znacznie bardziej przewidującym taktykiem politycznym niż dowódcą polowym. Sprowadzanie jej roli do tradycyjnej postaci wojskowej stanowi nieporozumienie co do natury władzy sprawowanej przez średniowieczne elity kobiece, która nie opierała się na fizycznej sile na polu bitwy, lecz na patronacie, legitymizacji dynastycznej, sieciach powiązań rodzinnych oraz umiejętnej manipulacji prawami zwyczajowymi i formalnymi. Nakłaniając synów do buntu i zjednując akwitańską szlachtę, Eleonora dopuściła się wobec męża zdrady stanu na ogromną skalę geostrategiczną. Henryk II doskonale zdawał sobie sprawę z powagi jej działań; po jej ujęciu pod koniec 1173 roku nie potraktował jej jedynie jako krnąbrnej żony, lecz jako niebezpiecznego, suwerennego przeciwnika. Poddał ją ścisłemu odosobnieniu, przenosząc ją z twierdzy do twierdzy na terenie Anglii i Normandii przez ponad piętnaście lat, co jednoznacznie dowodzi, iż postrzegał ją nie jako ewentualną ofiarę walk zbrojnych, lecz jako intelektualne centrum rebelii, która omal nie doprowadziła do rozpadu jego władztwa.

Dokładna analiza chronologii wielkiego buntu z lat 1173-1174 jeszcze bardziej podważa hipotezę o jej bezpośrednim dowództwie wojskowym. Rebelia wybuchła wiosną 1173 roku w formie skoordynowanych ataków na całe władztwo Plantagenetów. Na północy król Szkocji uderzył na północną Anglię, podczas gdy flamandzcy najemnicy wylądowali w Anglii Wschodniej. Na kontynencie Ludwik VII wraz z Młodym Królem oblegali Verneuil, z kolei Geoffrey wzniecił bunt w Bretanii. Na południu Ryszard – liczący wówczas zaledwie szesnaście lat – stał formalnie na czele sił akwitańskich, prowadzony przez doświadczonych lokalnych możnowładców, takich jak przedstawiciele rodu Lusignanów czy hrabia Leicester (choć w rzeczywistości hrabia Leicester działał głównie na scenie angielskiej i normandzkiej, a na południu kluczowe wsparcie zapewniali lokalni baronowie Poitou i Akwitanii). Gdyby Eleonora aktywnie dowodziła wojskami w polu, współcześni jej kronikarze – skrupulatnie odnotowujący starcia, oblężenia czy drobne potyczki – zareagowaliby na jej obecność z ogromnym szokiem i potępieniem. Sam fakt tak wyjątkowego precedensu, jakim byłoby prowadzenie wojsk przez królową przeciwko namaszczonemu mężowi, zdominowałby kroniki Rogera z Howden, Wilhelma z Newburgh czy Geralda z Walii. Tymczasem ich milczenie w kwestii jej ewentualnego dowództwa wojskowego jest wymowne; koncentrują się oni wyłącznie na jej roli podżegaczki politycznej, jej ucieczce oraz późniejszym uwięzieniu.

Ilustracja stylizowana przedstawiająca Eleonorę Akwitańską
wspierającą swoich synów przeciwko Henrykowi II (AI)

 
Co więcej, dokumenty administracyjne rządu andegaweńskiego, a zwłaszcza sprawozdania skarbowe Korony angielskiej z okresu panowania Henryka II, nie zawierają żadnych śladów wydatków wojskowych zleconych przez Eleonorę lub przekazanych jej w tym czasie. Te precyzyjne rejestry finansowe szczegółowo skrupulatnie śledzą koszty zaciągu najemników, zaopatrzenia zamków oraz logistyki wojennej. Choć odnotowują koszty związane ze strażą i utrzymaniem uwięzionej Eleonory, nie zawierają żadnych wpisów odzwierciedlających wypłatę funduszy na operacje wojskowe w polu w momencie wybuchu rewolty. Zaplecze finansowe i logistyczne rebelii na południu funkcjonowało poprzez lokalne sieci administracji książęcej i było kierowane bezpośrednio przez jej synów oraz wspierających ich baronów, a nie na mocy rozkazów wydawanych z wojskowego namiotu przez samą królową. Istotne jest również uwzględnienie ideologicznych ram średniowiecznej godności królewskiej kobiet. Królowa małżonka lub panująca monarchini wywodziła swój autorytet z relacji z sakralną władzą królewską oraz ze swojej roli orędowniczki, patronki pokoju i matki królewskiego rodu. Kiedy Eleonora aktywnie zbuntowała się przeciwko Henrykowi II, wykorzystała swój status macierzyński jako broń, stając na straży dziedzictwa swoich synów i broniąc go przed samowolą monarchy. Był to niezwykle głęboki akt wywrotowy o charakterze politycznym, który podważał patriarchalne struktury XII-wiecznego państwa w sposób znacznie bardziej radykalny, niż zrobiłby to jakikolwiek fizyczny pokaz siły orężnej. Wyjście poza przypisaną rolę społeczną w celu zaaranżowania międzynarodowej rebelii wymagało ogromnej odwagi politycznej, kunsztu dyplomatycznego i osobistego ryzyka. Uparte twierdzenie, że musiała ona również osobiście ruszać do bitwy, aby uznać ją za znaczącego gracza politycznego, oznacza narzucanie anachronicznych, współczesnych kryteriów, które deprecjonują autentyczne formy władzy sprawowanej przez średniowieczne kobiety.
 
Następstwa jej ujęcia rzucają jasne światło na rzeczywisty charakter jej zaangażowania. Przetrzymywana głównie w twierdzach takich jak Old Sarum czy Winchester, Eleonora pozostawała cennym i zarazem groźnym zakładnikiem politycznym aż do śmierci Henryka II w 1189 roku. Cieszyła się przy tym pewną swobodą reprezentacyjną podczas kluczowych świąt, lecz sam fakt jej istnienia stanowił punkt odniesienia dla potencjalnej opozycji w Akwitanii. Po śmierci Henryka ich syn, Ryszard Lwie Serce, natychmiast ją uwolnił, a Eleonora ujawniła swój prawdziwy talent administracyjny i polityczny, sprawnie rządząc Anglią jako regentka, podczas gdy Ryszard udał się na trzecią krucjatę. Zorganizowała zgromadzenie ogromnego wykupu, gdy Ryszard trafił do niewoli w Niemczech, negocjowała złożone małżeństwa dynastyczne i utrzymała stabilność władztwa Plantagenetów. Podczas wszystkich tych przedsięwzięć władza Eleonory była realizowana poprzez rady, dokumenty, dyplomację i budowanie lojalności – a nigdy poprzez fizyczne władanie mieczem czy taktyczne dowodzenie armią.

Rzeźby nagrobne Eleonory i Henryka II w opactwie
w Fontevraud (Francja)
fot. ElanorGamgee

 
Trwałość legendy, jakoby Eleonora Akwitańska prowadziła armię przeciwko Henrykowi II podczas wielkiego buntu z lat 1173-1174, jest historycznym mitem zrodzonym ze stronniczości kronikarzy, późniejszych romantycznych ubarwień oraz fundamentalnego niezrozumienia natury władzy sprawowanej przez średniowieczne elity kobiece. Współczesne źródła jednoznacznie potwierdzają, że była ona politycznym strategiem, patronem finansowym i ideologicznym inicjatorem buntu swoich synów na południu, a jej działania uznano za wyjątkową zdradę zasługującą na wieloletnie uwięzienie. Jednak przejście od kierowania skomplikowaną konspiracją geostrategiczną i ucieczki w przebraniu do dowodzenia wojskami na średniowiecznym polu bitwy nie znajduje żadnego potwierdzenia w wiarygodnych materiałach źródłowych, rejestrach administracyjnych ani w pismach bliskich epoce dziejopisarzy. Eleonora Akwitańska nie musiała wjeżdżać na czele armii na pole bitwy, aby zapewnić sobie miejsce pośród najbardziej wpływowych postaci politycznych średniowiecza. Jej prawdziwa siła tkwiła w wielkiej grze dyplomatycznej, suwerenności prawnej oraz bezkompromisowej obronie swojego dziedzictwa – terytorium, na którym okazała się rywalem więcej niż równorzędnym dla najpotężniejszego monarchy swoich czasów.
 

Bibliografia:

1. Aurell M.: The Plantagenet Empire 1156-1224, Longman (Pearson Education), Harlow (Wielka Brytania), 2007.
2. Gillingham J.: Richard I, Yale University Press, New Haven / Londyn (USA / Wielka Brytania), 1999.
3. Turner R. V.: Eleanor of Aquitaine: Queen of France, Queen of England, Yale University Press, New Haven / Londyn (USA / Wielka Brytania), 2009.
4. Wade Labarge M.: A Small Sound of the Trumpet: Women in Medieval Life, Beacon Press, Boston (USA), 1986.
5. Warren W. L.: Henry II, Yale University Press, New Haven / Londyn (USA / Wielka Brytania), 2000 (wydanie wznowione).

Ⓒ Agnieszka Różycka